Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 5319 3605322 3561754 2026-05-15T14:04:44Z Nurken 111493 3605322 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Қазақстан Парламентінің Сенаты | Шынайы атауы = | Қазіргі шақырылымы = [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым]] | Сурет = Эмблема Сената Казахстана.png | Ені = | Сурет атауы = Сенат логотипі | Мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | Түрі = [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің жоғарғы палатасы | Сайлану мерзімі = 6 жыл | Палаталары = | Басшының лауазымы1 = [[Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының төрағалары|Төрағасы]] | Басшы1 = [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] | Басшының партиясы1 = | Сайлану күні1 = 4 мамыр 2020 | Басшының лауазымы2 = [[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] | Басшы2 = [[Жақып Қажманұлы Асанов|Жақып Асанов]] | Басшының партиясы2 = | Сайлану күні2 = 26 қаңтар 2023 | Басшының лауазымы3 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] | Басшы3 = [[Ольга Валентиновна Перепечина|Ольга Перепечина]] | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = 27 қаңтар 2022 | Басшының лауазымы4 = | Басшы4 = | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 50 | Құрылым1 = Kazakhstan Sénat 2023.svg | Құрылым ені1 = | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = | Фракциялары1 = {{legend|#CDCDCD|[[Партиясыз]]: 40 депутат}}{{legend|#|Тағайындалған: 10 депутат}} | Құрылым2 = | Құрылым ені2 = | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = | Фракциялары2 = | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = 40 депутатты [[мәслихат]]тар [[Жанама сайлау|жанама сайлайды]], 10 депутатты [[Қазақстан президенті|Президент]] тағайындайды | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 = [[Қазақстандағы Сенат сайлауы (2023)|14 қаңтар 2023]] | Соңғы сайлауы2 = | Жиналыс залы = Kazakhstan Senate 2018-04-26.jpg | Жиналыс залы тақырыпша = | Жиналыс залы ені = | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = [[Астана]], [[Қазақстан]] | Құрылуы = [[Қазақстан Республикасының Парламенті#Тарихы|1995 жыл]] | Ізашары1 = Бірпалаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]] | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = [https://senate.parlam.kz/kk-KZ senate.parlam.kz] | Ортаққор = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Парламентінің Сенаты''' — [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан заң шығару органы]]ның жоғарғы палатасы. 50 депутаттан тұратын Сенаттағы 40 депутатты жергілікті [[мәслихат]]тар [[Жанама сайлау|жанама сайлайды]] және қалған 10 депутатты [[Қазақстан президенті|Президент]] тағайындайды. Сенат депутаттарының өкiлеттiк мерзiмi — 6 жыл. Сенаттың [[спикер]]і оның [[Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының төрағалары|Төрағасы]] деп аталады, бұл лауазымның қазіргі иесі — [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]. == Сайлау жүйесі == Қазақстан Сенаты 50 мүшесінің 40 депутатын [[Қазақстанның әкімшілік бөлінісі|17 облыс пен үш республикалық маңызы бар қала]]ның [[мәслихат]]тары алты жылға [[Жанама сайлау|жанама түрде сайлайды]]. Олар бірден сайланбайды: үш жыл сайын әр облыс пен қаладан бір-бірден жиырмасы сайланады.<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2022/11/kazakh-central-election-commission-approves-calendar-plan-for-senate-election-in-january/|title=Kazakh Central Election Commission Approves Calendar Plan for Senate Election in January|lang=en|publisher=[[The Astana Times]]|author=Хассенханова, Ғалия|date=2022-11-28|accessdate=2023-11-26}}</ref> Қалған 10 депутатты [[Қазақстан президенті|президент]] тағайындайды, олардың жартысын [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] ұсынады.<ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2023/01/what-you-need-to-know-about-senate-election-in-kazakhstan-this-week/|title=What You Need to Know About Senate Election in Kazakhstan This Week|lang=en|publisher=[[The Astana Times]]|author=Сатыбалдина, Әсел|date=2023-01-12|accessdate=2023-11-26}}</ref> == Тарихы == === Бірінші шақырылым (1996–1999) === {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенатының 1-сайланым депутаттары}} Бірінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілеттігі 1996 жылғы 30 қаңтарда бірінші сессияның ашылуымен басталып, екінші шақырылған Парламенттің бірінші сессиясының жұмысы басталған күні 1999 жылғы 30 қарашада аяқталды. 1995 жылғы желтоқсанда болған сайлауда Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының 40 депутаты Қазақстанның 19 облысынан және астанасынан 2 адамнан сайланды. Сенаттың жеті депутатын Президент тағайындады. 1995 жылы 2 жылға сайланған Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімі аяқталуына байланысты, 1997 жылғы 8 қазанда Сенат депутаттарын 4 жылға сайлау болып өтті. Облыстардың оңтайландырылуы нәтижесінде республиканың 14 облысы мен [[Алматы|Алматы қаласы]] бойынша сайлау тағайындалды. 1997 жылғы қазанда Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенатына 15 депутат сайланды. Ақмола қаласының Қазақстан Республикасының астанасы деп жариялануына байланысты 1998 жылғы 11 ақпанда Ақмола қаласы бойынша Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының сайлауы болып өтті. === Екінші шақырылым (1999–2004) === {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенатының 2-сайланым депутаттары}} Екінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілеттігі оның 1999 жылғы 1 желтоқсанда бірінші сессиясының ашылуымен басталып, үшінші шақырылған Парламенттің бірінші сессиясының жұмысы басталған күні 2004 жылғы 2 қарашада аяқталды. 1995 жылы 4 жылға сайланған Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімі аяқталуына байланысты 1999 жылғы 17 қыркүйекте Сенат депутаттарын 6 жылға сайлау болып өтті. 1997 жылы сайланған Сенат депутаттарының өкілеттіктері [[конституциялық норма]]ларға сәйкес екінші сайланымда 2002 жылғы желтоқсанға дейін жалғасты. === Үшінші шақырылым (2004–2007) === {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенатының 3-сайланым депутаттары}} Үшінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілеттіктері 2004 жылғы 3 қарашада оның бірінші сессиясы ашылуымен басталып, төртінші шақырылған Парламенттің бірінші сессиясының жұмысы басталған күні 2007 жылғы 1 қыркүйекте аяқталды. 2005 жылғы желтоқсанда 1999 жылғы 17 қыркүйекте сайланған Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімінің аяқталуына байланысты 2005 жылғы 19 тамызда Сенат депутаттарын сайлау болып өтті. 2002 жылы сайланған Сенат депутаттарының өкілеттіктері конституциялық нормаларға сәйкес үшінші сайланымда жалғасты. === Төртінші шақырылым (2007–2012) === {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенатының 4-сайланым депутаттары}} Төртінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілеттігі 2007 жылғы 2 қыркүйекте оның бірінші сессиясы ашылуымен басталып, бесінші шақырылған Парламенттің бірінші сессиясының жұмысы басталған күні 2012 жылғы 19 қаңтарда аяқталды. 2007 жылғы мамырда Қазақстан Республикасы Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес 2007 жылғы 29 тамызда ел Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының тағы 8 депутаты тағайындалды. 2002 жылы сайланған Сенат депутаттарының өкілеттіктері төртінші сайланымда 2008 жылғы желтоқсанға дейін жалғасты. 2005 жылы сайланған және тағайындалған Сенат депутаттарының өкілеттіктері 2011 жылғы қыркүйекке дейін жалғасты. 2011 жылғы 19 тамызда Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының сайланатын жартысы бойынша кезекті сайлау өтті. 2011 жылғы 23 қарашада Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 7 депутаты тағайындалды, олардың өкілеттігі 2017 жылы аяқталады. === Бесінші шақырылым (2012–2016) === {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенатының 5-сайланым депутаттары}} Бесінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілеттігі 2012 жылғы 20 қаңтарда оның бірінші сессиясы ашылуымен басталып, алтыншы шақырылған Парламенттің бірінші сессиясының жұмысы басталуымен аяқталды. Қазақстан Республикасы Парламентінің бесінші сайланымында 2008 жылы және 2011 жылы сайланған, 2007 жылы және 2011 жылы тағайындалған Сенат депутаттарының өкілеттігі, конституциялық нормаларға сәйкес, жалғаса береді. 2013 жылғы 26 тамызда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 2007 жылғы тамызда тағайындалған Сенат депутатының өкілеттігі аяқталуына байланысты Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының 8 депутаты тағайындалды. 2014 жылғы 1 қазанда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына сәйкес Сенат депутаттарының сайлауы өтті. 2014 жылы сайланған депутаттарын тіркеуге байланысты 2008 жылы сайланған депутаттардың өкілеттігі тоқтатылды. === Алтыншы шақырылым (2016–2021) === {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенатының 6-сайланым депутаттары}} Алтыншы шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілеттігі 2016 жылғы 25 наурызда оның бірінші сессиясы ашылуымен басталып, жетінші шақырылған Парламенттің бірінші сессиясының жұмысы басталуымен аяқталды. Қазақстан Республикасы Парламентінің бесінші сайланымында 2011, 2014 жылдары сайланған, 2011, 2013 жылдары тағайындалған Сенат депутаттарының өкілеттігі, конституциялық нормаларға сәйкес, жалғаса береді. 2017 жылғы 28 маусымда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына сәйкес Сенат депутаттарының сайлауы өтті. 2017 жылы сайланған депутаттарын тіркеуге байланысты 2011 жылы сайланған депутаттардың өкілеттігі 30 маусымда тоқтатылды. 2018 жылғы қазанда [[Шымкент]] қаласынан, республикалық маңызы бар қала ретінде, екі Сенат депутатының сайлауы өтті. 2020 жылғы 12 тамызда Сенат депутаттарының сайлауы өтті. 2020 жылғы сайланған депутаттарын тіркеуге байланысты 2014 жылғы сайланған Сенат депутаттарының өкілеттігі 28 тамызда тоқтатылды. === Жетінші шақырылым (2021–2023)=== {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенатының 7-сайланым депутаттары}} Жетінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілеттігі 2021 жылғы 15 қаңтарда оның бірінші сессиясы ашылуымен басталып, сегізінші шақырылған Парламенттің бірінші сессиясының жұмысы басталғанға дейін жалғасады. Қазақстан Республикасы Парламентінің алтыншы шақырылымдағы 2017 және 2020 жылдары сайланған, 2017 және 2019 жылдары тағайындалған Сенат депутаттарының өкілеттігі, конституциялық нормаларға сәйкес жалғаса береді. Республикада үш жаңа облыстың құрылуына байланысты осы облыстардан Сенат депутаттарының сайлауы белгіленді. 2022 жылғы 24 тамызда жаңа алты Сенат депутатының сайлауы өтті. === Сегізінші шақырылым (2023–) === {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары}} Жетінші шақырылым ерте таратылып, [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылы жаңа парламент сайлауы]] жарияланды. Сегізінші сайланым Сенаты өз қызметін 2023 жылдың 29 наурызында бастады.<ref>{{Cite web|url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/about/history|title=Сенат тарихы - Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|publisher=Қазақстан Сенатының ресми сайты|accessdate=2023-07-26}}</ref> == Басшылығы == === Төраға === {{Толық мақала|Қазақстан Сенатының төрағасы}} [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы|Сенат төрағасы]] — Сенаттың спикері, депутаттар арасында [[жасырын дауыс беру]] арқылы сайланады. Төраға кандидатурасын Президент ұсынады. === Төраға орынбасары === {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасары}} {{Толық мақала|Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары}} [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы|Сенат төрағасы]]ның екі [[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасары|орынбасары]] бар, олар Сенат жасаған бұйрықтардың орындалуын қадағалайды. Төраға орынбасарларын Сенат депутаттары сайлайды, кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады. == Комитеттер == {{толық мақала|Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары#Сенат комитеттері}} # Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті # Қаржы және бюджет комитеті # Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті # Экономикалық саясат, инновациялық даму және кәсіпкерлік комитеті # Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитеті # Аграрлық мәселелер, табиғатты пайдалану және ауылдық аумақтарды дамыту комитеті<ref>https://senate.parlam.kz/kk-KZ/committees</ref> == Талдау мектебі == 2022 жылдан бастап Сенат жанында Талдау мектебі жұмыс атқарады. == Сенат аппаратының басшылары == # Мұрат Раев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2002—2004) # Ержан Өтембаев (2004—2006) # Мағзам Қасымов (2006—2007) # [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] (2007—2011) # Талғат Сәрсенбаев (2011—2012) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2012—2013) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (2013—2016) # Серік Сыдықов (2016—2020) # Асланбек Әмірин (2020) # Әлия Рақышева (2020—2023) # Максим Споткай (2023 жылдан бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан саясаты]] [[Санат:Қазақстан Парламенті]] [[Санат:Елдер бойынша парламенттердің жоғарғы палаталары]] hi5tyq1n7wuck2s7o1xj7brsew1wqak 14 5993 3605500 2819820 2026-05-16T00:15:33Z YiFeiBot 38206 Перемещение 1 интервики на [[d:|Викиданные]], [[d:q13475525]] 3605500 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Timurid Empire}} [[Санат:Азия монархтары]] [[Санат:Иран тарихы]] [[Санат:Ауғанстан тарихы]] [[Санат:Пәкістан тарихы]] [[Санат:Ислам империялары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[ja:Category:ティムール帝国]] fwkunq9by16l19tr7a0yp1w3of4mkxr 0 16090 3605497 3440017 2026-05-15T23:48:54Z ~2026-29412-79 181283 3605497 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ұйғыр |төл атауы = ئۇيغۇر<br />维吾尔族 |сурет = Uyghur-hunter-Kashgar.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 13 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Қытай}} |саны1= 10,069,346 (2010) |түсініктемелер1= |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 251 525 |түсініктемелер2 = <ref>{{cite web|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232|title=2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ3 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны3 = 46944 (1999) |түсініктемелер3 = <ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/census.pdf|title=Қырғыз Республикасының Бірінші ұлттық санағының қорытындылары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ4 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны4 = 45 800 (2000) |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Пәкістан}} |саны5 = 3 000 (2009) |түсініктемелер5 = <ref>{{cite web|url=巴基斯坦维族华人领袖：新疆维族人过得比我们好|title=Pakistan Uyghur leader|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[ұйғыр тілі]], [[Мандарин тілі|мандарин]] ([[Қытай]]) |діні = [[ислам]] [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ұйғырлар ( Шығыс түріктері )''' — [[Орталық Азия]]дағы көне [[түркі халықтары]]ның бірі. [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]ның жергілікті халқы. Сондай-ақ [[Қазақстан]]да, [[Қырғызстан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Таяу Шығыс]] елдерінде тұрады. Жалпы саны 13 млн адам (2022). == Автоэтнонимі == Үшінші Ұйғыр қағанаты кезінде барлығына ортақ атау – ұйғырлар деп қабылданды. Әбілғази (1603-1663) «Түріктердің шежіре тармағы» кітабында «ұйғыр» этнонимін түркі тіліндегі «біріктіру, бірігу» деген сөзден алған. М.Қашқаридың айтуынша, «ұйғыр» атауының өзі Ескендір Зұлқарнайын заманынан бастау алады. Ол Орта Азияда өзіне қарсы тұрған салт аттыларды «худхуранд» деп атаған, «аңға шыққанда аң құтыла алмайтын сұңқар сияқты». «Худхуранд» ақырында «Худхур» болып қысқартылып, соңғы сөз «ұйғырға» айналды.<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/ujgury_uj_urlar/2-1-0-64|title=Уйгуры - ٮًوُيغوُرلار / Уйғурлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> == Тарихы == Ұйғырдың ата қонысы ерте кезден-ақ [[Шығыс Түркістан]] аталған. [[1760]] ж. бұл өлкені [[Цинь империясы]] жаулап алып, [[Шығыс Түркістан]] атауын [[Синьцзян]] ([[Шыңжаң]]) (жаңа жер, жаңа шекара) деп өзгертті. Кейіннен өлке атауы [[ШҰАР]] ([[Шыңжаң]] — [[Ұйғыр автономиялы районы]]) деп өзгертілді. Қытайлар Ұйғырды басқа да [[мұсылман]] ұлыстарымен қосып [[хуэйцзу]], [[хуэйхуэй]] деп, кейде [[чантоу]] деп те атаған. [[Моңғолдар]] Ұйғырды [[хотан]] деп атайды. “[[Ұйғыр мемлекеті]]”, “[[Ұйғыр жазуы]]”, “[[Көне ұйғыр тілі]]” деген тарихи атаулар туралы қазіргі Ұйғырдың этнографиясы арасындағы байланыс, сабақтастық туралы әр қилы пікірлер бар. Көне [[ұйғыр тілі]] — [[Қарахан]] әулеті дәуіріндегі түркі тіліне қарағанда [[Орхон]] түріктерінің тіліне жақын (5 — 9 ғ-лар). Ал қазіргі жаңа ұйғыр тілі [[өзбек]] тілімен бірге түркі тілдерінің оңт.-шығыс тобының қарлұқ бұтағын құрайды. Ұзақ жылдар Ұйғыр шет ел басқыншыларының қол астында болып, ішінара қақтығыстарға ұшырады. Осының салдарынан 15 ғ-да этнонимі сирек естіліп, оның орнына — тұрағына байланысты қашғарлық, [[хоталик]], ақсулық, т.б. деп аталды. Ал Жетісу мен [[Орта Азия]]ға қоныс аударған Ұйғыр тараншы (диқаншы) делінді. 19 ғ. мен 20 ғ-дың басындағы [[Ресей]] зерттеушілерінің еңбектерінде осы атау жиі ұшырасады. [[1921]]ж. [[Ташкент]] қаласында өткен зиялы қауымның бас қосқан мәжілісінде түркітанушы проф. С.Е. [[Маловтың]] ұсынысымен ұйғыр атауы жалпы халықтық атау ретінде қалпына келтірілді. === Ұйғыр қағандығы === '''Ұйғыр қағандығы''' (745 — 840) — [[Орталық Азия]]ның шығыс бөлігінде түркі тілдес тайпалар құрған ортағасырлық мемлекет. Селенга, Орхон, Тола өзендері бойында орналасқан. 8 ғ-дың бас кезінен бастап яглакар руы бастаған тоғыз-оғыз тайпалар одағы Шығыс түрік қағандығына қарсы өз тәуелсіздіктері үшін кескілескен ұрыс жүргізді. Бірте-бірте олар бір мемлекетке бірікті. Жаңа мемлекет Ұйғыр қағандығы деп аталды. [[Сурет:Uyghur Khaganate.png |нобай|солға|300px|]] 744 ж. Шығыс түрік қағандығының әскерін күйрете талқандаған олар саяси әскери билікті тұңғыш рет өз қолдарына алды. Шығыс түрік қағандығының орнына жаңа мемлекет — Ұйғыр қағандығы пайда болды. Оның астанасы — Орхон өз. бойындағы Қарабаласағұн қаласына орналасты. Алғашқы қаған Пэйло (746) болды. Оның кезінде қағандық аумағы [[Алтай]] тауларынан Үлкен Хинганга, Саян жоталарынан оңт-те [[Гоби]] шөліне дейін созылды. Пэйло өлгеннен кейін оның баласы [[Мойыншор]] таққа отырды (746 — 759). Ол мемлекетті нығайтып, [[Орта Азия]]мен және [[Қытай]]мен қарым-қатынас орнатты. Мойыншор [[Тыва]]ны өз қол астына қаратты. Ұйғыр қағандығының әскери және саяси қуатының артқаны соншалық 757 ж. [[Қытай]]да соғдылық Ань Лу-шань бастаған көтерілісшілер бас көтергенде Қытай императоры Мойыншордан көмек сұрады. Ұйғыр қағандығы түркі тектес көшпелі тайпалардың одағынан тұратын ортағасырлық мемлекет болды. Бас билік қағанның қолында шоғырланды. Халық негізінен мал ш-мен және егіншілікпен айналысты. Қала, бекініс, елді мекен салу дами түсті. Қолөнер кәсібі өрге басты. [[Сирия]] алфавиті негізінде ұйғыр жазуы пайда болды. Ұйғырлардың бір бөлігі буддизм дінін қабылдаса, 8 ғ-дың аяғынан манихей дініне көше бастады. Дегенмен, халықтың негізі тәңіршілдікті ұстанды. Ұйғыр ақсүйектерінің өзара қырқысулары мен тайпалардың қағанның билігіне қарсы күресі салдарынан 8 ғ-дың аяғында қағандық әлсіреді. Ақыры 840 ж. Енисей (Енесай) қырғыздарының соққысынан күйреді. Ұйғырлардың бір бөлігі (15 аймақ) [[Алтай]] мен [[Тарбағатай]] аралығындағы Қарлұқ қағандығына қашты. Қалғаны Шығыс Түркістан мен Ганьсу аймағына қоныс аударды. Ұйғыр қағандығы жүз жылдай Қытайдың Орт. Азияға шығуына күшті кедергі болды. Ғалымдар бір ауыздан көне ұйғыр халқы мен қазіргі ұйғырлар арасында байланыс жоқ дегенді құптайды. Қазіргі ұйғырлар Тохар ұлтының ассимиляцияға түскен түрі. Олар ХХғ басында ғана ұйғыр атала бастаған. [[Сурет:Сражение при Ешилькуле, 1759, уйгуры-кашкарцыvsманьчжуро-монголы-ханьцы.jpg |нобай|оңға|200px|Ешілқұл шайқасы, 1759 ж]] Халықтық этногенезіне қатысқан тайпалардың әр алуандығына сәйкес бүгінгі Ұйғырлардың антропология жағынан біртекті еместігі байқалады. [[Қашғария]]ның оңт-нде еур. нәсілдің [[памир]] тобы басым болса, [[Шығыс Түркістан]]ның солт-н мекендеушілерде еур., [[моңғолоид]]тық элемент тең түседі (тұранаралық нәсіл). [[Ұйғыр]] этнонимі 3 ғ-дан белгілі. Көне заманда [[моңғол]] даласын мекендеген көшпелі Ұ-дың арғы тектері ғұндардың тайпалық одақтарына енген. Кейіннен Жужан, [[Түрік қағандығы]]ның құрамында болды. [[Түрік]] қағандығы ыдырағаннан кейін (8 ғ.) [[Селенга]], [[Орхон]], [[Тола]] өзендерінің бойындағы Ұ-лар [[Ұйғыр]] қағандығын құрды. Ұ. атауы [[Орхон жазба ескерткіштері]]нен де белгілі (8 ғ.). 840 ж. [[Ұйғыр қағандығы]]н қырғыздар күйретті. Содан кейін олар [[Шығыс Түркістан]] мен [[Ганьсудың]] батыс бөлігіне қоныс аударып, [[Тұрфан ойпаты]]нда (847 — 1369), [[Ганьсу]]да (847 — 1036) дербес мемлекет құрды. [[Ганьсу]]дағы мемлекетті таңғұттар жойды да [[Шығыс Түркістан]] 14 ғ-да [[Шағатай ұлысы]]на, кейін [[Моғолстан]]ға қарады. [[Шығыс Түркістан]]ға ауып келген Ұ. [[қыпшақ]], [[қарлұқ]], [[шігіл]], [[ячма]], [[құман]], т.б. [[түркі тайпалары]]мен бірге жергілікті иран тектес халықпен араласып, бертін келе бір этн. топқа бірікті. 9 — 10 ғ-ларда Ұ-да [[буддизм]], кейіннен оның жаңа тармағы — [[махаяна]] (Ұйғырларда 8 ғ-дың 60-жылдары) тарады. 11 — 17 ғ-ларда Ислам дінін қабылдады. 17 — 18 ғ-ларда Ұ. [[Жоңғар]] хандығына, 18 ғ-дың 50-жылдарынан бастап [[Цинь империясы]]на бағынды. Ұ. маньчжур-қытай] езгісіне қарсы ұзақ жылдар ұлт-азаттық күрес жүргізді. [[1944]] — 49 ж. елдің солт-ндегі 3 аймақта [[Шығыс Түркістан]] халық республикасы орнады. [[1949]] ж. Қытайда [[коммунистік партия]] жеңіске жеткеннен кейін [[Шығыс Түркістан]] қайтадан [[Қытай]]ға бағынуға мәжбүр болды. Жергілікті жағдайды ескере отырып, [[ҚХР]] өкіметі [[1955]] ж. [[ШҰАР]]-ды құрды. [[1950]] — 60 ж. жергілікті өкімет жазалау шараларын жүргізді. Ұйғырлардың бір бөлігін басқа жерлерге көшіріп, орнына қытайлар қоныстандырылды. Бұл жағдай жергілікті ұлттың арасында наразылық тудырды. Ұйғырлар — ежелден отырықшы өмір кешкен халық. Олар суармалы егіншілік пен бау-бақша өсірудің шебері. Өзіндік ерекшелігі мол мәдениеті мен ән-жырының, монументті діни архитектурасының шығыс елдері мәдениетіне елеулі әсері болды. Ұйғырлардың [[Қазақстан]]дағы саны 210,3 мың адам ([[1999]]). Олар Жетісуға 19 ғ-дың соңына қарай Қытайдағы мұсылмандар көтерілісінен кейін Цинь билеушілерінің қысымына ұшырап, ауып келген. Қазақстанда Ұйғыр мектептері, Республикалық ұйғыр театры, [[ҰҒА]]-ның Тіл білімі институтында ұйғыртану бөлімі жұмыс істейді. == Ұйғыр тілі == '''Ұйғыр тілі''', [[түркі]] тілдерінің оңт.-шығыс тобындағы [[қарлұқ]] бұтағына жатады. Көне Ұйғыр тілінен ажырату мақсатында қазіргі Ұйғыр тілі, жаңа Ұйғыр тілі деген атаулар қолданылады. Ұйғыр тілі. [[ҚХР]]-ның [[Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районы]]на (8 млн., 2004) және [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]] республикаларына (300 мың), [[Үндістан]], [[Пәкістан]], [[Ауғанстан]] елдеріне (200 мың) таралған. [[Ұйғыр]] халқы ертеректе өз тілін қәшқәр тили, таранчи тили деп те атаған. Ұйғыр тілі. орт. (Іле бойы), оңт. ([[хотан]]), шығыс ([[лобнор]]) диалектілеріне бөлінеді, онда [[өзбек]] тілімен салыстырғанда [[қыпшақ]]тық элементтер сирек кездеседі. Ұйғыр тілінде үндестік заңы сақтала бермейді, сөз басында қазақ тіліндегі “ж” дыбысының орнына “й” қолданылады (мыс., йәл-жел, йол-жол). Бір буынды сөздердегі а, ә дауыстылары сол сөзге жалғанатын қосымшалардың кері ықпалының әсерінен е, о, ө дыбыстарына ауысады (мыс., аты-ети, балық-белик). Ұйғыр тілінде а, ә дауыстылары редукциясының басымдығы байқалады, сөйлеу тілінде р, л дыбыстары түсіріліп айтылады (мыс., бар-ба, барса-баса, кел-кә, т.б.). Ұйғырлар 11 ғ-дан араб жазуын қолданған. [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] ұйғырлары [[1930]] жылдан латын жазуын, [[1947]] жылдан кириллицаны тұтынып келеді. Орыс әліпбиіне қосымша ә, ө, ү, қ, ғ, ң, ї, җ әріптері таңбаланған Ұйғыр тілі [[ШҰАР]]-да мемл. тіл ретінде қызмет атқарады. Бұл тіл [[Қазақстан]]да да дамыған, қазақ жерінде Ұйғыр тілінде көркем, қоғамдық-саяси, ғыл. әдебиеттер ұдайы басылып тұрады, бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі хабарлар тарайды. == Ұйғыр жазуы == '''Ұйғыр жазуы''' — соғды жазуынан (б.з.б. 1 ғ. — б.з. 9 ғ-лар) бастау алатын ежелгі ұйғыр тайпалары пайдаланған жазу. Жоғарыдан төмен қарай тік әріптермен солдан оңға бағыттала жазылатын бұл жазу түрі сирия-арамей әліпбилерінің біріне саяды. Ұйғыр жазуының әліпбиін кейінірек басқа да түркі тайпалары (наймандар), олардан моңғолдар үйренген. 13 — 14 ғ-ларда Орт. [[Азия]]да құрылған түркі-моңғол ұлыстарының көпшілігі Ұйғыр жазуын пайдаланған. 16 ғ-да кейбір өзгерістермен маньчжурлар қабылдады. Кей халықтар Ұйғыр жазуын 18 ғ-ға дейін, ал сары ұйғырлар 19 ғ-ға дейін қолданып келді. ҚХР-ның Ішкі Моңғолия автономиялы районында қазірге дейін қолданылады. Ұйғыр жазуының ескерткіштері бізге Шығыс Түркістаннан табылған қолжазбалар арқылы жетті. Олардың ішіндегі ең көрнектісі — Жүсіп Баласағұнидың “Құ-тадғу біліг” (1069) дастанының Вена нұсқасы. Ұйғыр жазуы туралы мәліметтерді [[Махмұт Қашқари]]дың “[[Диуани лұғат-ит-түрк]]” (1073) еңбегінен де кездестіруге болады. Ұйғыр жазуы ескерткіштері қатарында “Манихейлердің жалбарыну дұғасын” (6 ғ.), “Һибатул-хақайық”, “Алтын яруқ” (“Алтын жарық”), будда дініне қатысты қолжазбалар (11 ғ.) мен заңи құжаттарды (10 — 13 ғ-лар) атауға болады. Ұйғыр жазуының әліпбиі 22 әріптен тұрады. Таңбалауда ы/і, о/у, ө/ү дауыстылары мен п/б, к/г, т/д дауыссыз дыбыстары бірдей жазылғанымен, дыбысталуы әр түрлі. Жазудағы әріптер сөз басында, ортасында, аяғында түрліше таңбаланады. [[Сурет:Khotan-mezquita-d03.jpg |нобай|оңға|200px|Хотандағы ұйғыр мешіті]] == Діні == Ұйғыр дінін ұстанатындардың басым көпшілігі ханафи мәзһабындағы [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], Қашғар маңында шиіттердің шағын қауымдары бар. Ұйғырлардың ата-бабаларының ислам дінін қабылдауы Қарахандар билеушісі Сутук Абдукерім Боғраханның (X ғ.) билік еткен кезеңіне жатады. Суннизмге дейін ұйғырлар сопылық исламды ұстанған. Ертеде ұйғырлар тәңіршілдер, манихейлер және буддистер болған. Манихейлік Ұйғыр қағанатының діні болды. Буддизм ұйғыр идкутизмінің діні болды. Азияда буддизмнің таралуында ұйғырлар маңызды рөл атқарды, Үндістан мен Тибеттен келген ұйғырлар арқылы буддизм Қытайға өтті. Қазіргі уақытта негізінен Қазақстан мен Орталық Азияда христиан ұйғырлары да бар. == Кәсібі == Ұйғырлардың негізгі кәсібі жоғары деңгейге жеткен суармалы [[егіншілік]] (дәнді, майлы дақылдар, әртүрлі техникалық дақылдар, көкөністер), бау-бақша. Кейбір аудандарда (лобнорлар арасында, Хотан және Хами таулы аймақтарында) олар негізінен [[мал шаруашылығы]]мен ([[қой]], [[жылқы]], [[түйе]], [[сиыр]]) айналысады. Қосымша кәсіптер – [[балық аулау]], [[аңшылық]]. Қолөнерден – тоқу, кілем тоқу, керамика, мыс ыдыс, т.б. Кейбір ұйғырлар өнеркәсіпте жұмыс істейді.<ref>народы мира / Уйгуры http://www.etnolog.ru/people.php?id=UYGR</ref> == Тұрмыс салты == === Отбасы, рәсімдері === Отбасы шағын, неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Үйлену тойы және басқа да рәсімдер сақталған. Той әнмен, бимен, әзіл-қалжыңмен өтеді. Ол екі жақта қатар өтіп, қажеттінің барлығын (тамақтан бастап, отынға дейін) күйеу жігіттің туыстары келіннің үйіне жеткізеді. Күйеуінің үйіне кірер алдында жас жұбайларды оттың айналасына айналдырады. Құрдас жастағы ерлер мен әйелдердің бөлек ұйымдастыратын дәстүрлі демалыс кештері (машраб) бар. Дәстүрлі наным-сенім - рухтарға табыну, шамандық. Ұйғырлар Шығыстың көптеген елдерінің мәдениетіне әсер еткен бай және өзіндік мәдениетті (монументалды діни сәулет, музыкалық шығармалар) жасады. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Елді мекендері сызықтық орналасқан. Ұйғырлардың дәстүрлі баспанасы саманнан немесе кірпіштен тұрғызылған, төбесі жалпақ. Үйге кіре берістің алдында жабық терраса (айван) бар. Олар жылытылатын жантайма төсекте (қан сияқты) ұйықтайды, қабырғалардағы ойықшалар төсек-орын мен ыдыс-аяқты сақтауға қызмет етеді, киімдер сандықта сақталады. Камин тәрізді ошақтар қабырғада орналасқан.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=569|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> [[Сурет:Uyghur man in Kashgar.jpg|нобай|оңға|200px|Қашқардағы ұйғыр жігіті]] === Дәстүрлі киімдері === Бұрын Жетісу ұйғырларының ерлер костюмы жіңішке тік жағалы ұзын кең пішілген желбегей жейде (койнэк) мен балағы етіктің ішіне салынатын кең шалбардан (тамбал) тұрған. Жейденің сыртынан қысқа башмет киіп, оның сыртынан жіңішке тік жағалы және тар жеңді ұзын халат (шапан) киген. Халатты мақта матасының ұзын кесегінен жасалған белбеумен (бэлваг) байлаған. Қысқы сырт киім ретінде қой терісінен жасалған тон (жута) қызмет етті. Аяқтарына ұзын қонышты тар жұмсақ етіктер (мэсэ) киген, оларды үйге кірерде шешіп қоятын былғары галоштармен бірге киетін болған. Тағалы етік (отук) киген. Бас киім ретінде жазда – тақия (допа), қыста – қой елтірісімен қапталған шұға бөрік (топа), ал байларда – кәмшат, бұлғын, құндыз терісімен қапталған бөрік қызмет етті. Әйелдер мақта матасынан тігілген, кішкене тік жағалы туника тәрізді пішілген ұзын кең жейде, сонымен қатар толарсаққа қарай тарланып келетін кең шароварлар киген. Тұрмыстағы әйелдердің жейдесіндегі қиығы мен ілгегі алдыңғы жағында кеудесінде, ал қыздардыкі – иықтарында болған. Тұрмыстағы әйелдер жейдесінің оң жақ кеудесі кестемен безендірілген. Жейденің сыртынан үйде және көшеде әдетте үнемі ұзын, тізеге дейін жететін, ілгексіз жеңсіз киім (кэмзэл) киген. Көшеге шыққанда тар жеңді (чапан), ал оның сыртынан екіншісін – анағұрлым ұзын және кең халат (перенджэ), немесе қысқа сырылған көкірекше киетін болған. Қытайлық үлгіде пішілген, өзіндік өрнектермен (мади–хан) безендірілген көкірекше (хтай–чэкойнек) де киген. Қыста олар да қой терісінен тон киетін болған. Аяқ киім ретінде көбіне галоштармен бірге жұмсақ етіктер қызмет еткен. Бас киімдері – тақия немесе орамал, қыста жалпақ жылы тері бөрік болған. Бай әйелдердің мерекелік бас киімдері сүйір төбесі ұсақ бүрмеленіп, түрлі–түсті тастармен безендірілген зерлі дөңгелек бөрік болды. Бөріктің үстінен ұзын кездемелі орамал киілген. Әйелдер беттерін жаппаған, бөтен адамды көрген уақытта беттерін орамалмен сәл ғана бүркеген.<ref>{{cite web|url=https://ulagat.com/2022/01/01/%D2%B1%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96-%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96/|title=Берік Бақытұлы. Ұйғырлардың дәстүрлі киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> [[Сурет:Uyghur polu closeup.JPG |нобай|оңға|200px|Ұйғыр тағамы (полу)]] === Дәстүрлі тағамдары === Негізгі тағамдары – ұннан жасалған тағамдар, шелпек, көкөніс пен еттен дәмдеуіштер қосылған кеспе ([[лағман]]), көкөніс пен ет салмасы бар [[бәліш]]тер мен [[тұшпара]]. Ет тағамдарынан танымал - қой етінен жасалған кәуап. Шай барлық жерде, шығыста - сүт, май және тұзбен, кең таралған. Қарбыздар, қауындар, жаңа піскен және кептірілген жемістер диетада маңызды орын алады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/346|title=Решетов А.М. Ұйғырлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> === Өнері === ==== Ұйғыр музыкалы комедия театры ==== [[Ұйғыр]] [[музыка]]лы [[комедия]] [[театр]]ы [[1934]] ж. [[Алматы]] қаласында ұйымдастырылып, сол жылы 24 қыркүйекте Д.Асимов пен А.Садыровтың “Анархан” атты музыкалы драмасымен тұңғыш рет шымылдығын ашты. Алғашында Ұйғыр облысы музыкалы драма театры деп аталды. [[1941]] — 61 ж. аралығында [[Шелек]]те (Алматы облысы) орналасып, ал [[1961]] ж. Алматы қаласына қайта қоныс аударды. Театр труппасы 1940 —50 ж. ұлттық драматургиямен қатар аударма музыкалы драм. шығармаларға да (У.А. Гаджибеков, Л.А. Юхвид пен А.Б. Александров, Ж.Б. Мольер, т.б.) ден қойды. Актерлер М.Бақиев, М.[[Мариям Тохтаханқызы Семятова|Семятова]], С.Саттарова, А.Шәмиев, А.Ақбаров, З.Ақбарова, М.Ахмадиев, Қ.Әбдірәсілов, реж-лер А.Ибрагимов, А.Марджанов, Д.Садырова, театр суретшілері К.Пак, П.Ибрагимов, комп-лар Қ.Қожамияров, Ғ.Зайнаутдинов, И.Масимов, И.Исаев, т.б. театрдың нығайып, қалыптасуына елеулі үлес қосты. 20 ғ-дың 60 — 90-жылдары ұйғыр жазушыларының (М.Зұлпұхаров, С.Хасанов, М.Қабиров, З.Самеди, Х.Абуллин, Ж.Босақов, Ш.Шаваев) драм. шығармалары қойылып, театрдың ұлттық бағыт-бағдары айқындала түсті. [[1964]] ж. Респ. ұйғыр музыкалы драма театрына айналды, ал [[1967]] жылдан қазіргі атымен аталады. [[2005]] ж. театрға комп. Қ.Қожамияровтың есімі берілді. Әр жылдары театр репертуарынан [[орыс]],[[өзбек]], [[қырғыз]], [[башқұрт]], [[Әзірбайжан]], грузин және [[қазақ]] жазушыларының М.Әуезовтің (“Айман — Шолпан”), Ғ.Мүсіреповтің (“Қозы Көрпеш — Баян сұлу” мен “Қыз Жібек”), С.Мұқановтың (“Қашғар қызы”), Ш.Хұсайыновтың]] (“Шолпан” мен “Қайран Гәкку”), Қ.Мұхамеджановтың (“Бөлтірік бөрік астында”), Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаевтың (“Беу, қыздар-ай”, “Ой, жігіттер-ой”), С.Шәймерденовтің (“Дөкей келе жатыр”), шет ел драматургиясының (У.Шекспир, Лопе де Вега, А.В. Вальехо) туындылары да орын алды. Театрдың жанында “[[Яшлық]]”, “Нава” және “Сада” ансамбльдері жұмыс істеді. Театр ұжымы [[1984]] ж. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталды.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> ==== Cәулет өнері ==== {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Сурет:Turpan-bezeklik-cuevas-d01.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Сурет:Sutuq Bughraxan Qebrisi.JPG|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Сурет:Yarkand-tumbas-reyes-d06.jpg|center|200px]] |- | align="center" | ''Мың Үй'' Үңгірі (қаз. "''Мың үйлер''")) | | align="center" | Сұлтан ел негізін салушының кесенесі | | align="center" | Ел билеушісінің кесенесі |} == Қазақстандағы ұйғырлар == Қазақстан аумағындағы ұйғыр диаспорасы ХІХ ғ. соңына қарай Шығыс Түркістаннан (қазіргі ҚХР ШҰАА) шыққан ұйғырлардан қалыптасты. 1897 жылғы санақтың қорытындысы бойынша Қазақстандағы ұйғырлардың саны 55815 адамды құрады. 1910 жылы Жетісудың қалалары мен ауылдарында 86426 адам тұрды; 1926 жылғы халық санағы Қазақстанда 63434 ұйғырды тіркеді, бұл топқа санақта көрсетілген мынадай топтар біріктірілді: тараншылар (51803 адам), қашқарлықтар (1121 адам) және ұйғырлардың өзі (10510 адам), олардың саны 55815 адамды құрады, олар Жетісу губерниясында шоғырланды. Қазақстанның ұйғыр диаспорасы санының жалпы динамикасы диаспораның ұлғайғанын дәлелдей отырып, мынадай түрде болды: *120 881 (1970 ж.), *147 943 (1979 ж.), *181 526 (1989 ж.), *210 365 (1999 ж.) *246 700 (2014 ж.) адам, олар елдің оңтүстігінде тұрды. 2020 жылдың басындағы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырлана қоныстанған жерлері [[Алматы облысы]]нда – 57,96%, [[Жамбыл облысы]]нда – 1,05%, [[Алматы]] қаласында – 37,82%. Білім алушылар контингенті мен ұйғыр мектептерінің саны да тиісінше өзгерді: 1931 жылы сауатсыздықты жою (ликбез) мектептерінде 2500 ұйғыр, ал 1935 жылы Алматы облысында 1044 сауатсыздықты (ликбез) жою пунктінде 48220 адам оқыды. 1951–1952 жылдары 52 ұйғыр мектебі, 1969–1970 жылдары – 64, 1986–1987 жылдары – 11 және 38 аралас, 2006 ж. – 15 ұйғыр мектебі жұмыс істеді. Ұйғыр тілі мен мәдениетін дамыту үшін Абай атындағы Қазақ педагогикалық университетінің филология факультетінде ұйғыр бөлімінің ашылуы үлкен маңызға ие болды. Ұйғыр мектептерінің жұмысын ұйғыр тілінде оқулықтар шығаратын «Рауан» баспасы да қолдайды. 1949 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясында]] ұйғыр-дүнген мәдениеті секторы құрылды, одан әрі Сектор ұйғыртану бөлімі болып қайта құрылды, оның негізінде 1986 жылы Ұйғыртану институты ұйымдастырылды. 1989 жылы Қазақстанда тұратын ұйғырлардың 95%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп санайтындықтарын айтты, алайда ұйғырлардың ана тілін меңгергені туралы мәліметтер жоқ; ұйғырлардың 1,5%-ы қазақ тілін ана тілі деп таныды, олардың 9,1%-ы оны біледі; 3%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, ал олардың 62%-ы оны меңгерген. 1999 жылғы санаққа сәйкес 171,1 мың ұйғыр немесе 81,3%-ы ана тілін, 169,3 мың немесе 80,5%-ы мемлекеттік тілді, 160,2 мың немесе 76,1%-ы орыс тілін меңгерген. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан ұйғырларының қостілділік дәрежесі былайша анықталған: біртілділер – 27859 адам (13,2%), қостілділер – 182506 адам (86,8%).<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=191|барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Uyghur people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Қытай этникалық топтары]] b87yaxzmpaob1joqh3wtehnaj0kyp1v 3605516 3605497 2026-05-16T05:11:29Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-29412-79|~2026-29412-79]] ([[User talk:~2026-29412-79|т]]) өңдемелерінен [[User:Ibrometeor|Ibrometeor]] соңғы нұсқасына қайтарды 3440017 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ұйғыр |төл атауы = ئۇيغۇر<br />维吾尔族 |сурет = Uyghur-hunter-Kashgar.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 13 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Қытай}} |саны1= 10,069,346 (2010) |түсініктемелер1= |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Қазақстан}} |саны2 = 251 525 |түсініктемелер2 = <ref>{{cite web|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232|title=2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ3 = {{Байрақ|Қырғызстан}} |саны3 = 46944 (1999) |түсініктемелер3 = <ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/census.pdf|title=Қырғыз Республикасының Бірінші ұлттық санағының қорытындылары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ4 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны4 = 45 800 (2000) |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Пәкістан}} |саны5 = 3 000 (2009) |түсініктемелер5 = <ref>{{cite web|url=巴基斯坦维族华人领袖：新疆维族人过得比我们好|title=Pakistan Uyghur leader|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[ұйғыр тілі]], [[Мандарин тілі|мандарин]] ([[Қытай]]) |діні = [[ислам]] [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ұйғырлар''' — [[Орталық Азия]]дағы көне [[түркі халықтары]]ның бірі. [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]ның жергілікті халқы. Сондай-ақ [[Қазақстан]]да, [[Қырғызстан]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Таяу Шығыс]] елдерінде тұрады. Жалпы саны 13 млн адам (2022). == Автоэтнонимі == Үшінші Ұйғыр қағанаты кезінде барлығына ортақ атау – ұйғырлар деп қабылданды. Әбілғази (1603-1663) «Түріктердің шежіре тармағы» кітабында «ұйғыр» этнонимін түркі тіліндегі «біріктіру, бірігу» деген сөзден алған. М.Қашқаридың айтуынша, «ұйғыр» атауының өзі Ескендір Зұлқарнайын заманынан бастау алады. Ол Орта Азияда өзіне қарсы тұрған салт аттыларды «худхуранд» деп атаған, «аңға шыққанда аң құтыла алмайтын сұңқар сияқты». «Худхуранд» ақырында «Худхур» болып қысқартылып, соңғы сөз «ұйғырға» айналды.<ref>{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/ujgury_uj_urlar/2-1-0-64|title=Уйгуры - ٮًوُيغوُرلار / Уйғурлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> == Тарихы == Ұйғырдың ата қонысы ерте кезден-ақ [[Шығыс Түркістан]] аталған. [[1760]] ж. бұл өлкені [[Цинь империясы]] жаулап алып, [[Шығыс Түркістан]] атауын [[Синьцзян]] ([[Шыңжаң]]) (жаңа жер, жаңа шекара) деп өзгертті. Кейіннен өлке атауы [[ШҰАР]] ([[Шыңжаң]] — [[Ұйғыр автономиялы районы]]) деп өзгертілді. Қытайлар Ұйғырды басқа да [[мұсылман]] ұлыстарымен қосып [[хуэйцзу]], [[хуэйхуэй]] деп, кейде [[чантоу]] деп те атаған. [[Моңғолдар]] Ұйғырды [[хотан]] деп атайды. “[[Ұйғыр мемлекеті]]”, “[[Ұйғыр жазуы]]”, “[[Көне ұйғыр тілі]]” деген тарихи атаулар туралы қазіргі Ұйғырдың этнографиясы арасындағы байланыс, сабақтастық туралы әр қилы пікірлер бар. Көне [[ұйғыр тілі]] — [[Қарахан]] әулеті дәуіріндегі түркі тіліне қарағанда [[Орхон]] түріктерінің тіліне жақын (5 — 9 ғ-лар). Ал қазіргі жаңа ұйғыр тілі [[өзбек]] тілімен бірге түркі тілдерінің оңт.-шығыс тобының қарлұқ бұтағын құрайды. Ұзақ жылдар Ұйғыр шет ел басқыншыларының қол астында болып, ішінара қақтығыстарға ұшырады. Осының салдарынан 15 ғ-да этнонимі сирек естіліп, оның орнына — тұрағына байланысты қашғарлық, [[хоталик]], ақсулық, т.б. деп аталды. Ал Жетісу мен [[Орта Азия]]ға қоныс аударған Ұйғыр тараншы (диқаншы) делінді. 19 ғ. мен 20 ғ-дың басындағы [[Ресей]] зерттеушілерінің еңбектерінде осы атау жиі ұшырасады. [[1921]]ж. [[Ташкент]] қаласында өткен зиялы қауымның бас қосқан мәжілісінде түркітанушы проф. С.Е. [[Маловтың]] ұсынысымен ұйғыр атауы жалпы халықтық атау ретінде қалпына келтірілді. === Ұйғыр қағандығы === '''Ұйғыр қағандығы''' (745 — 840) — [[Орталық Азия]]ның шығыс бөлігінде түркі тілдес тайпалар құрған ортағасырлық мемлекет. Селенга, Орхон, Тола өзендері бойында орналасқан. 8 ғ-дың бас кезінен бастап яглакар руы бастаған тоғыз-оғыз тайпалар одағы Шығыс түрік қағандығына қарсы өз тәуелсіздіктері үшін кескілескен ұрыс жүргізді. Бірте-бірте олар бір мемлекетке бірікті. Жаңа мемлекет Ұйғыр қағандығы деп аталды. [[Сурет:Uyghur Khaganate.png |нобай|солға|300px|]] 744 ж. Шығыс түрік қағандығының әскерін күйрете талқандаған олар саяси әскери билікті тұңғыш рет өз қолдарына алды. Шығыс түрік қағандығының орнына жаңа мемлекет — Ұйғыр қағандығы пайда болды. Оның астанасы — Орхон өз. бойындағы Қарабаласағұн қаласына орналасты. Алғашқы қаған Пэйло (746) болды. Оның кезінде қағандық аумағы [[Алтай]] тауларынан Үлкен Хинганга, Саян жоталарынан оңт-те [[Гоби]] шөліне дейін созылды. Пэйло өлгеннен кейін оның баласы [[Мойыншор]] таққа отырды (746 — 759). Ол мемлекетті нығайтып, [[Орта Азия]]мен және [[Қытай]]мен қарым-қатынас орнатты. Мойыншор [[Тыва]]ны өз қол астына қаратты. Ұйғыр қағандығының әскери және саяси қуатының артқаны соншалық 757 ж. [[Қытай]]да соғдылық Ань Лу-шань бастаған көтерілісшілер бас көтергенде Қытай императоры Мойыншордан көмек сұрады. Ұйғыр қағандығы түркі тектес көшпелі тайпалардың одағынан тұратын ортағасырлық мемлекет болды. Бас билік қағанның қолында шоғырланды. Халық негізінен мал ш-мен және егіншілікпен айналысты. Қала, бекініс, елді мекен салу дами түсті. Қолөнер кәсібі өрге басты. [[Сирия]] алфавиті негізінде ұйғыр жазуы пайда болды. Ұйғырлардың бір бөлігі буддизм дінін қабылдаса, 8 ғ-дың аяғынан манихей дініне көше бастады. Дегенмен, халықтың негізі тәңіршілдікті ұстанды. Ұйғыр ақсүйектерінің өзара қырқысулары мен тайпалардың қағанның билігіне қарсы күресі салдарынан 8 ғ-дың аяғында қағандық әлсіреді. Ақыры 840 ж. Енисей (Енесай) қырғыздарының соққысынан күйреді. Ұйғырлардың бір бөлігі (15 аймақ) [[Алтай]] мен [[Тарбағатай]] аралығындағы Қарлұқ қағандығына қашты. Қалғаны Шығыс Түркістан мен Ганьсу аймағына қоныс аударды. Ұйғыр қағандығы жүз жылдай Қытайдың Орт. Азияға шығуына күшті кедергі болды. Ғалымдар бір ауыздан көне ұйғыр халқы мен қазіргі ұйғырлар арасында байланыс жоқ дегенді құптайды. Қазіргі ұйғырлар Тохар ұлтының ассимиляцияға түскен түрі. Олар ХХғ басында ғана ұйғыр атала бастаған. [[Сурет:Сражение при Ешилькуле, 1759, уйгуры-кашкарцыvsманьчжуро-монголы-ханьцы.jpg |нобай|оңға|200px|Ешілқұл шайқасы, 1759 ж]] Халықтық этногенезіне қатысқан тайпалардың әр алуандығына сәйкес бүгінгі Ұйғырлардың антропология жағынан біртекті еместігі байқалады. [[Қашғария]]ның оңт-нде еур. нәсілдің [[памир]] тобы басым болса, [[Шығыс Түркістан]]ның солт-н мекендеушілерде еур., [[моңғолоид]]тық элемент тең түседі (тұранаралық нәсіл). [[Ұйғыр]] этнонимі 3 ғ-дан белгілі. Көне заманда [[моңғол]] даласын мекендеген көшпелі Ұ-дың арғы тектері ғұндардың тайпалық одақтарына енген. Кейіннен Жужан, [[Түрік қағандығы]]ның құрамында болды. [[Түрік]] қағандығы ыдырағаннан кейін (8 ғ.) [[Селенга]], [[Орхон]], [[Тола]] өзендерінің бойындағы Ұ-лар [[Ұйғыр]] қағандығын құрды. Ұ. атауы [[Орхон жазба ескерткіштері]]нен де белгілі (8 ғ.). 840 ж. [[Ұйғыр қағандығы]]н қырғыздар күйретті. Содан кейін олар [[Шығыс Түркістан]] мен [[Ганьсудың]] батыс бөлігіне қоныс аударып, [[Тұрфан ойпаты]]нда (847 — 1369), [[Ганьсу]]да (847 — 1036) дербес мемлекет құрды. [[Ганьсу]]дағы мемлекетті таңғұттар жойды да [[Шығыс Түркістан]] 14 ғ-да [[Шағатай ұлысы]]на, кейін [[Моғолстан]]ға қарады. [[Шығыс Түркістан]]ға ауып келген Ұ. [[қыпшақ]], [[қарлұқ]], [[шігіл]], [[ячма]], [[құман]], т.б. [[түркі тайпалары]]мен бірге жергілікті иран тектес халықпен араласып, бертін келе бір этн. топқа бірікті. 9 — 10 ғ-ларда Ұ-да [[буддизм]], кейіннен оның жаңа тармағы — [[махаяна]] (Ұйғырларда 8 ғ-дың 60-жылдары) тарады. 11 — 17 ғ-ларда Ислам дінін қабылдады. 17 — 18 ғ-ларда Ұ. [[Жоңғар]] хандығына, 18 ғ-дың 50-жылдарынан бастап [[Цинь империясы]]на бағынды. Ұ. маньчжур-қытай] езгісіне қарсы ұзақ жылдар ұлт-азаттық күрес жүргізді. [[1944]] — 49 ж. елдің солт-ндегі 3 аймақта [[Шығыс Түркістан]] халық республикасы орнады. [[1949]] ж. Қытайда [[коммунистік партия]] жеңіске жеткеннен кейін [[Шығыс Түркістан]] қайтадан [[Қытай]]ға бағынуға мәжбүр болды. Жергілікті жағдайды ескере отырып, [[ҚХР]] өкіметі [[1955]] ж. [[ШҰАР]]-ды құрды. [[1950]] — 60 ж. жергілікті өкімет жазалау шараларын жүргізді. Ұйғырлардың бір бөлігін басқа жерлерге көшіріп, орнына қытайлар қоныстандырылды. Бұл жағдай жергілікті ұлттың арасында наразылық тудырды. Ұйғырлар — ежелден отырықшы өмір кешкен халық. Олар суармалы егіншілік пен бау-бақша өсірудің шебері. Өзіндік ерекшелігі мол мәдениеті мен ән-жырының, монументті діни архитектурасының шығыс елдері мәдениетіне елеулі әсері болды. Ұйғырлардың [[Қазақстан]]дағы саны 210,3 мың адам ([[1999]]). Олар Жетісуға 19 ғ-дың соңына қарай Қытайдағы мұсылмандар көтерілісінен кейін Цинь билеушілерінің қысымына ұшырап, ауып келген. Қазақстанда Ұйғыр мектептері, Республикалық ұйғыр театры, [[ҰҒА]]-ның Тіл білімі институтында ұйғыртану бөлімі жұмыс істейді. == Ұйғыр тілі == '''Ұйғыр тілі''', [[түркі]] тілдерінің оңт.-шығыс тобындағы [[қарлұқ]] бұтағына жатады. Көне Ұйғыр тілінен ажырату мақсатында қазіргі Ұйғыр тілі, жаңа Ұйғыр тілі деген атаулар қолданылады. Ұйғыр тілі. [[ҚХР]]-ның [[Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районы]]на (8 млн., 2004) және [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]] республикаларына (300 мың), [[Үндістан]], [[Пәкістан]], [[Ауғанстан]] елдеріне (200 мың) таралған. [[Ұйғыр]] халқы ертеректе өз тілін қәшқәр тили, таранчи тили деп те атаған. Ұйғыр тілі. орт. (Іле бойы), оңт. ([[хотан]]), шығыс ([[лобнор]]) диалектілеріне бөлінеді, онда [[өзбек]] тілімен салыстырғанда [[қыпшақ]]тық элементтер сирек кездеседі. Ұйғыр тілінде үндестік заңы сақтала бермейді, сөз басында қазақ тіліндегі “ж” дыбысының орнына “й” қолданылады (мыс., йәл-жел, йол-жол). Бір буынды сөздердегі а, ә дауыстылары сол сөзге жалғанатын қосымшалардың кері ықпалының әсерінен е, о, ө дыбыстарына ауысады (мыс., аты-ети, балық-белик). Ұйғыр тілінде а, ә дауыстылары редукциясының басымдығы байқалады, сөйлеу тілінде р, л дыбыстары түсіріліп айтылады (мыс., бар-ба, барса-баса, кел-кә, т.б.). Ұйғырлар 11 ғ-дан араб жазуын қолданған. [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] ұйғырлары [[1930]] жылдан латын жазуын, [[1947]] жылдан кириллицаны тұтынып келеді. Орыс әліпбиіне қосымша ә, ө, ү, қ, ғ, ң, ї, җ әріптері таңбаланған Ұйғыр тілі [[ШҰАР]]-да мемл. тіл ретінде қызмет атқарады. Бұл тіл [[Қазақстан]]да да дамыған, қазақ жерінде Ұйғыр тілінде көркем, қоғамдық-саяси, ғыл. әдебиеттер ұдайы басылып тұрады, бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі хабарлар тарайды. == Ұйғыр жазуы == '''Ұйғыр жазуы''' — соғды жазуынан (б.з.б. 1 ғ. — б.з. 9 ғ-лар) бастау алатын ежелгі ұйғыр тайпалары пайдаланған жазу. Жоғарыдан төмен қарай тік әріптермен солдан оңға бағыттала жазылатын бұл жазу түрі сирия-арамей әліпбилерінің біріне саяды. Ұйғыр жазуының әліпбиін кейінірек басқа да түркі тайпалары (наймандар), олардан моңғолдар үйренген. 13 — 14 ғ-ларда Орт. [[Азия]]да құрылған түркі-моңғол ұлыстарының көпшілігі Ұйғыр жазуын пайдаланған. 16 ғ-да кейбір өзгерістермен маньчжурлар қабылдады. Кей халықтар Ұйғыр жазуын 18 ғ-ға дейін, ал сары ұйғырлар 19 ғ-ға дейін қолданып келді. ҚХР-ның Ішкі Моңғолия автономиялы районында қазірге дейін қолданылады. Ұйғыр жазуының ескерткіштері бізге Шығыс Түркістаннан табылған қолжазбалар арқылы жетті. Олардың ішіндегі ең көрнектісі — Жүсіп Баласағұнидың “Құ-тадғу біліг” (1069) дастанының Вена нұсқасы. Ұйғыр жазуы туралы мәліметтерді [[Махмұт Қашқари]]дың “[[Диуани лұғат-ит-түрк]]” (1073) еңбегінен де кездестіруге болады. Ұйғыр жазуы ескерткіштері қатарында “Манихейлердің жалбарыну дұғасын” (6 ғ.), “Һибатул-хақайық”, “Алтын яруқ” (“Алтын жарық”), будда дініне қатысты қолжазбалар (11 ғ.) мен заңи құжаттарды (10 — 13 ғ-лар) атауға болады. Ұйғыр жазуының әліпбиі 22 әріптен тұрады. Таңбалауда ы/і, о/у, ө/ү дауыстылары мен п/б, к/г, т/д дауыссыз дыбыстары бірдей жазылғанымен, дыбысталуы әр түрлі. Жазудағы әріптер сөз басында, ортасында, аяғында түрліше таңбаланады. [[Сурет:Khotan-mezquita-d03.jpg |нобай|оңға|200px|Хотандағы ұйғыр мешіті]] == Діні == Ұйғыр дінін ұстанатындардың басым көпшілігі ханафи мәзһабындағы [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], Қашғар маңында шиіттердің шағын қауымдары бар. Ұйғырлардың ата-бабаларының ислам дінін қабылдауы Қарахандар билеушісі Сутук Абдукерім Боғраханның (X ғ.) билік еткен кезеңіне жатады. Суннизмге дейін ұйғырлар сопылық исламды ұстанған. Ертеде ұйғырлар тәңіршілдер, манихейлер және буддистер болған. Манихейлік Ұйғыр қағанатының діні болды. Буддизм ұйғыр идкутизмінің діні болды. Азияда буддизмнің таралуында ұйғырлар маңызды рөл атқарды, Үндістан мен Тибеттен келген ұйғырлар арқылы буддизм Қытайға өтті. Қазіргі уақытта негізінен Қазақстан мен Орталық Азияда христиан ұйғырлары да бар. == Кәсібі == Ұйғырлардың негізгі кәсібі жоғары деңгейге жеткен суармалы [[егіншілік]] (дәнді, майлы дақылдар, әртүрлі техникалық дақылдар, көкөністер), бау-бақша. Кейбір аудандарда (лобнорлар арасында, Хотан және Хами таулы аймақтарында) олар негізінен [[мал шаруашылығы]]мен ([[қой]], [[жылқы]], [[түйе]], [[сиыр]]) айналысады. Қосымша кәсіптер – [[балық аулау]], [[аңшылық]]. Қолөнерден – тоқу, кілем тоқу, керамика, мыс ыдыс, т.б. Кейбір ұйғырлар өнеркәсіпте жұмыс істейді.<ref>народы мира / Уйгуры http://www.etnolog.ru/people.php?id=UYGR</ref> == Тұрмыс салты == === Отбасы, рәсімдері === Отбасы шағын, неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Үйлену тойы және басқа да рәсімдер сақталған. Той әнмен, бимен, әзіл-қалжыңмен өтеді. Ол екі жақта қатар өтіп, қажеттінің барлығын (тамақтан бастап, отынға дейін) күйеу жігіттің туыстары келіннің үйіне жеткізеді. Күйеуінің үйіне кірер алдында жас жұбайларды оттың айналасына айналдырады. Құрдас жастағы ерлер мен әйелдердің бөлек ұйымдастыратын дәстүрлі демалыс кештері (машраб) бар. Дәстүрлі наным-сенім - рухтарға табыну, шамандық. Ұйғырлар Шығыстың көптеген елдерінің мәдениетіне әсер еткен бай және өзіндік мәдениетті (монументалды діни сәулет, музыкалық шығармалар) жасады. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Елді мекендері сызықтық орналасқан. Ұйғырлардың дәстүрлі баспанасы саманнан немесе кірпіштен тұрғызылған, төбесі жалпақ. Үйге кіре берістің алдында жабық терраса (айван) бар. Олар жылытылатын жантайма төсекте (қан сияқты) ұйықтайды, қабырғалардағы ойықшалар төсек-орын мен ыдыс-аяқты сақтауға қызмет етеді, киімдер сандықта сақталады. Камин тәрізді ошақтар қабырғада орналасқан.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=569|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> [[Сурет:Uyghur man in Kashgar.jpg|нобай|оңға|200px|Қашқардағы ұйғыр жігіті]] === Дәстүрлі киімдері === Бұрын Жетісу ұйғырларының ерлер костюмы жіңішке тік жағалы ұзын кең пішілген желбегей жейде (койнэк) мен балағы етіктің ішіне салынатын кең шалбардан (тамбал) тұрған. Жейденің сыртынан қысқа башмет киіп, оның сыртынан жіңішке тік жағалы және тар жеңді ұзын халат (шапан) киген. Халатты мақта матасының ұзын кесегінен жасалған белбеумен (бэлваг) байлаған. Қысқы сырт киім ретінде қой терісінен жасалған тон (жута) қызмет етті. Аяқтарына ұзын қонышты тар жұмсақ етіктер (мэсэ) киген, оларды үйге кірерде шешіп қоятын былғары галоштармен бірге киетін болған. Тағалы етік (отук) киген. Бас киім ретінде жазда – тақия (допа), қыста – қой елтірісімен қапталған шұға бөрік (топа), ал байларда – кәмшат, бұлғын, құндыз терісімен қапталған бөрік қызмет етті. Әйелдер мақта матасынан тігілген, кішкене тік жағалы туника тәрізді пішілген ұзын кең жейде, сонымен қатар толарсаққа қарай тарланып келетін кең шароварлар киген. Тұрмыстағы әйелдердің жейдесіндегі қиығы мен ілгегі алдыңғы жағында кеудесінде, ал қыздардыкі – иықтарында болған. Тұрмыстағы әйелдер жейдесінің оң жақ кеудесі кестемен безендірілген. Жейденің сыртынан үйде және көшеде әдетте үнемі ұзын, тізеге дейін жететін, ілгексіз жеңсіз киім (кэмзэл) киген. Көшеге шыққанда тар жеңді (чапан), ал оның сыртынан екіншісін – анағұрлым ұзын және кең халат (перенджэ), немесе қысқа сырылған көкірекше киетін болған. Қытайлық үлгіде пішілген, өзіндік өрнектермен (мади–хан) безендірілген көкірекше (хтай–чэкойнек) де киген. Қыста олар да қой терісінен тон киетін болған. Аяқ киім ретінде көбіне галоштармен бірге жұмсақ етіктер қызмет еткен. Бас киімдері – тақия немесе орамал, қыста жалпақ жылы тері бөрік болған. Бай әйелдердің мерекелік бас киімдері сүйір төбесі ұсақ бүрмеленіп, түрлі–түсті тастармен безендірілген зерлі дөңгелек бөрік болды. Бөріктің үстінен ұзын кездемелі орамал киілген. Әйелдер беттерін жаппаған, бөтен адамды көрген уақытта беттерін орамалмен сәл ғана бүркеген.<ref>{{cite web|url=https://ulagat.com/2022/01/01/%D2%B1%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96-%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96/|title=Берік Бақытұлы. Ұйғырлардың дәстүрлі киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> [[Сурет:Uyghur polu closeup.JPG |нобай|оңға|200px|Ұйғыр тағамы (полу)]] === Дәстүрлі тағамдары === Негізгі тағамдары – ұннан жасалған тағамдар, шелпек, көкөніс пен еттен дәмдеуіштер қосылған кеспе ([[лағман]]), көкөніс пен ет салмасы бар [[бәліш]]тер мен [[тұшпара]]. Ет тағамдарынан танымал - қой етінен жасалған кәуап. Шай барлық жерде, шығыста - сүт, май және тұзбен, кең таралған. Қарбыздар, қауындар, жаңа піскен және кептірілген жемістер диетада маңызды орын алады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/346|title=Решетов А.М. Ұйғырлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-04 |lang=}}</ref> === Өнері === ==== Ұйғыр музыкалы комедия театры ==== [[Ұйғыр]] [[музыка]]лы [[комедия]] [[театр]]ы [[1934]] ж. [[Алматы]] қаласында ұйымдастырылып, сол жылы 24 қыркүйекте Д.Асимов пен А.Садыровтың “Анархан” атты музыкалы драмасымен тұңғыш рет шымылдығын ашты. Алғашында Ұйғыр облысы музыкалы драма театры деп аталды. [[1941]] — 61 ж. аралығында [[Шелек]]те (Алматы облысы) орналасып, ал [[1961]] ж. Алматы қаласына қайта қоныс аударды. Театр труппасы 1940 —50 ж. ұлттық драматургиямен қатар аударма музыкалы драм. шығармаларға да (У.А. Гаджибеков, Л.А. Юхвид пен А.Б. Александров, Ж.Б. Мольер, т.б.) ден қойды. Актерлер М.Бақиев, М.[[Мариям Тохтаханқызы Семятова|Семятова]], С.Саттарова, А.Шәмиев, А.Ақбаров, З.Ақбарова, М.Ахмадиев, Қ.Әбдірәсілов, реж-лер А.Ибрагимов, А.Марджанов, Д.Садырова, театр суретшілері К.Пак, П.Ибрагимов, комп-лар Қ.Қожамияров, Ғ.Зайнаутдинов, И.Масимов, И.Исаев, т.б. театрдың нығайып, қалыптасуына елеулі үлес қосты. 20 ғ-дың 60 — 90-жылдары ұйғыр жазушыларының (М.Зұлпұхаров, С.Хасанов, М.Қабиров, З.Самеди, Х.Абуллин, Ж.Босақов, Ш.Шаваев) драм. шығармалары қойылып, театрдың ұлттық бағыт-бағдары айқындала түсті. [[1964]] ж. Респ. ұйғыр музыкалы драма театрына айналды, ал [[1967]] жылдан қазіргі атымен аталады. [[2005]] ж. театрға комп. Қ.Қожамияровтың есімі берілді. Әр жылдары театр репертуарынан [[орыс]],[[өзбек]], [[қырғыз]], [[башқұрт]], [[Әзірбайжан]], грузин және [[қазақ]] жазушыларының М.Әуезовтің (“Айман — Шолпан”), Ғ.Мүсіреповтің (“Қозы Көрпеш — Баян сұлу” мен “Қыз Жібек”), С.Мұқановтың (“Қашғар қызы”), Ш.Хұсайыновтың]] (“Шолпан” мен “Қайран Гәкку”), Қ.Мұхамеджановтың (“Бөлтірік бөрік астында”), Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаевтың (“Беу, қыздар-ай”, “Ой, жігіттер-ой”), С.Шәймерденовтің (“Дөкей келе жатыр”), шет ел драматургиясының (У.Шекспир, Лопе де Вега, А.В. Вальехо) туындылары да орын алды. Театрдың жанында “[[Яшлық]]”, “Нава” және “Сада” ансамбльдері жұмыс істеді. Театр ұжымы [[1984]] ж. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталды.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> ==== Cәулет өнері ==== {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Сурет:Turpan-bezeklik-cuevas-d01.jpg|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Сурет:Sutuq Bughraxan Qebrisi.JPG|center|200px]] | width="2%"| | align="center" | [[Сурет:Yarkand-tumbas-reyes-d06.jpg|center|200px]] |- | align="center" | ''Мың Үй'' Үңгірі (қаз. "''Мың үйлер''")) | | align="center" | Сұлтан ел негізін салушының кесенесі | | align="center" | Ел билеушісінің кесенесі |} == Қазақстандағы ұйғырлар == Қазақстан аумағындағы ұйғыр диаспорасы ХІХ ғ. соңына қарай Шығыс Түркістаннан (қазіргі ҚХР ШҰАА) шыққан ұйғырлардан қалыптасты. 1897 жылғы санақтың қорытындысы бойынша Қазақстандағы ұйғырлардың саны 55815 адамды құрады. 1910 жылы Жетісудың қалалары мен ауылдарында 86426 адам тұрды; 1926 жылғы халық санағы Қазақстанда 63434 ұйғырды тіркеді, бұл топқа санақта көрсетілген мынадай топтар біріктірілді: тараншылар (51803 адам), қашқарлықтар (1121 адам) және ұйғырлардың өзі (10510 адам), олардың саны 55815 адамды құрады, олар Жетісу губерниясында шоғырланды. Қазақстанның ұйғыр диаспорасы санының жалпы динамикасы диаспораның ұлғайғанын дәлелдей отырып, мынадай түрде болды: *120 881 (1970 ж.), *147 943 (1979 ж.), *181 526 (1989 ж.), *210 365 (1999 ж.) *246 700 (2014 ж.) адам, олар елдің оңтүстігінде тұрды. 2020 жылдың басындағы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырлана қоныстанған жерлері [[Алматы облысы]]нда – 57,96%, [[Жамбыл облысы]]нда – 1,05%, [[Алматы]] қаласында – 37,82%. Білім алушылар контингенті мен ұйғыр мектептерінің саны да тиісінше өзгерді: 1931 жылы сауатсыздықты жою (ликбез) мектептерінде 2500 ұйғыр, ал 1935 жылы Алматы облысында 1044 сауатсыздықты (ликбез) жою пунктінде 48220 адам оқыды. 1951–1952 жылдары 52 ұйғыр мектебі, 1969–1970 жылдары – 64, 1986–1987 жылдары – 11 және 38 аралас, 2006 ж. – 15 ұйғыр мектебі жұмыс істеді. Ұйғыр тілі мен мәдениетін дамыту үшін Абай атындағы Қазақ педагогикалық университетінің филология факультетінде ұйғыр бөлімінің ашылуы үлкен маңызға ие болды. Ұйғыр мектептерінің жұмысын ұйғыр тілінде оқулықтар шығаратын «Рауан» баспасы да қолдайды. 1949 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясында]] ұйғыр-дүнген мәдениеті секторы құрылды, одан әрі Сектор ұйғыртану бөлімі болып қайта құрылды, оның негізінде 1986 жылы Ұйғыртану институты ұйымдастырылды. 1989 жылы Қазақстанда тұратын ұйғырлардың 95%-ы өз ұлтының тілін ана тілі деп санайтындықтарын айтты, алайда ұйғырлардың ана тілін меңгергені туралы мәліметтер жоқ; ұйғырлардың 1,5%-ы қазақ тілін ана тілі деп таныды, олардың 9,1%-ы оны біледі; 3%-ы орыс тілін ана тілі деп санайды, ал олардың 62%-ы оны меңгерген. 1999 жылғы санаққа сәйкес 171,1 мың ұйғыр немесе 81,3%-ы ана тілін, 169,3 мың немесе 80,5%-ы мемлекеттік тілді, 160,2 мың немесе 76,1%-ы орыс тілін меңгерген. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан ұйғырларының қостілділік дәрежесі былайша анықталған: біртілділер – 27859 адам (13,2%), қостілділер – 182506 адам (86,8%).<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=191|барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Uyghur people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Қытай этникалық топтары]] 6csdlzyxt72d403tgjwilhvm7s6pjfr 0 17049 3605287 3567738 2026-05-15T13:19:27Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605287 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Зуль |шынайы атауы = Suhl |сурет =Suhl_Rathaus.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Suhl COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=36 |lat_sec=38 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=41 |lon_sec=35 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = қала және 8 ішкі аудан |басшының түрi =Мэр |басшысы = Андре Кнапп (2024-2030) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 102,70 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 429–978 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 34,685 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =245 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03681 |пошта индексі = 98527–98529 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 54 000 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.suhltrifft.de/ |сайт тілі = de }} '''Зуль''' ({{lang-de|Suhl}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 39 163 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы шамамен 102,70 км². Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 54 000''. Муниципалитеттің басшысы — Йенс Трибель. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.suhltrifft.de/ Ресми сайты] {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 9918ee77egx4lt10rwwf3ya76h40vi3 0 20318 3605347 3538291 2026-05-15T14:54:03Z Lp0 on fire 174781 remove cross-wiki spam 3605347 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі =алтай |аты = Корей тілі |өз атауы = {{unicode|한국어, 조선말}}<br />韓國語, 朝鮮語 |айтылуы =хангуко/чосонмаль |елдер = [[КХДР]], [[Корея Республикасы]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Ресей]] |аймақтар = |ресми тіл = {{flag|North Korea|name=КХДР}}<br />{{flag|South Korea|name=Корея Республикасы}},<br />Яньбянь-корей автономиялық округі ([[ҚХР]]) |реттейтін мекеме = Оңтүстік Кореяда — корей тілінің Ұлттық институты |сөйлеушілер саны = 78 млн. адам |рейтинг = 13 |күйі = |жойылды = |санаты = [[Еуразия тілдері]] |классификация = [[Оқшауланған тілдер|Оқшауланған]] |жазу = [[хангыль]], [[ханча]] |МЕСТ 7.75–97 = коо 330 |ISO1 = |ISO2 = |ISO3 = |сурет=Idioma_coreano.png|сурет_сипаттамасы=Корей тілінің таралу аймағы}} [[Сурет:Hangugeo-Chosono.png|thumb|300px|right|"Хангуко"(한국어) және "Чосоно" (조선어)]] '''Корей тілі''' ({{lang-ko|한국어/조선말}} [[хангуко/чосонмаль]]) — [[Солтүстік Корея|КХДР]] мен [[Оңтүстік Корея|Корея Республикасының]] мемлекеттік тілі. 78 миллионға жуық адам сөйлейді. Қытай, Жапония, АҚШ, Ресей, Қазақстан, Өзбекстан елдерінде таралған.[[Солтүстік Корея]]да "чосонмаль" (조선말) немесе "чосоно"(조선어), ал [[Оңтүстік Корея]]да "хангунмаль/хангуго" (한국말/한국어) немесе "куго" (국어, [[мемлекеттік тіл]]) деген атаулары қолданылады. == Тіл шоғыры == Корей тілі туыстық тегі жөнінен ешқандай тілдік топқа қосылмайды. [[Грамматика]]лық құрылысы жағынан жалғамалы тіл. Кейбір [[ғалым]]дар [[лексика]]лық, [[фонетика]]лық және [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік ұқсастығына қарап, Корей тілін Алтай тілдері ([[Түркі_тілдері|түркі]], [[моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілі|тұңғыс-маньчжур]] тілдері) шоғырына қосып жүр. Корей тілі солтүстік-шығыс, солтүстік-батыс, орталық, оңтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс және [[Чеджудо|чеджудо]] (аралдың атымен аталған) [[диалект]]ілеріне бөлінеді. Әдеби тілі орталық диалекті негізінде қалыптасқан. == Грамматикасы == Корей тілінде 40 [[фонема]] бар. Екі дауыссыз қатар келмейді. Дауыстылар үндестігі басым. Сөз табы 5 топқа бөлінеді. Етістіктің жақтық, сандық және род категориялары жоқ. [[КХДР]]-де корей жазуы, [[Корея Республикасы]]нда аралас қытай-корей жазуы қолданылып жүр. [[Сурет:Map of Korean language.png|thumb|500px|Корей тілінің әлем бойынша тарауы. Қызыл – ана тілі, қызғылт сары – ресми тіл, жасыл – азшылық тілі.]]Ұлттық жазуы "[[хангыль]]" (한글 - [[корей жазуы]]) деп аталады. == Дереккөздер == <references/>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том [[Санат:Тілдер]] {{stub}} 4a2yvg6cw4au8v9euavyw89sdjutc3n 0 22727 3605295 3597758 2026-05-15T13:29:00Z ~2026-29291-76 181264 3605295 wikitext text/x-wiki '''Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов''' ([[15 шілде]] [[1958 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Қызылорда]]) — физика-математика ғылымдарының кандидаты (1986), биология ғылымдарының докторы (1997). Ұлттық ғылыми академиясының академигі (2024), Халықаралық ақпарат академиясы (1998), Қазақстан ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2008). «Білім беру ісінің үздігі», «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін», «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері». == Өмірбаяны == * [[Қызылорда педагогикалық институты]]н (1979, қазіргі Қоқыт Ата атындағы [[Қызылорда]] мемлекеттік университеті) бітірген. * [[КСРО Ғылым академиясы]]ның [[Биофизика институты]]ның аспирантурасын (1986) бітірген. == Еңбек жолы == * 1980–1986 жылдары КСРО ҒА Биофизика институтында стажер-зерттеуші, аспиранты болды. * 1986–1992 жылдары Қызылорда педагогикалық институтта оқытушы, кейін аға оқытушы, доцент, декан * 1992–1994 оқу ісі жөніндегі проректор қызметтерін атқарды. * 1994–1996 жылдары Ресей Ғылым академиясының Жасушалар биофизикасы институтында аға ғылыми қызметкер болды. * 1996–1998 жылдары Қызылорда гуманитарлық университетінің ректоры, 1998–2000 жылдары Қызылорда мемлекеттік университетінің бірінші проректоры, профессоры қызметін атқарды. * 2000–2001 жылдары Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттігінің Ақпараттық және тестілеу орталығының директоры болды. * 2001–2004 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры, * 2004-2007 Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитетінің (ВАК) төрағасы қызметтерін атқарды. * 2007–2010 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы — Астана қаласының кураторы. * 2010–2012 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінің жауапты хатшысы болды. * 2012–2016 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының ректоры. * 2016–2017 жылдары ҚР Президенті Әкімшілігінің сектор меңгерушісі. * 2017–2018 жылдары ҚР БҒМ Ғылым комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. * 2018–2021 жылдары Халықаралық қазақ-түрік университетінің президенті болды. * 2021 -2024 жылдан бастап Қарағанды индустриялық университетінің ректоры.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> * 2024-2026 - Ұлттық тестілеу орталығының директоры * 2026 жылдан бастап ҰТҚО ның ғылыми жобаларының жетекшісі және ETS компаниясымен байланыска жауапты == Ғылыми қызмет саласы == Б. С. Әбдірәсілов өзінің ғылыми жолын биофизика және биохимия салаларындағы іргелі зерттеулерден бастады. Халықаралық рейтингтік журналдарда жарияланған көптеген ғылыми еңбектерінің арқасында ол әлемдік деңгейдегі танымал ғалым мәртебесіне ие болды. Бірнеше монографиялардың, оқу құралдарының авторы. Қазіргі уақытта ол педагогикалық өлшеулер саласындағы зерттеулермен, еліміздің білім беруді бағалау жүйесін жетілдірумен және білім сапасын бағалаудың ғылыми-әдіснамалық негіздерін дамытумен белсенді түрде айналысуда. Озық зерттеулер жүргізетін әлемге танымал ғылыми орталықтармен және университеттермен тұрақты ғылыми байланыстар орнатты. Осы саладағы қазақстандық ғылымды әлемдік деңгейге шығару бағытында мақсатты жұмыстар атқаруда. Б. С. Әбдірәсілов — білім беруді бағалау, психометрия және педагогикалық өлшеулер саласындағы мамандарға арналған «Педагогикалық өлшеулер» тоқсандық рецензияланатын ғылыми журналының негізін қалаушы әрі бас редакторы. ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігiнің Ұлттық тестілеу орталығы Б.С. Әбдірәсіловтың стратегиялық басшылығымен білім беру сапасын мониторингілеу жүйесін трансформациялау бойынша келесідей нәтижелерге қол жеткізілді: ·        '''Ұлттық тестілеу жүйесін цифрландыру:''' 45 аймақтық орталықты қамтитын, бір уақытта 6000-ға жуық респондентті бағалауға қабілетті біртұтас цифрлық экожүйе құрылды. Жүйе нәтижелерді нақты уақыт режимінде генерациялауды қамтамасыз етеді. ·        '''Академиялық тұтастықты қамтамасыз ету:''' Жүйенің технологиялық архитектурасы мемлекеттік бағалау процестерінің объективтілігін, транспаренттілігін және деректер қауіпсіздігін халықаралық стандарттар деңгейінде кепілдендіреді. ·        '''Халықаралық ғылыми коллаборация:''' 2024 жылдан бастап Б. С. Әбдірәсілов бастаған зерттеу тобы әлемдік жетекші орталықтармен (ETS, АҚШ; AQA, Ұлыбритания; Жоғары Экономикалық Мектебі, РФ) бірлесіп, бағалау құралдарына жасанды интеллект алгоритмдерін интеграциялау бағытында ізденістер жүргізуде. ·        '''Ғылыми апробация және жарияланымдық белсенділік:''' Зерттеу нәтижелері халықаралық және отандық ғылыми кеңістікте кеңінен апробацияланды. Бүгінгі таңда орталық зерттеушілері '''Scopus''' және Web of Science халықаралық дерекқорына кіретін рецензияланатын журналдарда 25-тен астам '''ғылыми мақала''', сондай-ақ жетекші ғылыми журналдарында 80-нен астам ғылыми жұмысын жариялады. Ғылыми нәтижелер АҚШ, Ресей, Нидерланды, Ұлыбритания және Түркиядағы халықаралық конференцияларда, саммиттерде таныстырылды. ·        '''Инновациялық тестілеу модельдері:''' 2026 жылғы ақпанда Educational Testing Service (ETS) ұйымымен жоғары оқу орындарына қабылдауға арналған, психометриялық модельдеу мен AI технологияларына негізделген '''Admissions Insight Test (AIT)''' жаңа буын тестілерін әзірлеу туралы келісімге қол қойылды. 2024 жылы ол «Бірыңғай ұлттық тестілеу: тарихы, тәжірибесі және болашағы» атты монографияның бірлескен авторы атанса, 2026 жылы педагогикалық өлшеу саласындағы магистранттар мен докторанттарға арналған «Білім берудегі бағалау және өлшеу: квалиметриялық тәсіл» оқулығын автор бірлестігінде дайындады. Бұл еңбектер білім беру сапасын бағалау мен педагогикалық өлшеу әдіснамасын дамытуға бағытталған маңызды ғылыми-әдістемелік жұмыстардың қатарын толықтырды. Сонымен қатар, оның жетекшілігімен Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға арналған алғашқы оқулық дайындалып, ғылыми-педагогикалық айналымға енгізілді. Іргелі ғылыми жетістіктері үшін Б. С. Әбдірәсілов Ресей Жаратылыстану ғылымдары академиясының П. Л. Капица атындағы алтын медалімен марапатталған. Бұл марапат 1994 жылдан бері ғылыми саласындағы айрықша еңбегі үшін беріледі. Scopus халықаралық дерекқорындағы Хирш индексі (h-index) – 5-ті құрайды. * «Құрмет» орденімен (2005) марапатталған.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:15 шілдеде туғандар]] [[Санат:1958 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылордада туғандар]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Халықаралық ақпарат академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының жоғары мектебі ғылыми академиясы академиктері]] [[Санат:Халықаралық Жоғары мектебі ғылыми академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары]] [[Санат:Қызылорда гуманитарлық университетінің ректорлары]] [[Санат:Қазақстан биологтары]] [[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]] 4spjxc1y6fa17c35f771vs0s6rgiine 0 29197 3605543 3600356 2026-05-16T06:50:53Z Casserium 68287 3605543 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]] |ізашары1 = ҚР Президентінің Аппараты |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]] |қызметкерлер = 450 адам (2024)<ref name="casp">[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]</ref> |бюджет = 19,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.akorda.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентіне]] тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сот]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Тарихы == 1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]</ref> == Қызметі == Негізгі міндеттері: * Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету; * мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау; * Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету; * Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі: * мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады; * Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады; * мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді; * сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды * Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады; * құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді; * мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. Қазақстан Республикасы Президентіне: * [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы; * Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру; * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі; * мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді. Президент Әкімшілігі: * елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады; * мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады. Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып: * ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді; * Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді; * мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді. Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында: * Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді; * Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді; * Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді; * Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады. Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Құрылымы == Президент Әкімшілігінің құрамына Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ <center>'''2026 жылғы басшылық құрамы'''</center> ! Лауазымы !! Аты-жөні !! Қызметке тағайындалды |- | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] || [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || 14 маусым 2022 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігінің басшылығы}}'''</center> |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] || 5 мамыр 2026 |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] || 10 желтоқсан 2025 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''</center> |- | Президенттің құқықтық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] || 1 қыркүйек 2023 |- | Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] || 24 ақпан 2025 |- | Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || 26 қыркүйек 2025 |- | Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] || 25 наурыз 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''</center> |- | Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]] || 8 сәуір 2019 |- | Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]] || 27 сәуір 2022 |- | Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] || 13 ақпан 2025 |- | Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы | [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] || 9 қыркүйек 2025 |- | Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] || 25 қыркүйек 2025 |- | Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] || 29 қыркүйек 2025 |- | Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] || 14 қазан 2025 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] || 29 қаңтар 2026 |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] || 2 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''</center> |- | Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Ержан Сейітқұлов || 1 тамыз 2024 |- | Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар || 2 сәуір 2025 |- | Жалпы бөлім меңгерушісі || Ербол Адаев || 17 ақпан 2025 |- | Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов || 1 сәуір 2026 |- | Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Қанат Құлшыманов || 11 наурыз 2025 |- | Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев || 23 желтоқсан 2025 |- | Құқық қорғау жүйесі бөлімінің меңгерушісі || Дәурен Ерғарин || 17 ақпан 2025 |- | Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов || 25 қыркүйек 2025 |- | Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || Айдар Жарылғанов || 6 қаңтар 2023 |- | Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы || 1 қыркүйек 2023 |- | Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — || — |- | Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] || 9 желтоқсан 2022 |- | Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев || 15 қазан 2025 |- | Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов || 1 тамыз 2024 |- | Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 9 ақпан 2026 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Басқалары}}'''</center> |- | Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] || 14 маусым 2022 |- | Президенттің Баспасөз хатшысы || Айбек Смадияров || 29 қаңтар 2026 |- | Президенттің Протокол қызметінің бастығы || Марат Әшім || 15 наурыз 2023 |- | Президенттің Парламенттегі Өкілдігінің басшысы || Әмірбек Оспанбеков || 12 ақпан 2022 |- | Президент Әкімшілігі Басшысы хатшылығының меңгерушісі || Қаныш Төлеушин || 7 қазан 2025 |- | Мемлекеттік кеңесші хатшылығының меңгерушісі || Жанна Нұржанова || 20 маусым 2024 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесінің]] басшылығы}}'''</center> |- |Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] || 25 ақпан 2022 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының бірінші орынбасары || [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] || 30 маусым 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары || [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] || 28 сәуір 2022 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Ахуалдық орталығының меңгерушісі || Арман Әбдірәсілов || 8 тамыз 2025 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімінің меңгерушісі || Марат Аймашев || 17 қаңтар 2024 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімінің меңгерушісі || Расул Оразғұлов || 1 қыркүйек 2023 |- | Қауіпсіздік Кеңесі Талдау бөлімінің меңгерушісі || Александр Суханов || 24 қаңтар 2018 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан халқы Ассамблеясының]] (ҚХА) басшылығы}}'''</center> |- | ҚХА төрағасының орынбасары – ҚХА хатшылығының меңгерушісі | [[Марат Алмасұлы Әзілханов|Марат Әзілханов]] || 21 сәуір 2021 |- | ҚХА төрағасының орынбасары || [[Дмитрий Валерьевич Останькович|Дмитрий Останькович]] || 17 сәуір 2025 |- | ҚХА төрағасының орынбасары || [[Расул Сурмалиевич Ахметов|Расул Ахметов]] || 17 сәуір 2025 |- | colspan="3" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''</center> |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина || 18 ақпан 2022 |- | Орталық коммуникациялар қызметінің директоры | [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || 2 қыркүйек 2022 |- | [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының]] директоры | [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] || 16 маусым 2025 |} == Басшылары == {{толық мақала|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] qobmqimjb7h3bgs4ps51ah57p99cpyy 0 30931 3605254 3462524 2026-05-15T12:33:03Z 1nter pares 146705 /* */ 3605254 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=78|Пуассон коэффициенті=0.38|жылусыйымдылығы=25,85|молярлық көлем=9,10|тор құрылымы=куб ориентирован на поверхность|Тор құрылымы=куб ориентирован на поверхность|тор параметрлері=3,920|Дебай температурасы=230,00|жылуөткізгіштік=71,6|жылулық ұлғаю 25=8,8|Юнг модульі=168|жылжу модульі=61|Моос қаттылығы=3.5|балқу жылуы=21,76|Виккерс қаттылығы=400–550|Бринеллий қаттылығы=300–500|CAS тіркелу нөмірі=7440-06-4|сурет=Platinum crystals.jpg|сурет анықтамасы=Платина кристалы|қб қысымы 1=2330|қб қысымы 10=(2550)|қб қысымы 100=2815|қб қысымы 1 k=3143|қб қысымы 10 k=3556|булану жылуы=~470|қайнау температурасы=4098 K (3825 °C, 6917 °F)|үсті=[[Палладий|Pd]]|атом радиусы=139|асты=[[Дармштадтий|Ds]]|символ=Pt|сыртқы түрі=күміс-ақ металл|атауы=Платина|топ=10|период=6|блок=d|атомдық масса=195.084(9)|конфигурация=[Xe] 4f¹⁴ 5d⁹ 6s¹|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 17, 1|ковалентті радиус=136±5|балқу температурасы=2041,4 K (1768,3 °C, 3214,9 °F)|Ван-дер-Ваальс радиусы=175|ион радиусы=(+4e) 65 (+2e) 80|электртерістілігі=2,28|электродты потенциал=Pt←Pt²⁺ 1,20 В|Электродты потенциал=Pt←Pt²⁺ 1,20 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6|иондалу энергиясы 1=870|иондалу энергиясы 2=1791|фаза=Қатты дене|тығыздық=21,09-21,45|қб қысымы 100 k=4094|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Platinum.svg|thumb|100px|Платина ''Pt''|солға]] '''Платина''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Platіnum''; '''Pt''') — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 78, ат. м. 195,09; асыл металдар тобына жатады. == Химиялық құрамы == Табиғатта орнықты 5 изотопы бар. Платина күмістей ақ түсті металл, тығызд. 21,45 г/см³, балқу t – 1769°С, қайнау t – 3900°C. Платина асыл металдар тобына жатады. Табиғатта орнықты 6 [[изотоп|изотопы]]: екі радиоактивті ¹⁹⁰Pt, ¹⁹²Pt және төрт тұрақты ¹⁹⁴Pt, ¹⁹⁵Pt, ¹⁹⁶Pt, ¹⁹⁸Pt бар. Таза күйінде алғаш рет 1803 жылда ағылшын ғалымы У.Х. Волластон (1766 — 1828) алған. Платинаның жер қыртысындағы салмақ мөлшері 5•10^-7%. Табиғатта саф Платина мен оның маңызды қосылыс-тары: [[поликсен]], ферроплатина, сперрилит (PtAs), [[Куприт|куперит]] (PtS), бреггит (Pt,Pd,Nі)S кездеседі. Платина күмістей ақ түсті металл, тығыздығы 21,45г/см³ (25 °С-та), балқу t 1872 °С, қайнау t 3872 °С; жұмсақ, жайылғыш, созылғыш. Тотығу дәрежелері +2, +4 кейде +1, +3, +5, +6. Ауада тұрақты, химиялық инертті, бөлме температурасында патша арағы және броммен әрекеттеседі. Қатты қыздырғанда концентрлі HNO₃ пен H₂SO₄-те еріп, 400 — 500 °С-та [[Галогендер|галогендермен]], P, S, C, Sі, Se, т.б. әрекеттеседі. Платинаны алу үшін алдымен кентасты құмнан тазартып, патша сұйықтығында ерітеді. Ерітіндіні NH₄Cl-мен (NH₄)₂[PtCl₆]-ға тұндырып, осы тұзды таза сутек ағынында алдымен 600 °С температурада тотықсыздандырады. Платина [[электрод|электродтар]], [[термометр]], [[коррозия|коррозияға]] тұрақты ыдыстар, химиялық аппараттар жасауда, [[катализатор]] ретінде, тұздарды химиялық талдауда қолданылады. == Жартылысы == Платина негізгі тау жыныстарымен бірге кездеседі, яғни магмалық , өте сирек те болса гидротермалық . Сонымен қатар оныд шашыранды кендері де бар. қазіргі уақытта платинадан өте бағалы химиялық ыдыстар жасайды, тіске салады т. б.<ref> Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Шығу тарихы == Ескі әлемде платина 16 ғасырдың ортасына дейін белгілі болған жоқ, бірақ Анд өркениеттерінде (Инка және Чибча) оны ежелден өндіріп, пайдаланған. XVI ғасырдың ортасында платинамен алғаш танысқан еуропалықтар конкистадорлар болды. Ол 1557 жылы шыққан 15 кітаптағы экзотерикалық жаттығулар кітабында әдебиетте бірінші болып платина Скалигерді атап өтті деп саналады, онда ол Карданомен «металл» ұғымы туралы дауласып, Гондурастан келген белгілі бір зат туралы айтты. балқыту. Бәлкім, бұл зат платина болған. 1735 жылы испан королі платинаны болашақта Испанияға әкелмеу туралы жарлық шығарды. Колумбияда кен орындарын қазған кезде оны алтыннан мұқият бөліп алып, патша шенеуніктерінің бақылауымен Платино-дель-Пинто деген атпен белгілі болған Рио-дель-Пинтоның (Сан-Хуан өзенінің саласы) терең жерлеріне батыру бұйырылды. Ал Испанияға әкелінген платинаны ашық және салтанатты түрде теңізге батырып жіберу бұйырылды. Патшалық бұйрық 40 жылдан кейін Мадрид билігі алтын мен күміс монеталарды өздері жасау үшін Испанияға платина жеткізуге бұйрық бергенде жойылды. 1820 жылы Еуропаға 3 тоннадан 7 тоннаға дейін платина жеткізілді. Мұнда алтынды ең ауыр металл деп санайтын алхимиктер оны кездестірді. Ерекше тығыз платина алтыннан ауыр болып шықты, сондықтан алхимиктер оны жарамсыз металл деп санап, оған тозақтық қасиеттер берді. Платина біраз қолдануды кейінірек Францияда тапты, ол кезде метрдің эталоны одан жасалған, кейінірек килограммның эталоны пайда болды. == Кендері == Ірі кендері Оралда, Сібірде, Оңтүстік Америкада, Оңтүстік Африкада бар.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтін периодтык кестесі}} {{commons|Category:Platinum}} [[Санат:Химиялық элементтер]] [[Санат:Катализаторлар]] [[Санат:Платина тобы металдары]] [[Санат:Асыл металдар]] [[Санат:Көшпелі металдар]] 4equm9nxu7u6mhk34a7vnstya3ae7he 3605256 3605254 2026-05-15T12:33:13Z 1nter pares 146705 3605256 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=78|Пуассон коэффициенті=0.38|жылусыйымдылығы=25,85|молярлық көлем=9,10|тор құрылымы=куб ориентирован на поверхность|Тор құрылымы=куб ориентирован на поверхность|тор параметрлері=3,920|Дебай температурасы=230,00|жылуөткізгіштік=71,6|жылулық ұлғаю 25=8,8|Юнг модульі=168|жылжу модульі=61|Моос қаттылығы=3.5|балқу жылуы=21,76|Виккерс қаттылығы=400–550|Бринеллий қаттылығы=300–500|CAS тіркелу нөмірі=7440-06-4|сурет=Platinum crystals.jpg|сурет анықтамасы=Платина кристалы|қб қысымы 1=2330|қб қысымы 10=(2550)|қб қысымы 100=2815|қб қысымы 1 k=3143|қб қысымы 10 k=3556|булану жылуы=~470|қайнау температурасы=4098 K (3825 °C, 6917 °F)|үсті=[[Палладий|Pd]]|атом радиусы=139|асты=[[Дармштадтий|Ds]]|символ=Pt|сыртқы түрі=күміс-ақ металл|атауы=Платина|топ=10|период=6|блок=d|атомдық масса=195.084(9)|конфигурация=[Xe] 4f¹⁴ 5d⁹ 6s¹|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 17, 1|ковалентті радиус=136±5|балқу температурасы=2041,4 K (1768,3 °C, 3214,9 °F)|Ван-дер-Ваальс радиусы=175|ион радиусы=(+4e) 65 (+2e) 80|электртерістілігі=2,28|электродты потенциал=Pt←Pt²⁺ 1,20 В|Электродты потенциал=Pt←Pt²⁺ 1,20 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6|иондалу энергиясы 1=870|иондалу энергиясы 2=1791|фаза=Қатты дене|тығыздық=21,09-21,45|қб қысымы 100 k=4094|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Platinum.svg|thumb|100px|Платина ''Pt''|солға]] '''Платина''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Platіnum''; '''Pt''') — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 78, ат. м. 195,09; асыл металдар тобына жатады. == Химиялық құрамы == Табиғатта орнықты 5 изотопы бар. Платина күмістей ақ түсті металл, тығызд. 21,45 г/см³, балқу t – 1769°С, қайнау t – 3900°C. Платина асыл металдар тобына жатады. Табиғатта орнықты 6 [[изотоп|изотопы]]: екі радиоактивті ¹⁹⁰Pt, ¹⁹²Pt және төрт тұрақты ¹⁹⁴Pt, ¹⁹⁵Pt, ¹⁹⁶Pt, ¹⁹⁸Pt бар. Таза күйінде алғаш рет 1803 жылда ағылшын ғалымы У.Х. Волластон (1766 — 1828) алған. Платинаның жер қыртысындағы салмақ мөлшері 5•10^-7%. Табиғатта саф Платина мен оның маңызды қосылыс-тары: [[поликсен]], ферроплатина, сперрилит (PtAs), [[Куприт|куперит]] (PtS), бреггит (Pt,Pd,Nі)S кездеседі. Платина күмістей ақ түсті металл, тығыздығы 21,45г/см³ (25 °С-та), балқу t 1872 °С, қайнау t 3872 °С; жұмсақ, жайылғыш, созылғыш. Тотығу дәрежелері +2, +4 кейде +1, +3, +5, +6. Ауада тұрақты, химиялық инертті, бөлме температурасында патша арағы және броммен әрекеттеседі. Қатты қыздырғанда концентрлі HNO₃ пен H₂SO₄-те еріп, 400 — 500 °С-та [[Галогендер|галогендермен]], P, S, C, Sі, Se, т.б. әрекеттеседі. Платинаны алу үшін алдымен кентасты құмнан тазартып, патша сұйықтығында ерітеді. Ерітіндіні NH₄Cl-мен (NH₄)₂[PtCl₆]-ға тұндырып, осы тұзды таза сутек ағынында алдымен 600 °С температурада тотықсыздандырады. Платина [[электрод|электродтар]], [[термометр]], [[коррозия|коррозияға]] тұрақты ыдыстар, химиялық аппараттар жасауда, [[катализатор]] ретінде, тұздарды химиялық талдауда қолданылады. == Жартылысы == Платина негізгі тау жыныстарымен бірге кездеседі, яғни магмалық , өте сирек те болса гидротермалық . Сонымен қатар оныд шашыранды кендері де бар. қазіргі уақытта платинадан өте бағалы химиялық ыдыстар жасайды, тіске салады т. б.<ref> Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Шығу тарихы == Ескі әлемде платина 16 ғасырдың ортасына дейін белгілі болған жоқ, бірақ Анд өркениеттерінде (Инка және Чибча) оны ежелден өндіріп, пайдаланған. XVI ғасырдың ортасында платинамен алғаш танысқан еуропалықтар конкистадорлар болды. Ол 1557 жылы шыққан 15 кітаптағы экзотерикалық жаттығулар кітабында әдебиетте бірінші болып платина Скалигерді атап өтті деп саналады, онда ол Карданомен «металл» ұғымы туралы дауласып, Гондурастан келген белгілі бір зат туралы айтты. балқыту. Бәлкім, бұл зат платина болған. 1735 жылы испан королі платинаны болашақта Испанияға әкелмеу туралы жарлық шығарды. Колумбияда кен орындарын қазған кезде оны алтыннан мұқият бөліп алып, патша шенеуніктерінің бақылауымен Платино-дель-Пинто деген атпен белгілі болған Рио-дель-Пинтоның (Сан-Хуан өзенінің саласы) терең жерлеріне батыру бұйырылды. Ал Испанияға әкелінген платинаны ашық және салтанатты түрде теңізге батырып жіберу бұйырылды. Патшалық бұйрық 40 жылдан кейін Мадрид билігі алтын мен күміс монеталарды өздері жасау үшін Испанияға платина жеткізуге бұйрық бергенде жойылды. 1820 жылы Еуропаға 3 тоннадан 7 тоннаға дейін платина жеткізілді. Мұнда алтынды ең ауыр металл деп санайтын алхимиктер оны кездестірді. Ерекше тығыз платина алтыннан ауыр болып шықты, сондықтан алхимиктер оны жарамсыз металл деп санап, оған тозақтық қасиеттер берді. Платина біраз қолдануды кейінірек Францияда тапты, ол кезде метрдің эталоны одан жасалған, кейінірек килограммның эталоны пайда болды. == Кендері == Ірі кендері Оралда, Сібірде, Оңтүстік Америкада, Оңтүстік Африкада бар.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтін периодтык кестесі}} {{commons|Category:Platinum}} [[Санат:Химиялық элементтер]] [[Санат:Катализаторлар]] [[Санат:Платина тобы металдары]] [[Санат:Асыл металдар]] [[Санат:Көшпелі металдар]] nxn24t04cb2e9sxa2zncxoscvlnzxaq 0 31403 3605258 3462526 2026-05-15T12:33:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3605258 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=80|c/a қатынас=1,94|қайнау температурасы=629,88 [[Кельвин|K]] (356,73&nbsp;°C)|балқу жылуы=2,295|булану жылуы=58,5|жылусыйымдылығы=27,98|молярлық көлем=14,81|тор құрылымы=ромбоэдрлік|Тор құрылымы=ромбоэдрлік|тор параметрлері=a_hex=3,464 с_hex=6,708|Дебай температурасы=100,00|тығыздық=13,546 (20 °C)|жылуөткізгіштік=8,3|CAS тіркелу нөмірі=7439-97-6|қб қысымы 1=315|қб қысымы 10=350|қб қысымы 100=393|қб қысымы 1 k=449|қб қысымы 10 k=523|қб қысымы 100 k=629|сурет=Mercury2.jpg|балқу температурасы=234,32 [[Кельвин|K]] (-38,83&nbsp;°C)|фаза=Сұйықтық|үсті=[[Кадмий|Cd]]|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 18, 2|асты=[[Коперниций|Cn]]|символ=Hg|сыртқы түрі=Күміс-ақ түсті ауыр сұйық металл|атауы=Сынап|топ=12|период=6|блок=d|атомдық масса=200.592(3)|конфигурация=[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s²|атом радиусы=151|иондалу энергиясы 3=3300|ковалентті радиус=132±5|Ван-дер-Ваальс радиусы=155|ион радиусы=(+2e) 110 (+1e) 127|электртерістілігі=2,00|электродты потенциал=Hg←Hg²⁺ 0,854 В|Электродты потенциал=Hg←Hg²⁺ 0,854 В|тотығу дәрежелері=−2 , +1, +2|иондалу энергиясы 1=1007.1|иондалу энергиясы 2=1810|сурет анықтамасы=Ампуладағы сұйық сынап|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Mercury (element).svg|thumb|202x202px|солға|Сынап ''Hg'']] '''Сынап''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Hydrargyrum''; '''Hg''') — элементтердің периодтық жүйесінің ҚҚ тобындағы химиялық элемент, ат. н. 80, ат. м. 200,59. Табиғатта 7 тұрақты изотопы бар, олардың ең көп тарағандары ²⁰⁰Hg (23,13%) және ²⁰²Hg (29,8%) Радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Бұдан 2000 жылдай бұрын Үндістан, Қытай, т.б. елдерде бояу, дәрі және косметик. зат ретінде сынап [[минерал|минералы]] – киноварь (HgS) қолданылған. Грек дәрігері Диоскорид (б.э. 1 ғасырда) киноварьды темір ыдыста қыздырып, оның ақ буын “сұйық күміс” деп атаған. Алғаш қатты сынапты И.Браун мен М.Ломоносов алған (1759). Табиғатта бос күйінде сирек, көбіне суда еріген және газ қалпында кездеседі. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 4,5•10^–6%, шашыранды элемент. Белгілі 35 минералының ішіндегі өндіріс үшін маңыздылары: [[киноварь]], метацианобарит, ливингстонит. Бөлме температурасында сұйық күйде болатын жалғыз металл; жарқылдаған [[күміс]] түсті ақ, ромбылық сингонияда кристалданады, буы улы, тығыздығы 13,52 г/см³ (20%-та), балқу t –38,89 °С, қайнау t 357,25 °C. Сынап Химиялық активтігі төмен, тотығу дәрежелері +1 және +2. Оттекпен әрекеттесіп екі түрлі оксид түзеді (Hg₂O, HgO). Патша арағы, HNO₃, ыстық H₂SO₄-терде ериді. Металдармен амальгама түзеді. Сынапты HgS-ті күйдіру арқылы немесе оны Na₂S-те ерітіп, ерітіндіде түзілген Na₂[HgS₂]-ге Al-мен әсер етіп алады. Сынап тұздарынан Hg₂Cl₂ ([[каломель]]) дәрі ретінде, HgCl₂ ([[алмас]]) дезинфекция ісінде пайдаланылады. Металл сынап NaOH, Cl₂ өндіруде катализатор ретінде және радиотехникада, т.б. қолданылады. Сынап кен орындары [[Орталық Қазақстан|Орталық Қазақстанда]] ([[Успен Кенді Белдеуі|Успен]]), [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік Қазақстанда]] ([[Торғай]]) орналасқан. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы |”Қазақ энциклопедиясы”]], 8 том</ref> <table style="border-collapse: collapse;" cellspacing="0" cellpadding="0" border="1" align="center"><tr><td width="93" valign="top"> <p>'''Температура °С'''</p></td><td width="94" valign="top"> <p>ρ, '''10³ кг/м³'''</p></td><td width="99" valign="top"> <p>'''Температура °С'''</p></td><td width="121" valign="top"> <p>ρ, '''10³ кг/м³'''</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>0 '''&nbsp;'''</p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5951'''&nbsp;'''</p></td><td width="99" valign="top"> <p>50 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4723</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>5 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5827</p></td><td width="99" valign="top"> <p>55 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4601</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>10 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5704</p></td><td width="99" valign="top"> <p>60 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4480</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>15 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5580</p></td><td width="99" valign="top"> <p>65 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4358</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>20 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5457</p></td><td width="99" valign="top"> <p>70 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4237</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>25 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5335</p></td><td width="99" valign="top"> <p>75 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4116</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>30 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5212</p></td><td width="99" valign="top"> <p>80 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,3995</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>35 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5090</p></td><td width="99" valign="top"> <p>90 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,3753</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>40 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,4967</p></td><td width="99" valign="top"> <p>100 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13.3514</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>45 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,4845</p></td><td width="99" valign="top"> <p>300 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>12,875</p></td></tr></table> == Шығу тарихы == Сынап – көне заманнан бері белгілі жеті металдың бірі. Көбінесе ол өзінің табиғи түрінде (жартастардағы сұйық тамшылар) табылды, бірақ көбінесе оның негізгі минералы кинабарды күйдіру арқылы алынды. Циннабар бояуы қазіргі Түркия аумағында біздің эрамызға дейінгі 8 мың жылдан бері қолданылған. б.з.д., қазіргі Қытайдың оңтүстік-шығыс провинцияларының киноварь кен орындары б.з.б. 4 мың. Ежелгі Египетте киноварь және металл сынап біздің эрамызға дейінгі 3-мыңжылдықтан бастап қолданыла бастады. д., Ежелгі Үндістанда – б.з.б. 1-2 мыңжылдықтардан. Н.С. Мысырда 15-16 ғасырларға жататын сынап құйылған ыдыс табылды. BC Н.С. Мысырда, Месопотамияда және Қытайда мыс пен сірке суын пайдаланып кинавардан сынап алу әдісі белгілі болды. VII ғасырда. BC Н.С. Ассириялық қолөнершілер сынапты металл беттерін алтындау үшін пайдаланған (біріктіру). Біріктіру ежелгі гректер мен римдіктерге белгілі болды, олар сынаптың өзінің және оның қосылыстарының, атап айтқанда сынап хлоридінің уыттылығы туралы да білген. Сынап пен киновар Плиний ақсақалдың табиғат тарихында айтылған. Көптеген ғасырлар бойы алхимиктер сынапты барлық металдардың негізгі құрамдас бөлігі деп санады және егер сұйық сынапты күкірт немесе мышьяк көмегімен қатты күйге келтірсе, онда алтын алынады деп есептеді. Таза сынаптың бөлінуін 1735 жылы швед химигі Георг Брандт сипаттаған. Элементті көрсету үшін алхимиктер де, қазіргі уақытта Меркурий планетасының символын пайдаланады. Қатты сынапты алғаш рет орыс ғалымдары Ломоносов пен Браун алды, олар 1759 жылы желтоқсанда сынапты мұздатып, оның қатты күйдегі металлдық қасиеттерін белгілей алды: иілгіштік, электр өткізгіштік және т.б.; сынаптың сұйық күйде де, қатты күйде де электр тогын өткізетіні көрсетілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтін периодтык кестесі}} {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 0czrgi9y308gnuc2sa9uqx94i974xsz 3605259 3605258 2026-05-15T12:34:00Z 1nter pares 146705 3605259 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=80|c/a қатынас=1,94|қайнау температурасы=629,88 [[Кельвин|K]] (356,73&nbsp;°C)|балқу жылуы=2,295|булану жылуы=58,5|жылусыйымдылығы=27,98|молярлық көлем=14,81|тор құрылымы=ромбоэдрлік|Тор құрылымы=ромбоэдрлік|тор параметрлері=a_hex=3,464 с_hex=6,708|Дебай температурасы=100,00|тығыздық=13,546 (20 °C)|жылуөткізгіштік=8,3|CAS тіркелу нөмірі=7439-97-6|қб қысымы 1=315|қб қысымы 10=350|қб қысымы 100=393|қб қысымы 1 k=449|қб қысымы 10 k=523|қб қысымы 100 k=629|сурет=Mercury2.jpg|балқу температурасы=234,32 [[Кельвин|K]] (-38,83&nbsp;°C)|фаза=Сұйықтық|үсті=[[Кадмий|Cd]]|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 18, 2|асты=[[Коперниций|Cn]]|символ=Hg|сыртқы түрі=Күміс-ақ түсті ауыр сұйық металл|атауы=Сынап|топ=12|период=6|блок=d|атомдық масса=200.592(3)|конфигурация=[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s²|атом радиусы=151|иондалу энергиясы 3=3300|ковалентті радиус=132±5|Ван-дер-Ваальс радиусы=155|ион радиусы=(+2e) 110 (+1e) 127|электртерістілігі=2,00|электродты потенциал=Hg←Hg²⁺ 0,854 В|Электродты потенциал=Hg←Hg²⁺ 0,854 В|тотығу дәрежелері=−2 , +1, +2|иондалу энергиясы 1=1007.1|иондалу энергиясы 2=1810|сурет анықтамасы=Ампуладағы сұйық сынап|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Mercury (element).svg|thumb|202x202px|солға|Сынап ''Hg'']] '''Сынап''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Hydrargyrum''; '''Hg''') — элементтердің периодтық жүйесінің ҚҚ тобындағы химиялық элемент, ат. н. 80, ат. м. 200,59. Табиғатта 7 тұрақты изотопы бар, олардың ең көп тарағандары ²⁰⁰Hg (23,13%) және ²⁰²Hg (29,8%) Радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Бұдан 2000 жылдай бұрын Үндістан, Қытай, т.б. елдерде бояу, дәрі және косметик. зат ретінде сынап [[минерал|минералы]] – киноварь (HgS) қолданылған. Грек дәрігері Диоскорид (б.э. 1 ғасырда) киноварьды темір ыдыста қыздырып, оның ақ буын “сұйық күміс” деп атаған. Алғаш қатты сынапты И.Браун мен М.Ломоносов алған (1759). Табиғатта бос күйінде сирек, көбіне суда еріген және газ қалпында кездеседі. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 4,5•10^–6%, шашыранды элемент. Белгілі 35 минералының ішіндегі өндіріс үшін маңыздылары: [[киноварь]], метацианобарит, ливингстонит. Бөлме температурасында сұйық күйде болатын жалғыз металл; жарқылдаған [[күміс]] түсті ақ, ромбылық сингонияда кристалданады, буы улы, тығыздығы 13,52 г/см³ (20%-та), балқу t –38,89 °С, қайнау t 357,25 °C. Сынап Химиялық активтігі төмен, тотығу дәрежелері +1 және +2. Оттекпен әрекеттесіп екі түрлі оксид түзеді (Hg₂O, HgO). Патша арағы, HNO₃, ыстық H₂SO₄-терде ериді. Металдармен амальгама түзеді. Сынапты HgS-ті күйдіру арқылы немесе оны Na₂S-те ерітіп, ерітіндіде түзілген Na₂[HgS₂]-ге Al-мен әсер етіп алады. Сынап тұздарынан Hg₂Cl₂ ([[каломель]]) дәрі ретінде, HgCl₂ ([[алмас]]) дезинфекция ісінде пайдаланылады. Металл сынап NaOH, Cl₂ өндіруде катализатор ретінде және радиотехникада, т.б. қолданылады. Сынап кен орындары [[Орталық Қазақстан|Орталық Қазақстанда]] ([[Успен Кенді Белдеуі|Успен]]), [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік Қазақстанда]] ([[Торғай]]) орналасқан. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы |”Қазақ энциклопедиясы”]], 8 том</ref> <table style="border-collapse: collapse;" cellspacing="0" cellpadding="0" border="1" align="center"><tr><td width="93" valign="top"> <p>'''Температура °С'''</p></td><td width="94" valign="top"> <p>ρ, '''10³ кг/м³'''</p></td><td width="99" valign="top"> <p>'''Температура °С'''</p></td><td width="121" valign="top"> <p>ρ, '''10³ кг/м³'''</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>0 '''&nbsp;'''</p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5951'''&nbsp;'''</p></td><td width="99" valign="top"> <p>50 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4723</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>5 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5827</p></td><td width="99" valign="top"> <p>55 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4601</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>10 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5704</p></td><td width="99" valign="top"> <p>60 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4480</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>15 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5580</p></td><td width="99" valign="top"> <p>65 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4358</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>20 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5457</p></td><td width="99" valign="top"> <p>70 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4237</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>25 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5335</p></td><td width="99" valign="top"> <p>75 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,4116</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>30 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5212</p></td><td width="99" valign="top"> <p>80 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,3995</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>35 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,5090</p></td><td width="99" valign="top"> <p>90 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13,3753</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>40 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,4967</p></td><td width="99" valign="top"> <p>100 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>13.3514</p></td></tr><tr><td width="93" valign="top"> <p>45 </p></td><td width="94" valign="top"> <p>13,4845</p></td><td width="99" valign="top"> <p>300 </p></td><td width="121" valign="top"> <p>12,875</p></td></tr></table> == Шығу тарихы == Сынап – көне заманнан бері белгілі жеті металдың бірі. Көбінесе ол өзінің табиғи түрінде (жартастардағы сұйық тамшылар) табылды, бірақ көбінесе оның негізгі минералы кинабарды күйдіру арқылы алынды. Циннабар бояуы қазіргі Түркия аумағында біздің эрамызға дейінгі 8 мың жылдан бері қолданылған. б.з.д., қазіргі Қытайдың оңтүстік-шығыс провинцияларының киноварь кен орындары б.з.б. 4 мың. Ежелгі Египетте киноварь және металл сынап біздің эрамызға дейінгі 3-мыңжылдықтан бастап қолданыла бастады. д., Ежелгі Үндістанда – б.з.б. 1-2 мыңжылдықтардан. Н.С. Мысырда 15-16 ғасырларға жататын сынап құйылған ыдыс табылды. BC Н.С. Мысырда, Месопотамияда және Қытайда мыс пен сірке суын пайдаланып кинавардан сынап алу әдісі белгілі болды. VII ғасырда. BC Н.С. Ассириялық қолөнершілер сынапты металл беттерін алтындау үшін пайдаланған (біріктіру). Біріктіру ежелгі гректер мен римдіктерге белгілі болды, олар сынаптың өзінің және оның қосылыстарының, атап айтқанда сынап хлоридінің уыттылығы туралы да білген. Сынап пен киновар Плиний ақсақалдың табиғат тарихында айтылған. Көптеген ғасырлар бойы алхимиктер сынапты барлық металдардың негізгі құрамдас бөлігі деп санады және егер сұйық сынапты күкірт немесе мышьяк көмегімен қатты күйге келтірсе, онда алтын алынады деп есептеді. Таза сынаптың бөлінуін 1735 жылы швед химигі Георг Брандт сипаттаған. Элементті көрсету үшін алхимиктер де, қазіргі уақытта Меркурий планетасының символын пайдаланады. Қатты сынапты алғаш рет орыс ғалымдары Ломоносов пен Браун алды, олар 1759 жылы желтоқсанда сынапты мұздатып, оның қатты күйдегі металлдық қасиеттерін белгілей алды: иілгіштік, электр өткізгіштік және т.б.; сынаптың сұйық күйде де, қатты күйде де электр тогын өткізетіні көрсетілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Менделеевтін периодтык кестесі}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Химиялық элементтер]] su4to0kve16g5erjwcbbl0xhk1txbto 0 38065 3605236 3605207 2026-05-15T12:18:40Z Ольга Муравьева 13177 /* Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) */ 3605236 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[File:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|мини|оң|350px|Қазақстан Президенті [[Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] an9qmy91i0fdlpg0obw18jugu91bp0p 3605240 3605236 2026-05-15T12:22:55Z Ольга Муравьева 13177 /* Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) */ 3605240 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] gjdrizfbeayyccw697krz7o4877kf3u 3605257 3605240 2026-05-15T12:33:16Z Ольга Муравьева 13177 /* Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) */ 3605257 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] h81e5xwwqawwtj4mpt2ufx7mf9c7mi7 3605264 3605257 2026-05-15T12:36:01Z Ольга Муравьева 13177 /* Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) */ 3605264 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] c62q17h8qann8eqt10ax4b53qpubeg9 3605268 3605264 2026-05-15T12:38:09Z Ольга Муравьева 13177 /* Ерекше құқықтық режим */ 3605268 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] oygq8qrulkmqcqp4o7cuk86mtv3pqi6 3605271 3605268 2026-05-15T12:39:21Z Ольга Муравьева 13177 /* Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) */ 3605271 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] lmqwi80vovwkto0imhzx17dstd6678j 3605273 3605271 2026-05-15T12:41:40Z Ольга Муравьева 13177 /* Экономика */ 3605273 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] ksghg3tc1dyn0wfo5q3oatqich9iu6n 3605274 3605273 2026-05-15T12:45:50Z Ольга Муравьева 13177 /* Қаланың бас жоспары */ 3605274 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]] Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] fbmqwyd212vknc5r2bpa3sqk8e55vfb 3605275 3605274 2026-05-15T12:47:50Z Ольга Муравьева 13177 /* Төрт дистрикт */ 3605275 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]] Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Iconic-Towers-Alatau-City-Som-designs-1.jpg|right|thumb|300px|Америкалық Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы әзірлеген Iconic Towers зәулім ғимаратының дизайн-концепті.]] Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] g4gmuuppc18kf16lm08of4ymq4rh228 3605276 3605275 2026-05-15T12:50:51Z Ольга Муравьева 13177 /* Төрт дистрикт */ 3605276 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]] Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Iconic-Towers-Alatau-City-Som-designs-1.jpg|right|thumb|250px|Америкалық Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы әзірлеген Iconic Towers зәулім ғимаратының дизайн-концепті.]] Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] k0fldwaivgvcspjl40dtq6vmqy6979b 3605277 3605276 2026-05-15T12:51:42Z Ольга Муравьева 13177 /* Төрт дистрикт */ 3605277 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]] Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Iconic-Towers-Alatau-City-Som-designs-1.jpg|right|thumb|250px|Америкалық Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы әзірлеген Iconic Towers зәулім ғимаратының дизайн-концепті.]] Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] fu49i7f5ti22sffy2z8kab5kcvfy20d 3605278 3605277 2026-05-15T12:53:41Z Ольга Муравьева 13177 /* Айрықша жобалар */ 3605278 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]] Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Iconic-Towers-Alatau-City-Som-designs-1.jpg|right|thumb|250px|Америкалық Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы әзірлеген Iconic Towers зәулім ғимаратының дизайн-концепті.]] Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' [[Сурет:K-Park.png|right|thumb|250px|K-Park - Alatau City қаласының алғашқы негізгі нысаны. Алғашқы келушілерді 2027 жылдың күзінде қабылдайды деп күтілуде.]] Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] nlgzjrqsec5jejwk74xqnht9tnkky14 3605279 3605278 2026-05-15T12:55:13Z Ольга Муравьева 13177 /* Әуе мобильділігі және әуе таксиі */ 3605279 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]] Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Iconic-Towers-Alatau-City-Som-designs-1.jpg|right|thumb|250px|Америкалық Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы әзірлеген Iconic Towers зәулім ғимаратының дизайн-концепті.]] Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' [[Сурет:K-Park.png|right|thumb|250px|K-Park - Alatau City қаласының алғашқы негізгі нысаны. Алғашқы келушілерді 2027 жылдың күзінде қабылдайды деп күтілуде.]] Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === [[Сурет:AutoFlight. eVTOL. Тестовый полёт грузового (CARRYALL) летательного аппарата 2.jpg|right|thumb|300px|AutoFlight компаниясының eVTOL аппараты (Қытай). Жоспарға сәйкес, 2026 жылдың II–III тоқсанында Alatau City аумағында осы типтегі аппараттарды сынақтан өткізу жоспарланған.]] Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] mnpzwlwe0jmr4s3qai0pcpqo1lpr4po 3605326 3605279 2026-05-15T14:08:47Z Ольга Муравьева 13177 3605326 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Алматы_облысы|Алматы облысындағы]]<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы [[Қазақстан_Республикасының_Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала [[Орталық_Азия|Орталық Азиядағы]] ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау [[Алматы|Алматы қаласының]] орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, [[Алматы]] – [[Қонаев_(қала)|Қонаев]] ([[Қонаев_(қала)|Қапшағай]]) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - [[Орталық_Азия|Орталық Азиядағы]] аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]] Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Iconic-Towers-Alatau-City-Som-designs-1.jpg|right|thumb|250px|Америкалық Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы әзірлеген Iconic Towers зәулім ғимаратының дизайн-концепті.]] Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' [[Сурет:K-Park.png|right|thumb|250px|K-Park - Alatau City қаласының алғашқы негізгі нысаны. Алғашқы келушілерді 2027 жылдың күзінде қабылдайды деп күтілуде.]] Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === [[Сурет:AutoFlight. eVTOL. Тестовый полёт грузового (CARRYALL) летательного аппарата 2.jpg|right|thumb|300px|AutoFlight компаниясының eVTOL аппараты (Қытай). Жоспарға сәйкес, 2026 жылдың II–III тоқсанында Alatau City аумағында осы типтегі аппараттарды сынақтан өткізу жоспарланған.]] Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == [[Қанат_Бекмырзаұлы_Саудабаев|Қанат Саудабаев]] [[Назым_Абайқызы_Қызайбай|Назым Қызайбай]] [[Күпесбай Жампиисов]] [[Серікбай_Өрікбайұлы_Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] [[Конусбаев,_Байгожа|Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] im3m0r050jhmzjdmdftfu4e7jwl6wdd 0 52139 3605387 3559100 2026-05-15T18:43:44Z Casserium 68287 /* */ 3605387 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Mailybayev Baglan2 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 6 қазан 2011 | Басқаруын аяқтады = 12 қаңтар 2017 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары = [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] | Ізбасары = бірінші орынбасар ретінде [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] | Титулы_2 = Президенттің Баспасөз хатшысы | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 25 маусым 2009 | Басқаруын аяқтады_2 = 6 қазан 2011 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_2 = [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] | Ізбасары_2 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Туған күні = 20.5.1975 | Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Сарысу ауданы|Сарысу ауданында}}, [[Саудакент]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан»]] | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев''' ([[1975 жыл]]ы, [[20 мамыр]]да [[Жамбыл облысы]]нда дүниеге келген) – Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары<ref>[http://akorda.kz/kz/page/page_kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-mailybaev-bahlan-asaubaiuly_1352798630 Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары Майлыбаев Бағлан Асаубайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215011951/http://akorda.kz/kz/page/page_kazakstan-respublikasy-prezidenti-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-mailybaev-bahlan-asaubaiuly_1352798630 |date=2012-12-15 }}</ref>, заң ғылымдарының докторы (2002-жыл). == Өмірбаяны == 1996-жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық Университетін]] журналист мамандығы бойынша бітірген. 1998-жылы Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет Академиясының саясаттану және саяси басқару кафедрасының аспирантурасын бітірген. 1998-жылдан 2002-жылға дейін – Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Мемлекет және құқық институтының аға ғылыми қызметкері, Абылай хан атындағы Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің оқытушысы. 2002-жылдың ақпан айынан мамыр айына дейін – Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі БАҚ департаментінің директоры. 2002-жылдың мамыр айынан 2003-жылдың қыркүйек айына дейін «Казахстанская правда» Республикалық газеті» ашық акционерлік қоғамының президенті. 2003-жылдың қыркүйек айынан 2004-жылдың желтоқсан айына дейін «Заң» акционерлік компаниясының президенті. 2004-жылдың желтоқсан айынан Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз қызметінің жетекшісі. 2008-жылдың қазан айынан ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің төрағасы. 2008-жылдың желтоқсан айынан ҚР Мәдениет және ақпарат вице-министрі. 2009-жылдың маусым айынан 2011-жылдың қазан айында дейін Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы. 2011-жылдың қазан айында Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. Қазақ, орыс, ағылшын тілдерін біледі. Үйленген, екі баласы бар. == Марапаттары == * «[[Құрмет ордені|Құрмет]]<nowiki/>» ордені * «[[Парасат ордені|Парасат]]<nowiki/>» ордені * Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс грамотасы, * ҚР ҰҒА жас ғалымдар сыйлығының лауреаты (1998) == Еңбектері == Қазақстандық және шетелдік басылымдарда жарияланған 4 ғылыми монографияның, 150-ден астам ғылыми және публицистикалық мақаланың, сонымен қатар бірқатар көркем әңгімелердің авторы. Көптеген телевизиялық жобалардың, деректі фильмдердің жетекшісі, сценарийлерінің авторы. == Ғылымы қызығушылығы == Cаясаттану компаративистикасы, мемлекет және құқық теориясы, мемлекет және құқық тарихы, конституциялық құқық. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Саудакентте туғандар]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Ресей мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті оқытушылары]] [[Санат:Казахстанская правда тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары]] haoss5114inda041obku8462g3c3io4 0 55762 3605636 3384631 2026-05-16T11:50:13Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605636 wikitext text/x-wiki '''Григорий Абрамович Уманов''' (27.5.[[1931 жыл]], [[Мәскеу]] қ.) – [[педагогика ғылымдарының докторы]] (1970), [[профессор]] (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1987), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері. КСРО Денсаулық сақтау ісі мен Қазақ КСР-і Білім беру ісінің үздігі. == Өмірбаяны == * ҚазМУ-дың тарих факультетін (1954, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген соң [[Алматы]] қаласындағы медицина училищесінде оқытушы (1954–59) * Қазақ КСР-і ІІМ еңбек колониясы арнаулы мектебінің директоры (1959–65) * ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) аға оқытушы, доцент, профессор (1965–75), кафедра меңгерушісі (1975–97); 1997 жылдан осы университетте профессор қызметін атқарды. == Еңбектері == * «История создания и тенденции развития профессионально-технического образования в Казахстане» деген тақырыпта [[докторлық диссертация]] қорғады. Умановтың ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – [[жоғары оқу орындар]]ы мен мектептерде тәрбие процесінің теориясы және әдістемесі, жасөспірімдердің еңбек тәрбиесі, кәсіптік бағыт беру мен қоғамдық белсенділікті қалыптастыру мәселелері. 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Сілтемелер == * [http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:27 мамырда туғандар]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]] [[Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ ұлттық педагогикалық универститетінің профессорлары]] 0vwrz4hz02zyyp93r4a4khzi7lcrzbd 0 59679 3605265 2309529 2026-05-15T12:36:15Z 1nter pares 146705 3605265 wikitext text/x-wiki '''Евгений Густавович Раузин''' ([[1939]] ж.т., [[Алматы]] қ.) – ауыл шаруашылығы ғылымы докторы (1989). *1961 Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]) бітірген соң ҚР Ғылым министрлігі [[Ғылым Академиясы]]ның жүзім және жеміс ғылыми-зерттеу институтында ''кіші ғылыми қызметкер'','' ғылыми хатшы'', ''бөлім меңгерушісі'' қызметтерін атқарды. == Ғылыми еңбектері == 1988 жылы «Освоение и использование горных земель Юго-востока Казахстана под многолетние насаждения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} Санат:Қазақ ғалымдары [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] {{stub}} 0455g5rep821fa808c8n86t6u97asql 3605267 3605265 2026-05-15T12:37:16Z 1nter pares 146705 3605267 wikitext text/x-wiki '''Евгений Густавович Раузин''' ([[1939]] ж.т., [[Алматы]]) — ауыл шаруашылығы ғылымы докторы (1989). * 1961 Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]) бітірген соң ҚР Ғылым министрлігі [[Ғылым Академиясы]]ның жүзім және жеміс ғылыми-зерттеу институтында ''кіші ғылыми қызметкер'', ''ғылыми хатшы'', ''бөлім меңгерушісі'' қызметтерін атқарды. == Ғылыми еңбектері == 1988 жылы «Освоение и использование горных земель Юго-востока Казахстана под многолетние насаждения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] i61qoa6m48bnhy3kftjopzaraiql3b9 0 70540 3605552 3589232 2026-05-16T06:55:48Z Daniyal.aidarov5 119690 3605552 wikitext text/x-wiki '''Ғұбайдолла Есқалиұлы Берді''' (1885, Қарашығанақ ауылы, [[Гурьев уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] – 1921) — тұңғыш қазақ мал дәрігері<ref>Жылқыбайұлы Ж. Тұңғыш қазақ ветеринары. Зерттеу. – Алматы: Qyrbalasy ҚҚ баспасы, 2026. – 160 бет.</ref>, Алаш қайраткері. Бердиев Ғұбайдолла Есқалиұлы 1885 жылы [[Орал облысы]] Гурьев уезінің Қарашығанақ ауылында туған. 1906 жылы [[Қазан]] малдәрігерлік институтын бітірген. Мамандығы мал дәрігері, солай бола тұра әлеуметтік жұмыстарға белсене қатысып, Алаш қозғалысының белді мүшесіне айналды. Атасы Мүсірәлі болыс болған, көп нәрсені көңіліне тоқыған білікті адам екен. Ғұбайдолланың елшілдік, әлеуметшілдік бағыт ұстануына сол атасының ел арасындағы беделі де ықпал еткен. Ғұбайдолла Есқалиұлы бала кезінде Есбол ауылындағы «Қызыл үй» аталатын екі сыныпты, онан соң Гурьевтегі Романов мектебіне түсіп, оны 1909 жылы тамамдайды. Сөйтіп жас кезінен [[орыс тілі]]н біршама жетік меңгерген ол Орал реалды әскери мектебіне түсіп, оқуын жалғастырады. Азамат болған шағында білім жолын куып, Қазан малдәрігерлік институтына түседі. Оқып жүрген кезінде-ақ жасырын социал-демократтар партиясының мұсылмандар «ячейкасына» қатысады. Сол ұйымға қатынаса жүріп, қоғамды, әлеуметтік тарихи жағдайларды терең түсінеді. Оның бұл [[Демократия|демократтық]] көзқарасы мен ұлтшылдық бағыты патша үкіметінің назарынан тыс қалмайды. Ақыры Қазандағы студенттер қозғалысына қатысқаны үшін қуғынға үшырайды. Оралға келген соң «Қазақ конституциялық-демократиялық» партиясын құруға атсалысып, партияның бағдарламасын даярлау жұмысына қатысады. 1911- 1913 жылдары Шәңгерей Бөкеев, Бақытжан Қаратаев, Ғұмар Қараш ұйытқы болған [[Қазақстан газеті|«Қазақстан» газетін]] шығарушылардың бірі осы Ғұбайдолла Бердиев екен. 1917 жылы бірінші жалпықазақ сиезінде Орал облысынан Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып ұсынылады. Сол жылы Уақытша үкіметтің Гурьев уезіндегі комиссары болып тағайындалады. 1918- 1919 жылдары Гурьев уезінің [[Демократия|Қарабау]] болыстық жер басқармасын басқарады. 1921 жылы аурудан қайтыс болады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алаш қозғалысы]] [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} ibok19do8x1llagf4d7b94xkcat0qes 0 104037 3605505 3605018 2026-05-16T03:05:12Z QazPaluan 179154 /* Марапаттары */ 3605505 wikitext text/x-wiki '''Диқанбай Дұржанұлы Биткөзов''' ([[14 мамыр]] [[1941 жыл|1941]], [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], Жеңіс ауылы) — Самбодан Қазақ КСР Еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1980). [[Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институты]]н тәмамдаған. ==Шәкірттері== * [[Самбо]]дан әлем чемпионы (1984) - [[Қанат Байшолақов]]; * Әлем кубогының жеңімпазы (1985) [[Талғат Байшолақов]]; * Самбо мен дзюдодан ҚР халықаралық кластағы спорт шебері және Әлем кубогының жеңімпазы [[Сергей Волобуев]]; * Қазақ күресінен екі дүркін Әлем чемпионы (2019, 2025) - [[Айдос Ғалымов]]; * Әлем кубогының жеңімпазы (1992), Азия чемпионы (1992) [[Айбатыр Махмұтов]]; * Қазақ күресінен Азия чемпионы (2007) [[Медет Исақов]]; * Қазақша күресінен Әлем және Азия чемпионаттарының қола жүлдегерлері (2008) [[Мақсат Ахметбеков]] пен [[Дәулет Исақов]], т.б.; Сондай-ақ, КСРО және ҚР 150-ден астам спорт шеберін дайындауға қатысқан. ==Марапаттары== * [[Еңбек Қызыл Ту ордені]] (1982); * Еңбек ардагері медалі; * ҚР дене тәрбиесі мен спортын дамытудағы еңбегі үшін [[Құрмет белгісі]] (2001); * ҚР Еңбек сіңірген мұғалімі; * Мәдениет қайраткері.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Bio-stub}} [[Санат:14 мамырда туғандар]] [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар]] [[Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушылары]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мүғалімдері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан самбо жаттықтырушылары]] m0vnjvdlz3gxr36up2i8ak8r58pm5bl 0 118032 3605514 3028182 2026-05-16T05:10:02Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3605514 wikitext text/x-wiki '''Дәулет Еділұлы Ерғожин''' (26.04.[[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, Академик [[Еділ Ерғожаұлы Ерғожин|Еділ Ерғожинның]] ұлы. == Өмірбаяны == [[Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н ([[1998]]) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Экономика және құқық университеті]]н (2001) «Құқықтану» мамандығы бойынша; ЗиГСоІк (2003) іскерлік әкімшілендіру магистрі мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылдан - «[[ҚазТрансОйл]]» ҰКТН АҚ клиринг департаментінің маманы. 2003 жылдан - «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК АҚ [[Солтүстік Каспий]] жобасы департаменті директорының орынбасары. 2005 жылдан - «[[ҚазМұнайТеңіз]]» МҰК АҚ экономика және қаржы жөніндегі бас директордың орынбасары. 2006 жылдың мамырынан - ҚР Премьер-министрі орынбасарының кеңесшісі - экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2006 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті мамандандырылған бөлімінің бастығы. [[2007]] жылдан - ҚР қаржы вице-министрі. [[2008]] жылдан бері - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Әсел Нұрланқызы. Қыздары - Әмина (1998 ж. т.), Рабия (2000 ж. т.); ұлдары Ғасыр (2005 ж. т.), Әмір (2008 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:26 сәуірде туғандар]] [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік басқару академиясы түлектері]] [[Санат:Экономика және құқық университеті түлектері]] [[Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары]] [[Санат:ҚазТрансОйл тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] nu6isr2d22ouyjiz12sjj2ef4llp48p 3605521 3605514 2026-05-16T05:25:59Z RaiymbekZh 170385 3605521 wikitext text/x-wiki '''Дәулет Еділұлы Ерғожин''' ([[26 сәуір]] [[1979 жыл]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, Академик [[Еділ Ерғожаұлы Ерғожин|Еділ Ерғожинның]] ұлы. {{Тұлға|Есімі=Дәулет Ерғожин|Толық есімі=Дәулет Еділұлы Ерғожин|Туған күні=26.04.1979|Туған жері=[[Алматы]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Әкесі=[[Еділ Ерғожин]]|Анасы=Зеннет Шотбаева|Жұбайы=Әсел Нұрланқызы|Балалары=4|Марапаттары={{Құрмет ордені}}}} == Өмірбаяны == [[Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]н ([[1998]]) «Экономика және менеджмент» мамандығы бойынша; [[Экономика және құқық университеті]]н (2001) «Құқықтану» мамандығы бойынша; ЗиГСоІк (2003) іскерлік әкімшілендіру магистрі мамандығы бойынша бітірген. 1998 жылдан - «[[ҚазТрансОйл]]» ҰКТН АҚ клиринг департаментінің маманы. 2003 жылдан - «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК АҚ [[Солтүстік Каспий]] жобасы департаменті директорының орынбасары. 2005 жылдан - «[[ҚазМұнайТеңіз]]» МҰК АҚ экономика және қаржы жөніндегі бас директордың орынбасары. 2006 жылдың мамырынан - ҚР Премьер-министрі орынбасарының кеңесшісі - экономика және бюджеттік жоспарлау министрі. 2006 жылдан - ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті мамандандырылған бөлімінің бастығы. [[2007]] жылдан - ҚР қаржы вице-министрі. [[2008]] жылдан бері - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы. Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Әсел Нұрланқызы. * Қыздары - Әмина (1998 ж. т.), Рабия (2000 ж. т.); * Ұлдары Ғасыр (2005 ж. т.), Әмір (2008 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:26 сәуірде туғандар]] [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік басқару академиясы түлектері]] [[Санат:Экономика және құқық университеті түлектері]] [[Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары]] [[Санат:ҚазТрансОйл тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан экономика министрлері]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] spklke98mqyl9og4rm9jjtdol17it8h 0 118563 3605515 3567851 2026-05-16T05:10:54Z RaiymbekZh 170385 3605515 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Еділ Ерғожаұлы Ерғожин |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Туған күні = 07.11.1941 |Туған жері = [[Талдықорған облысы]] |Қайтыс болған күні = 9.7.2020 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[Химия]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның Академигі. Химия ғылымдарының докторы, [[профессор]] |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}[[Сурет: SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|40px|Қажырлы еңбегі үшін]] {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:KazSSR Premium.png|25px|Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының иегері]] {{!}}} |Балалары=[[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет]]}} '''Еділ Ерғожаұлы Ерғожин''' (кейбір кезде — ''Еділ Қаптағайұлы Ерғожин''<ref>Еділ Ерғожин өмірбаян кітабы — 1087 б., 2017 ж.</ref>; [[7 қараша]] [[1941 жыл|1941]] [[Алматы облысы]], [[Екпінді (Ескелді ауданы)|Екпінді]] — [[9 шілде]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[ғалым]], Химия ғылымының докторы, [[профессор]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым қайраткері. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері. [[Алматы облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы. ==Жалпы мәліметтер== Әкесі - Қаптағайұлы Ерғожа (1892-1946), кеңшар жұмысшысы болған. Анасы - Қаптағаева Тәтім Жапарқұлқызы (1897-1980), кеңшар жұмысшысы болған. [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] химия факультетін үздік бітірген (1963), химик. Шыққан руы [[жалайыр]].<ref>https://pp.userapi.com/c845324/v845324615/1d36c9/Synk1FE1UNs.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323045644/https://pp.userapi.com/c845324/v845324615/1d36c9/Synk1FE1UNs.jpg |date=2019-03-23 }}</ref><ref>Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б</ref> Ақын [[Зейін Жүнісбекұлы Шашкин|Зейін Шашкиннің]] кеу баласы. ==Ғылыми еңбектері== * Докторлық диссертациясының тақырыбы: ''«Жаңа ионалмастырғыштар мен тотығып-тотықсызданатын полимерлердің синтезі мен түзілу заңдылықтарын зерттеу»''. [[Нью-Йорк]] академиясының академигі (1994). Қазақстандағы ионалмасу химиясы мен мембраналық технологияның негізін қалаушы. Ионалмастырғыштар мен гетерогенді, гомогенді және интерполимерлі мембраналардың синтезін, өтімділігі мен селективтілігін реттеудің жаңа бірегей әдістерін әзірлеп шығарды. Олардың негізінде жаңа электрдиализдік тұщыландырғыш қондырғылар мен концентраторлардың сериялық ендірісін құрып, енгізді. Табиғи және краун-қосылыстарының негізінде селективті сорбенттерді синтездеудің жаңа ғылыми бағытын ашты. * 20 іргелі монографияның және 2 оқулықтың («Жоғары өтімділікті иониттер» (1979), «Редоксиониттер» (1983), «Полифункционалды ионалмастырғыштар» (1986), «Ерігіш полиэлектролиттер» (1991), «Краун-қосылыстарының негізіндегі полимерлер» (1994), «Ионалмастырғыш және жартылай өткізгіш мембраналар» (2004), (2010), «Нанотехнология. Экономика. Геосаясат» (2010), «Полиэлектроліттер мен комплексондар» (2010) және т.б.), 200-ден астам авторлық куәліктер мен патенттердің, 1300 астам республикалық және халықаралық мәртебелі баспаларда шыққан ғылыми еңбектердің авторы. * 13 [[химия]] ғылымдарының докторларын және 87 ғылым кандидатарын дайындады. ==Халықаралық ғылыми жетістіктері== Братислава (1968), [[Будапешт]] (1969), [[Лондон]] (1971), [[Хельсинки]] (1972), [[Прага]] (1971, 1980, 2004), [[Баку]] (1981), [[Лейпциг]] (1978, 1985), [[Ташкент]] (1978, 2007), [[Алматы]] (1987, 1990), [[Майндағы Франкфурт|Майндағы-Франкфурт]] (1989), [[Тбилиси]] (2003, 2006), [[Кишинев]] (2005, 2007), [[Мәскеу]] (1965, 1968, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990, 2004, 2005, 2007, 2010), [[Ленинград]] (Санкт-Петербург ) (1978, 1982, 1984, 1988, 2004, 2007), [[Томск]] (2006), [[Уфа]] (1970, 1974, 1979, 1983, 1989, 2008), [[Қазан]] (2010) қалаларында; [[Франция]]да ([[Париж]], 1989, 1991, 1993, Ренн, 1993, Монпелье, 2005, 2008), [[АҚШ|АҚШ-та]] (Сан-Диего, 1995, Колледж Стейшн и Туссон, 1997, [[Вашингтон]], 1999), [[Бельгия]]да ([[Брюссель]], 2000), [[Жапония]]да ([[Киото]], 2005), ҚХР (Үрумші, 1989, 1993, [[Пекин]], 2005), [[Швейцария]]да (Висп, Базел, 1993), Египетте (Шарм-эль-шейх, 2007), [[Индонезия]]да (Сингапур-Бали, 2009), және т.б. елдерде өткен жоғары молекулалық химия мен ион алмасу саласындағы халықаралық симпозиумдарда ғылыми баяндамалар жасаған, химия және химия технологиясы саласындағы бірлескен ғылыми зерттеулер бойынша халықаралық келіссездерге қатысқан. ==Жеке қасиеттері== * [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Неміс тілі|неміс тілдерін]] біледі. *[[КОКП]] мүшесі (1965-1990). * Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Зеннат Мәмбетқызы, [[экономика]] ғылымдарының кандидаты, доцент, «Дәулет» менеджер-экономисттер институтының ректоры. 3 қызы, ұлы мен 10 немересі бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> ==Еңбек жолы== * 1957 жылдан - [[Талдықорған облысы]]ның Талдықорған ауданындағы Абай атындағы кеңшарында шопанның көмекшісі. * 1958-1963 жылдары - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің студенті. * 1962 жылдан - ҚазКСР ҒА Химия ғылымдары институтының кіші, аға зертханашысы, аспиранты, кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері, ионалмасу шәйірлер зертханасының меңгерушісі. * 1980-1988 жылдары - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің жоғарымолекулапық қосылыстар химиясы кафедрасының меңгерушісі, химия факультетінің деканы (1980-1983), бірінші проректоры (1983-1986), ректоры (1986-1988). * 1988 жылдан бері - ҚазКСР ҒА Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтының директоры, * 1994-1995 жылдары - ҚР ҰҒА вице-президенті. * 1999-2002 жылдары - ҚР ғылым және жоғары білім вице-минисірі. Қайта құрғаннан кейін - ҚР білім және ғылым вице-министірі ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 11-ші шақырылым депутаты, ғылым және техника жөніндегі тұрақты комиссияның төрағасы (1986-1990); * 2009 жылдан «Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институты" АҚ президенті. ==Жетіктері== Халықаралық тендерді ұтып (1996), Қазақстанның әр аймағында орналасқан континентаралық баллистикалық СС-18 ракеталарының жерасты қондырғыларын талдау жобасы негізінде жерасты суларының және [[топырақ]]тың химиялық залалдануын бағалау туралы зерттеулерді уақытынан бурын еткізген. Институт [[АҚШ]] Қорғаныс министрлігінің Қауіпсіздікті төмендету агенттігінің алғыс грамотасымен және 270 мың тұратын құрылғылары бар химия-экологиялық лабораториямен марапатталған. ==Марапаттары== * 1971 жылы ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. * 1976 жылы ҚазКСР Алтын Құрмет Кітабына енгізілген. * 1980 жылы «Қажырлы еңбегі үшін» медалі; * 1982 жылы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты; * 1984 жылы «Қазақ КСР Еңбек сіңірген ғылым қайраткері» құрметті атағы; * 1991 жылы академик С.И. Вавилов атындағы медалі; * 1995 жылы VIII Халықаралық ғылым байқауындағы әл-Хорезми [[Тегеран]]; * 1999 жылы «Астана» медалі; * 2000 жылы «Ғылым қайраткері» номинациясындағы "Жыл адамы"; * 2000 жылы «Ғылым» номинациясындағы «Платина Тарлан» ең жоғары сыйлығының тұңғыш иегері; * 2000 жылы «Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі. * 2001 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенті]] Н.Ә. Назарбаевтың алғысымен, «Алтын барыс» белгісімен ескерілген. * 2001 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі; * 2002 жылы Өндіріске қолдау көрсету ассоциациясының медалі ([[Франция]]); * 2002 жылы РФ Президенті жанындағы [[Ресей]] мемлекеттік қызметкерлер академиясының «Ғылымға және ғылыми серіктестікке сіңірген еңбегі үшін» алтын медалі; * 2003 жылы Өндіріске қолдау көрсету ассоциациясының [[Наполеон]] медалімен (Франция); * 2003 жылы "Парасат" ордені; (ҚР) * 2005 жылы «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» * 2005 жылы «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» * 2006 жылы академик С.П. Королев атындағы алтын медалі; * Ғылым маршалының кұрметті атағын алған; * 2011 жылы С. Торайғыров атындағы алтын медалі; * 2012 жылы М.В.Ломоносов атындағы медалі; * 2013 жылы «Қазақстан Даңқы» ордені; * 2013 жылы В.И. Блинников атындағы алтын медалі; * 2015 жылы «Жол ғылымына қосқан үлесі үшін» алтын медалі * 2016 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі; * [[Алматы облысы]] Ескелді ауданының және Алматы облысының Құрметті азаматты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан химиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] 3lrp5jw0o3uqm2iz48uejzp2mkbmwcr 3605523 3605515 2026-05-16T05:36:18Z RaiymbekZh 170385 3605523 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Еділ Ерғожаұлы Ерғожин |Шынайы есімі = |Суреті =Edil Ergozhin youth.jpg |Сурет ені = |Туған күні = 07.11.1941 |Туған жері = [[Талдықорған облысы]] |Қайтыс болған күні = 9.7.2020 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}}, {{байрақ|Қазақ КСР}} → {{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[Химия]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның Академигі. Химия ғылымдарының докторы, [[профессор]] |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}[[Сурет: SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|40px|Қажырлы еңбегі үшін]] {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:KazSSR Premium.png|25px|Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының иегері]] {{!}}} |Балалары=[[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет]]|Сурет тақырыбы=Еділ Ерғожинның 1958 жылғы суреті}} '''Еділ Ерғожаұлы Ерғожин''' (кейбір кезде — ''Еділ Қаптағайұлы Ерғожин''<ref>Еділ Ерғожин өмірбаян кітабы — 1087 б., 2017 ж.</ref>; [[7 қараша]] [[1941 жыл|1941]] [[Алматы облысы]], [[Екпінді (Ескелді ауданы)|Екпінді]] — [[9 шілде]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[ғалым]], Химия ғылымының докторы, [[профессор]]. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым қайраткері. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері. [[Алматы облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы. ==Жалпы мәліметтер== Әкесі - Қаптағайұлы Ерғожа (1892-1946), кеңшар жұмысшысы болған. Анасы - Қаптағаева Тәтім Жапарқұлқызы (1897-1980), кеңшар жұмысшысы болған. [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] химия факультетін үздік бітірген (1963), химик. Шыққан руы [[жалайыр]].<ref>https://pp.userapi.com/c845324/v845324615/1d36c9/Synk1FE1UNs.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323045644/https://pp.userapi.com/c845324/v845324615/1d36c9/Synk1FE1UNs.jpg |date=2019-03-23 }}</ref><ref>Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б</ref> Ақын [[Зейін Жүнісбекұлы Шашкин|Зейін Шашкиннің]] кеу баласы. ==Ғылыми еңбектері== * Докторлық диссертациясының тақырыбы: ''«Жаңа ионалмастырғыштар мен тотығып-тотықсызданатын полимерлердің синтезі мен түзілу заңдылықтарын зерттеу»''. [[Нью-Йорк]] академиясының академигі (1994). Қазақстандағы ионалмасу химиясы мен мембраналық технологияның негізін қалаушы. Ионалмастырғыштар мен гетерогенді, гомогенді және интерполимерлі мембраналардың синтезін, өтімділігі мен селективтілігін реттеудің жаңа бірегей әдістерін әзірлеп шығарды. Олардың негізінде жаңа электрдиализдік тұщыландырғыш қондырғылар мен концентраторлардың сериялық ендірісін құрып, енгізді. Табиғи және краун-қосылыстарының негізінде селективті сорбенттерді синтездеудің жаңа ғылыми бағытын ашты. * 20 іргелі монографияның және 2 оқулықтың («Жоғары өтімділікті иониттер» (1979), «Редоксиониттер» (1983), «Полифункционалды ионалмастырғыштар» (1986), «Ерігіш полиэлектролиттер» (1991), «Краун-қосылыстарының негізіндегі полимерлер» (1994), «Ионалмастырғыш және жартылай өткізгіш мембраналар» (2004), (2010), «Нанотехнология. Экономика. Геосаясат» (2010), «Полиэлектроліттер мен комплексондар» (2010) және т.б.), 200-ден астам авторлық куәліктер мен патенттердің, 1300 астам республикалық және халықаралық мәртебелі баспаларда шыққан ғылыми еңбектердің авторы. * 13 [[химия]] ғылымдарының докторларын және 87 ғылым кандидатарын дайындады. ==Халықаралық ғылыми жетістіктері== Братислава (1968), [[Будапешт]] (1969), [[Лондон]] (1971), [[Хельсинки]] (1972), [[Прага]] (1971, 1980, 2004), [[Баку]] (1981), [[Лейпциг]] (1978, 1985), [[Ташкент]] (1978, 2007), [[Алматы]] (1987, 1990), [[Майндағы Франкфурт|Майндағы-Франкфурт]] (1989), [[Тбилиси]] (2003, 2006), [[Кишинев]] (2005, 2007), [[Мәскеу]] (1965, 1968, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990, 2004, 2005, 2007, 2010), [[Ленинград]] (Санкт-Петербург ) (1978, 1982, 1984, 1988, 2004, 2007), [[Томск]] (2006), [[Уфа]] (1970, 1974, 1979, 1983, 1989, 2008), [[Қазан]] (2010) қалаларында; [[Франция]]да ([[Париж]], 1989, 1991, 1993, Ренн, 1993, Монпелье, 2005, 2008), [[АҚШ|АҚШ-та]] (Сан-Диего, 1995, Колледж Стейшн и Туссон, 1997, [[Вашингтон]], 1999), [[Бельгия]]да ([[Брюссель]], 2000), [[Жапония]]да ([[Киото]], 2005), ҚХР (Үрумші, 1989, 1993, [[Пекин]], 2005), [[Швейцария]]да (Висп, Базел, 1993), Египетте (Шарм-эль-шейх, 2007), [[Индонезия]]да (Сингапур-Бали, 2009), және т.б. елдерде өткен жоғары молекулалық химия мен ион алмасу саласындағы халықаралық симпозиумдарда ғылыми баяндамалар жасаған, химия және химия технологиясы саласындағы бірлескен ғылыми зерттеулер бойынша халықаралық келіссездерге қатысқан. ==Жеке қасиеттері== * [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Неміс тілі|неміс тілдерін]] біледі. *[[КОКП]] мүшесі (1965-1990). * Үйленген. Жұбайы - Ерғожина Зеннат Мәмбетқызы, [[экономика]] ғылымдарының кандидаты, доцент, «Дәулет» менеджер-экономисттер институтының ректоры. 3 қызы, ұлы мен 10 немересі бар.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> ==Еңбек жолы== * 1957 жылдан - [[Талдықорған облысы]]ның Талдықорған ауданындағы Абай атындағы кеңшарында шопанның көмекшісі. * 1958-1963 жылдары - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің студенті. * 1962 жылдан - ҚазКСР ҒА Химия ғылымдары институтының кіші, аға зертханашысы, аспиранты, кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері, ионалмасу шәйірлер зертханасының меңгерушісі. * 1980-1988 жылдары - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің жоғарымолекулапық қосылыстар химиясы кафедрасының меңгерушісі, химия факультетінің деканы (1980-1983), бірінші проректоры (1983-1986), ректоры (1986-1988). * 1988 жылдан бері - ҚазКСР ҒА Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтының директоры, * 1994-1995 жылдары - ҚР ҰҒА вице-президенті. * 1999-2002 жылдары - ҚР ғылым және жоғары білім вице-минисірі. Қайта құрғаннан кейін - ҚР білім және ғылым вице-министірі ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 11-ші шақырылым депутаты, ғылым және техника жөніндегі тұрақты комиссияның төрағасы (1986-1990); * 2009 жылдан «Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институты" АҚ президенті. ==Жетіктері== Халықаралық тендерді ұтып (1996), Қазақстанның әр аймағында орналасқан континентаралық баллистикалық СС-18 ракеталарының жерасты қондырғыларын талдау жобасы негізінде жерасты суларының және [[топырақ]]тың химиялық залалдануын бағалау туралы зерттеулерді уақытынан бурын еткізген. Институт [[АҚШ]] Қорғаныс министрлігінің Қауіпсіздікті төмендету агенттігінің алғыс грамотасымен және 270 мың тұратын құрылғылары бар химия-экологиялық лабораториямен марапатталған. ==Марапаттары== * 1971 жылы ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. * 1976 жылы ҚазКСР Алтын Құрмет Кітабына енгізілген. * 1980 жылы «Қажырлы еңбегі үшін» медалі; * 1982 жылы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты; * 1984 жылы «Қазақ КСР Еңбек сіңірген ғылым қайраткері» құрметті атағы; * 1991 жылы академик С.И. Вавилов атындағы медалі; * 1995 жылы VIII Халықаралық ғылым байқауындағы әл-Хорезми [[Тегеран]]; * 1999 жылы «Астана» медалі; * 2000 жылы «Ғылым қайраткері» номинациясындағы "Жыл адамы"; * 2000 жылы «Ғылым» номинациясындағы «Платина Тарлан» ең жоғары сыйлығының тұңғыш иегері; * 2000 жылы «Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі. * 2001 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенті]] Н.Ә. Назарбаевтың алғысымен, «Алтын барыс» белгісімен ескерілген. * 2001 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі; * 2002 жылы Өндіріске қолдау көрсету ассоциациясының медалі ([[Франция]]); * 2002 жылы РФ Президенті жанындағы [[Ресей]] мемлекеттік қызметкерлер академиясының «Ғылымға және ғылыми серіктестікке сіңірген еңбегі үшін» алтын медалі; * 2003 жылы Өндіріске қолдау көрсету ассоциациясының [[Наполеон]] медалімен (Франция); * 2003 жылы "Парасат" ордені; (ҚР) * 2005 жылы «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» * 2005 жылы «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» * 2006 жылы академик С.П. Королев атындағы алтын медалі; * Ғылым маршалының кұрметті атағын алған; * 2011 жылы С. Торайғыров атындағы алтын медалі; * 2012 жылы М.В.Ломоносов атындағы медалі; * 2013 жылы «Қазақстан Даңқы» ордені; * 2013 жылы В.И. Блинников атындағы алтын медалі; * 2015 жылы «Жол ғылымына қосқан үлесі үшін» алтын медалі * 2016 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі; * [[Алматы облысы]] Ескелді ауданының және Алматы облысының Құрметті азаматты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан химиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] oqb2j737as8z8f01yb7f2a6e77t46x0 0 137529 3605261 651779 2026-05-15T12:34:52Z 1nter pares 146705 /* */ 3605261 wikitext text/x-wiki '''Андрей Григорьевич Банников''' (1915–1985) — совет және Ресей биологі. [[Мәскеу қаласы]]нда туған. Табиғатты қорғау саласының білікті маманы, профессор, герпетолог, териолог, орнитолог, эколог және қоғам қайраткері. 1935–1939 жылдары МҰУ биология факультетінде оқыған. [[1941 жыл]]ы ерікті түрде соғысқа қатысқан. 25 жыл бойы [[К.И. Скрябин атындағы Мәскеу ветеринарлық академиясы]]ның зоология және табиғатты қорғау кафедрасын басқарған. 400-ге жуық еңбектің, соның ішінде 30 кітаптың авторы. Мыңдаған жас маман мен 30 доктор және ғылым кандидаттарын даярлаған. ==Жазған кітаптары== *''«Моңғол Халық Республикасының сүтқоректілері»'', *''«Сайғақ биологиясы»'', *''«Экология негіздері»'' т.б. ==Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Ресей биологтары]] [[Санат: Совет кандидаттары]] dq8mxvfkdb1c5cmxo4d75wrz3t0h65v 3605262 3605261 2026-05-15T12:35:17Z 1nter pares 146705 3605262 wikitext text/x-wiki '''Андрей Григорьевич Банников''' (1915–1985) — совет және Ресей биологі. [[Мәскеу қаласы]]нда туған. Табиғатты қорғау саласының білікті маманы, профессор, герпетолог, териолог, орнитолог, эколог және қоғам қайраткері. 1935–1939 жылдары МҰУ биология факультетінде оқыған. [[1941 жыл]]ы ерікті түрде соғысқа қатысқан. 25 жыл бойы [[К.И. Скрябин атындағы Мәскеу ветеринарлық академиясы]]ның зоология және табиғатты қорғау кафедрасын басқарған. 400-ге жуық еңбектің, соның ішінде 30 кітаптың авторы. Мыңдаған жас маман мен 30 доктор және ғылым кандидаттарын даярлаған. ==Жазған кітаптары== *''«Моңғол Халық Республикасының сүтқоректілері»'', *''«Сайғақ биологиясы»'', *''«Экология негіздері»'' т.б. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей биологтары]] [[Санат:Совет кандидаттары]] 1q6azvny0ikym161yrp014a4s70hdjz 3605263 3605262 2026-05-15T12:35:44Z 1nter pares 146705 /* */ 3605263 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Андрей Григорьевич Банников''' (1915–1985) — совет және Ресей биологі. [[Мәскеу қаласы]]нда туған. Табиғатты қорғау саласының білікті маманы, профессор, герпетолог, териолог, орнитолог, эколог және қоғам қайраткері. 1935–1939 жылдары МҰУ биология факультетінде оқыған. [[1941 жыл]]ы ерікті түрде соғысқа қатысқан. 25 жыл бойы [[К.И. Скрябин атындағы Мәскеу ветеринарлық академиясы]]ның зоология және табиғатты қорғау кафедрасын басқарған. 400-ге жуық еңбектің, соның ішінде 30 кітаптың авторы. Мыңдаған жас маман мен 30 доктор және ғылым кандидаттарын даярлаған. ==Жазған кітаптары== *''«Моңғол Халық Республикасының сүтқоректілері»'', *''«Сайғақ биологиясы»'', *''«Экология негіздері»'' т.б. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей биологтары]] [[Санат:Совет кандидаттары]] cowgtbf6z9pbs40l089jh5huoe4gyue 0 138273 3605371 1968869 2026-05-15T16:08:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605371 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Балон Владимир.jpg|thumb|250px]] '''Владимир Яковлевич Балон''' ([[1931]] (немесе [[1937]]<ref>[http://rusfencing.ru/cntnt/novosti/novosti1/n8381.html Энциклопедия «Фехтование»]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) жылы 23 ақпанда дүниеге келген) – актер және кәсіби спортшы. [[1959 жыл]]ы Лесгафт атындағы дене шынықтыру институтын бітіреді. 1958-1961 жылдары [[Ленинград]]та «Динамо» ДСО-да бас жаттықтырушы болады. 1961-1964 жылдары ЦСКА-ның жаттықтырушы болып қызмет атқарады. Ол [[1962 жыл]]дан бастап киноға түседі, көптеген рөлдерді сомдаған. [[1979 жыл]]ы «Д’Артаньян и три мушкетер» фильмінде де Жюссак рөлін сомдайды. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:КСРО актерлері]] [[Санат:Ресей актерлері]] hxuqutmayt3tt7my6j4s2hgldcc50ap 0 187362 3605272 3215872 2026-05-15T12:39:59Z 1nter pares 146705 /* Қауіптері */ 3605272 wikitext text/x-wiki [[File:Diver in kelp forest.jpg|thumb|right| Су астындағы фауна]] '''Дайвинг''' (ағыл. ''diving'' ағыл. ''to dive'' —жүзу) — арнайы құрал-жабдықтары бар су астындағы жүзу болып табылады. Ағылшын тілінде «diving» сөзі жай «жүзу» және құрылғымен су астындағы жүзуді (ағыл. scuba diving) сипаттау үшін және құрылғысыз жүзуді (ағыл. free diving), судағы істі және жай суға секіруді білдіреді. ==Түрлері== Талапты түрде 2 түрге бөлінеді: '''Дайвинг''' – бұл су астындағы ауаның автономды запасы бар ( немесе газдық қоспа) аппараттармен су астында бірнеше минуттан 12минутқа дейін немесе одан да көп сағаттар бойы, тереңдігіне байланысты ауа жұту аппаратын пайдалануына байланысты болып табылады. Дайвингті 3 классқа бөлуге болады: [[File:Diving training -i.jpg|thumb|upright| Дайвинг жаттығулары]] - '''Рекреациялық дайвинг''' – демалу, қанағат үшін пайдаланылатын су астындағы жүзу болып табылады. Бұл түрі 40 м. тереңдікке жүзумен шектеледі. Сонымен қатар дайвингті подкласс сияқты түрі – техникалық дайвинг бар. ИАНТД (IANTD) бұл терминді «бас үстіндегі ортаға» түсу мен арнайы жарығы жоқ, 40 м. тереңдіктен әрі және декомпрессивтік аялдамаларды қажет ететін түрі деп қарастырады. Техникалық дайвингтің түрлері болып кейв-дайвинг және батпақтық дайвинг болып табылады. - '''Профессионалдық дайвинг''' ( немесе коммерциялық). Бұрынғы Кеңес одағының территориясында «су астындағы жұмыстар» термині ретінде қолданылады. - '''Спорттық дайвинг''' – CMAS, бұл ұйымның белсенді мүшелерінің бірі болып Ресей болып табылады. Ол спорттық туризм бойынша жарыстарды 2008 ж. бері жүргізіп келеді. Ең алғашқы халықаралық жарыстар 24 мамыр күні Хургада өтті.Жарыстар бағдарламасы өзіне 300 м. қашықтыққа жүзуді қарастырды. ==Қауіптері== Су – адам баласы үшін қауіпті орта болып табылады, өйткені адамның өкпесі су астында жүзуге арналмағандықтан, оның өмірі мен денсаулығына қауіпті болып келеді. Негізгі қауіптері: - Су астына кету; - Декомпрессиондық ауру; - Барожаралар; - Газдармен улану: көміртек монооксидімен, көміртек диоксидімен, оттегімен, азотпен. - «Газ жоқ» жағдайы, OOG (out-of-gas), құрылғының дұрыс істемеуінен немесе демалу қоспасының таусылу мүмкіндігі. Дайвинг – арнайы құрал-жабдықтарды пайдалана отырып немесе оларды пайдаланбай-ақ су астындағы жүзу болып табылатын экстремальді туризм түрі болып табылады. Екінші түрі – '''фри-дайвинг''' – демді ұстап тұру арқылы су астында жүзу болып табылады. Дүниежүзілік рекорд – 11 мин. 35 сек. құрайды.<ref>http://www.vidpochivay.com</ref> Дайвингпен айналысатын адамдарды көбінесе аквалангистер немесе қазіргі заманға сәйкес, «дайверлер» деп атайды. Дайвер болу үшін арнайы оқуды бітіріп, су астындағы су ассоциациясының сертификатын алу қажет. Осы оқуды аяқтау барысында кез-келген дайвер 18 м. тереңдікке дейін жүзе алады. Осы ретеңдікте флора мен фаунаның негізгі бөлігі орналасқан. Сәнді, немесе жай қарапайым курорттарда сертификат иесі болмай-ақ, су астындағы инструктажды өтуге болады. Оның барлығы тікелей инструктордың қатысуымен жүзеге асырылады. Мұны интро-дайвинг деп атап, 20 мен 50$ шамасында 40 м. аралығында өтуге болады. ==Құрал-жабдықтары== [[File:Charging a spare air cylinder from a larger scuba cylinder PB048174.jpg|thumb|left|upright| Ауа қоспасы бар цилиндр]] [[File:Druckausgleichsmaske.JPG|thumb|| Маска]] [[File:Decompression Dive-Preparation.JPG|thumb| Гидрокостюм]] Кез-келген дайверде: - Гидрокостюм, ластылар, маска, жүзу компенсаторы, акваланг, жүктер белбеуі, перчаткалар, шлем (егер де гидрокостюмде болмаса), сағаттар мен тереңдік өлшегіш (глубинометр) болуы қажет. Сонымен бірге, фонарь, пышақ және компас қажет болуы мүмкін. Осылайша, атақты француз зерттеушісі Жак-Ив Кусто мен оның досы Эмилио Гальян екеуі су астынд жүзуге болатын аппаратты ойлап тауып, оны акваланг деп атайды. Азіргі таңда олардың арқасында дүние жүзі бойынша 20 млн.-ған дайверлер өздерінің сүйікті ісімен айналысады<ref name="source1">http://www.vidpochivay.com</ref>. ==Медициналық қарсы көрсетулер== - Ішкі аурулар (созылмалы аурулар, туберкулез және т.б.; - Хирургиялық аурулар; - Құлақ, тамақ, мұрын, ауыз қуысы мен жақ аурулары; - Көз аурулары; - Әйел адам аурулары және т.б. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Спорт]] qf2b73imvwrz61f90spuc6gxtpo5phi 0 196413 3605495 3487224 2026-05-15T21:53:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605495 wikitext text/x-wiki {{Тілдер|аты=Вьетнам тілі|Сурет=|өз атауы={{lang-vi|tiếng Việt}}|елдер=[[Вьетнам]], [[АҚШ]], [[Камбоджа]], [[Франция]], [[Аустралия]], [[Лаос]], [[Тайланд]], [[Малайзия]], [[Германия]], [[Канада]], [[Ресей]], [[Чехия]]|ресми тіл=[[Вьетнам]]|сөйлеушілер саны=шамамен 90 млн адам (2018)|рейтинг=13-17|күйі=қауіпсіз|санаты=[[Еуразия тілдері]]|классификация=[[Аустроазия тілдері]]<br> [[Мон-Кхмер тілдері]]<br> [[Вьет тілдері]]<br> Вьет-Мыоң тілдері|жазу=[[куокынгы]], [[Вьетнам]] [[Брайль әліпбиі]], [[тьы-ном]] мен [[латын әліпбиі]]}} '''Вьетнам тілі''' ('''вьетн'''. ''tiếng Việt'' – тьенг вьет) — [[вьеттер]] тілі. [[Вьетнам]] елінің ресми тілі, ұлт аралық қарым-қатынас және білім жүйесінің тілі. [[Камбоджа]], [[Лаос]], [[Таиланд]], [[Малайзия]], [[Австралия]], [[Франция]], [[Германия]], [[АҚШ]], [[Канада]] сияқты елдерінде тағы да таралған. Сөйлеушілер жалпы саны 75 млн. астам адам (2005), соның ішінде шамамен 72 млн. – Вьетнамда. Аустроазиялық тілдері тобының [[вьет тілдері]]не жатады. 3 диалект бар: солтүстік (орталығы – [[Ханой]] қ.), орталық ([[Хюэ]] қ.) және оңтүстік ([[Хошимин]] қ.). Қазіргі [[вьетнам жазуы]] 1910 жылы ресми түрде [[латын әліпбиі|латын графикасында]] негізделген. Вьетнам тілі, Қытай тілі сияқты, [[Тонема|тонемалық тілдердің]] бірі болып келеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.seasite.niu.edu/vietnamese/VNLanguage/SupportNS/tableofcontent.htm Онлайн сабақ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010223840/http://www.seasite.niu.edu/vietnamese/VNLanguage/SupportNS/tableofcontent.htm |date=2009-10-10 }}{{ref-en}} * [http://www.fsi-language-courses.org/Content.php?page=Vietnamese Vietnamese Basic Course] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320134006/http://www.fsi-language-courses.org/Content.php?page=Vietnamese |date=2012-03-20 }}{{ref-en}} {{бастама}} [[Санат:Вьетнам тілі|*]] [[Санат:Вьетнам тілдері]] [[Санат:Қытай тілдері]] [[Санат:Камбоджа тілдері]] ajqgu5w44q7u8rf8qlolrr97q0unqq3 0 204764 3605299 3426218 2026-05-15T13:30:58Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605299 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Меттен |шынайы атауы = Metten |сурет =Metten_Klosterhof_1.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Metten COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=52 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=55 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Деггендорф |кестедегі аудан = Деггендорф (аудан){{!}}Деггендорф |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 19 ішкі аудан |басшының түрi =Мэр |басшысы = Андреас Мозер (2020–2026) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,91 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 318 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4288 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =358,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0991 |пошта индексі = 94526 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DEG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 2 71 132 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.markt-metten.de |сайт тілі = de }} '''Меттен''' ({{lang-de|Metten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Бавария (округ)|Төменгі Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Деггендорф (аудан)|Деггендорф]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4377 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,91 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 2 71 132''. Муниципалитеттің басшысы — Эрхард Радльмайер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 19 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.markt-metten.de Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Деггендорф ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] 399hy44sykcsliwncx6sy7qh30yzv5d 0 207796 3605382 2946770 2026-05-15T18:34:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605382 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Вольфен |шынайы атауы = Wolfen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DE-ST 15-0-82-015 Wolfen COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=39 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=16 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Биттерфельд |кестедегі аудан = Биттерфельд (аудан){{!}}Биттерфельд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Петра Вуст  |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 74–90 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 25 271 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03494 |пошта индексі = 6766 |пошта индекстері = |автомобиль коды = BTF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 1 54 044 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.wolfen.de/ |сайт тілі = de }} '''Вольфен''' ({{lang-de|Wolfen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Биттерфельд (аудан)|Биттерфельд]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 25 271 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005 жыл). Алып жатқан жер аумағы 23,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 1 54 044''. Қаланың басшысы — Петра Вуст . Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.wolfen.de/ Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Саксония-Анхальт аудандары}} {{Германия:Биттерфельд ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] btig9sihxkg9e7xyky8jab5hxh8kkuq 0 209128 3605305 2566733 2026-05-15T13:35:02Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605305 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Танн |шынайы атауы = Tann |сурет =Marktplatz_Tann.JPG |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Tann (Bayern) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=19 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротталь-Инн |кестедегі аудан = Ротталь-Инн (аудан){{!}}Ротталь-Инн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Шмид (2020–2026) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,55 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 447 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3,813 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =101,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08572 |пошта индексі = 84367 |пошта индекстері = |автомобиль коды = PAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 2 77 148 |ортаққордағы санаты = Tann |сайты = http://www.tann.de/ |сайт тілі = de }} '''Танн''' ({{lang-de|Tann}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Бавария (округ)|Төменгі Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ротталь-Инн (аудан)|Ротталь-Инн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3890 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 37,55 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 2 77 148''. Муниципалитеттің басшысы — Ади Фюрстбергер. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.tann.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Ротталь-Инн ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] s2x5p6ncv8s6kwymkgh0is75f39q343 0 209447 3605343 3425775 2026-05-15T14:40:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605343 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Висталь |шынайы атауы = Wiesthal |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Wiesthal COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=02 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=09 |lon_min=26 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Майн-Шпессарт |кестедегі аудан = Майн-Шпессарт (аудан){{!}}Майн-Шпессарт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Андреас Цушлаг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,18 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 250 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1393 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06020 |пошта индексі = 97859 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MSP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 6 77 200 |ортаққордағы санаты = Wiesthal |сайты = http://www.wiesthal.de/ |сайт тілі = de }} '''Висталь''' ({{lang-de|Wiesthal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Франкония (округ)|Төменгі Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Майн-Шпессарт (аудан)|Майн-Шпессарт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1393 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,18 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 6 77 200''. Муниципалитеттің басшысы — Андреас Цушлаг. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.wiesthal.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201120307/http://www.wiesthal.de/ |date=2007-12-01 }} {{Бавария аудандары}} {{Германия:Майн-Шпессарт ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] kae3mmo64atf7ihxrb3m25c3wiet0lq 0 209494 3605296 3425700 2026-05-15T13:29:06Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605296 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Вёрниц |шынайы атауы = Wörnitz |сурет =Woernitz-DSC04794.JPG |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Wörnitz COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=15 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=15 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ансбах |кестедегі аудан = Ансбах (аудан){{!}}Ансбах |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi =Мэр |басшысы = Фридерика Зоннеманн (2020–2026) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 466 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1,819 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =74,40 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09868 |пошта индексі = 91637 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 5 71 228 |ортаққордағы санаты = Wörnitz |сайты = http://www.woernitz.de/ |сайт тілі = de }} '''Вёрниц''' ({{lang-de|Wörnitz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Орталық Франкония (округ)|Орталық Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ансбах (аудан)|Ансбах]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1632 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 5 71 228''. Муниципалитеттің басшысы — Карл Бек. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.woernitz.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Ансбах ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] ou9gc6mb14ah2vius2pvwkv8buyp8d5 0 209886 3605474 2954047 2026-05-15T20:40:04Z 1nter pares 146705 3605474 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Далем |шынайы атауы = Dahlem |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=12 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=45 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люнебург |кестедегі аудан = Люнебург (аудан){{!}}Люнебург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ральф Бёттхер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,99 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 54 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 506 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05851, 05854 |пошта индексі = 21368 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 55 012 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Далем''' ({{lang-de|Dahlem}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люнебург (аудан)|Люнебург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 506 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,99 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 55 012''. Муниципалитеттің басшысы — Ральф Бёттхер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люнебург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] bwxxn56exw1mukfaxaiqbjd898m9jjw 0 209888 3605475 2954052 2026-05-15T20:40:45Z 1nter pares 146705 3605475 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Далум |шынайы атауы = Dahlum |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Dahlum.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=8 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=51 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Рольф Шрадер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 157 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 739 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05332 |пошта индексі = 38170 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Далум''' ({{lang-de|Dahlum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 739 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,12 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 007''. Муниципалитеттің басшысы — Рольф Шрадер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] c2cqp07peid4jaknymht7vr2v9lfs14 0 209889 3605476 2954083 2026-05-15T20:40:59Z 1nter pares 146705 3605476 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дамме (Фехта) |шынайы атауы = Damme (Landkreis Vechta) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Damme COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=31 |lat_sec=15 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=11 |lon_sec=55 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Фехта |кестедегі аудан = Фехта (аудан){{!}}Фехта |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 30 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Герд Муле |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 104,45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 53 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 16 441 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 054 91 |пошта индексі = 49401 |пошта индекстері = |автомобиль коды = VEC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 60 002 |ортаққордағы санаты = Damme (Dümmer) |сайты = http://www.damme.de/ |сайт тілі = de }} '''Дамме (Фехта)''' ({{lang-de|Damme (Landkreis Vechta)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Фехта (аудан)|Фехта]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 16 441 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 104,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 60 002''. Қаланың басшысы — Герд Муле. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 30 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.damme.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Фехта ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] aexo6dfl2w15gk78u1oa7evffei50qs 0 209890 3605477 2954086 2026-05-15T20:41:23Z 1nter pares 146705 3605477 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дамнац |шынайы атауы = Damnatz |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=7 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=10 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Аугуст Маттиш |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 328 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05865 |пошта индексі = 29472 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 003 |ортаққордағы санаты = Damnatz |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дамнац''' ({{lang-de|Damnatz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 328 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 003''. Муниципалитеттің басшысы — Аугуст Маттиш. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] selwzfde9neuqt66sih73jr3av2hbzf 0 209891 3605478 2954107 2026-05-15T20:41:53Z 1nter pares 146705 3605478 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дандорф |шынайы атауы = Danndorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Danndorf.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=25 |lat_sec=47 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=55 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хельмштедт |кестедегі аудан = Хельмштедт (аудан){{!}}Хельмштедт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Дительм Мюллер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,04 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 58 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2093 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05364 |пошта индексі = 38461 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 54 004 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.danndorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Дандорф''' ({{lang-de|Danndorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хельмштедт (аудан)|Хельмштедт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2093 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 14,04 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 54 004''. Муниципалитеттің басшысы — Дительм Мюллер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.danndorf.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хельмштедт ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] o4wht4knfmytyp5tzoedppflgape8sa 0 209892 3605479 2954125 2026-05-15T20:42:23Z 1nter pares 146705 3605479 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Данненберг (Эльбе) |шынайы атауы = Dannenberg (Elbe) |сурет = Waldemarturm1.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Stadt Dannenberg Elbe.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=5 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=5 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Петер Зельбер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 76,31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8147 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05861 |пошта индексі = 29451 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 004 |ортаққордағы санаты = Dannenberg (Elbe) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Данненберг (Эльбе)''' ({{lang-de|Dannenberg (Elbe)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 8147 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 76,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 004''. Муниципалитеттің басшысы — Петер Зельбер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 22ml2bg31f6g2y9i7sb62sbxa15646d 0 209893 3605480 2954162 2026-05-15T20:42:47Z 1nter pares 146705 3605480 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дассель |шынайы атауы = Dassel |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Dasselwappen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=48 |lat_sec=12 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=41 |lon_sec=25 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Нортхайм |кестедегі аудан = Нортхайм (аудан){{!}}Нортхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 18 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Герхард Мельхинг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 113 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 201 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05562, 05564 |пошта индексі = 37586 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NOM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 55 003 |ортаққордағы санаты = Dassel |сайты = http://www.stadt-dassel.de/ |сайт тілі = de }} '''Дассель''' ({{lang-de|Dassel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Нортхайм (аудан)|Нортхайм]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10 201 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 113 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 55 003''. Қаланың басшысы — Герхард Мельхинг. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 18 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-dassel.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428015320/http://stadt-dassel.de/ |date=2009-04-28 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Нортхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] j8d5lvt2c479o5xo7esli2ykdfjmte9 0 209894 3605481 2954212 2026-05-15T20:43:09Z 1nter pares 146705 3605481 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дедельсторф |шынайы атауы = Dedelstorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Dedelstorf.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=42 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=30 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Клаус Кнюман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 76,03 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 91 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1527 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0583 |пошта индексі = 29386 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дедельсторф''' ({{lang-de|Dedelstorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1527 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 76,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 007''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Кнюман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] t5yy4qx00o8xlhi03bwyevco2zyfbkc 0 209895 3605484 2954277 2026-05-15T20:44:27Z 1nter pares 146705 3605484 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дензен |шынайы атауы = Deensen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Deensen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=52 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Дитер Ульман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,02 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1604 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дензен''' ({{lang-de|Deensen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1604 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,02 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 007''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Дитер Ульман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] bz85edg407is6ihkuclfozivq9rwarc 3605485 3605484 2026-05-15T20:44:35Z 1nter pares 146705 3605485 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дензен |шынайы атауы = Deensen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Deensen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=52 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Дитер Ульман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,02 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1604 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Дензен''' ({{lang-de|Deensen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1604 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,02 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 007''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Дитер Ульман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 4ccbzsl7l8skoicmhx91rfwysi8g9tp 0 209896 3605473 2954037 2026-05-15T20:39:26Z 1nter pares 146705 3605473 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дайнсте |шынайы атауы = Deinste |сурет = Kornbinderin.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=32 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=26 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Марианне Вибуш |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 27,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 19 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2134 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04149 |пошта индексі = 21717 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 011 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.fredenbeck.de/ |сайт тілі = de }} '''Дайнсте''' ({{lang-de|Deinste}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2134 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 27,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 011''. Муниципалитеттің басшысы — Марианне Вибуш. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.fredenbeck.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 2fzllhoxrzlyjx7ekz2jht5avawrxw0 0 209898 3605482 2954237 2026-05-15T20:43:32Z 1nter pares 146705 3605482 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Деллигзен |шынайы атауы = Delligsen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Delligsen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=57 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=48 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Дитер Крёше |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 36,01 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 191 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8243 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05187 |пошта индексі = 31073 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 008 |ортаққордағы санаты = Delligsen |сайты = http://www.delligsen.de/ |сайт тілі = de }} '''Деллигзен''' ({{lang-de|Delligsen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 8243 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 36,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 008''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Дитер Крёше. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.delligsen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] olvbqop6ho5mhtr7z0ju3ixzfa4mi3n 0 209899 3605483 1825087 2026-05-15T20:44:08Z 1nter pares 146705 3605483 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дельменхорст |шынайы атауы = Demost |сурет = Delmenhorst Rathaus.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Delmenhorst-Wappen.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=3 |lat_sec=2 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=37 |lon_sec=54 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Патрик де Ла Ланне |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 62,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 7 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 77371 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04221 |пошта индексі = 27747, 27749, 27751, 27753, 27755 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DEL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 01 000 |ортаққордағы санаты = Delmenhorst |сайты = http://www.delmenhorst.de/ |сайт тілі = de }} '''Дельменхорст''' ({{lang-de|Demost}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 77371 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 62,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 01 000''. Қаланың басшысы — Патрик де Ла Ланне. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.delmenhorst.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] guhcnss0gaq0gcbhpwxb3cmn6hozxxs 0 209900 3605486 2954282 2026-05-15T20:44:52Z 1nter pares 146705 3605486 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Денкте |шынайы атауы = Denkte |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=8 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=36 |lon_sec=29 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Гуйдо Барчат |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 154 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3053 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05331 |пошта индексі = 38321 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 008 |ортаққордағы санаты = Denkte |сайты = |сайт тілі = de }} '''Денкте''' ({{lang-de|Denkte}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3053 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 008''. Муниципалитеттің басшысы — Гуйдо Барчат. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 8bsltclo5ifa0d2llcfn7v03r9h7bnl 3605487 3605486 2026-05-15T20:44:59Z 1nter pares 146705 3605487 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Денкте |шынайы атауы = Denkte |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=8 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=36 |lon_sec=29 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Гуйдо Барчат |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 154 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3053 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05331 |пошта индексі = 38321 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 008 |ортаққордағы санаты = Denkte |сайты = |сайт тілі = de }} '''Денкте''' ({{lang-de|Denkte}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3053 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 008''. Муниципалитеттің басшысы — Гуйдо Барчат. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] gwa3bztbecday0a0cf45t700lbfm4ts 0 209902 3605488 2954317 2026-05-15T20:45:36Z 1nter pares 146705 3605488 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дерзум |шынайы атауы = Dersum |сурет = Dersum Emsland.png |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dersum COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=57 |lat_sec=37 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=16 |lon_sec=32 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Херман Шварте |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 28,57 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 7 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1434 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04963 |пошта индексі = 26906 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.dersum.de/ |сайт тілі = de }} '''Дерзум''' ({{lang-de|Dersum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1434 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 28,57 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 007''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Шварте. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dersum.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] duganj7rc7h8l63rman977az6ohdrxi 0 211246 3605358 3438052 2026-05-15T15:24:26Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605358 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Апольда |шынайы атауы = Apolda |сурет =Bahnhofstrasse_in_Apolda_01.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Apolda COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=01 |lat_sec=29 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=30 |lon_sec=50 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Веймар |кестедегі аудан = Веймар (аудан){{!}}Веймар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 ішкі аудан |басшының түрi =Мэр |басшысы = Олаф Мюллер (2024–2030) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46.15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 205 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 22,787 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =492,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 3644 |пошта индексі = 99501 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 71 001 |ортаққордағы санаты = Apolda |сайты = http://www.apolda.de |сайт тілі = de }} '''Апольда''' ({{lang-de|Apolda}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Веймар (аудан)|Веймар]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 23131 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 46.15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 71 001''. Муниципалитеттің басшысы — Рюдигер Айзенбранд. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.apolda.de Ресми сайты] {{Германия:Веймар ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] b8q93dxq8mectmp7ga09xewhuhskbvq 0 211249 3605291 3463899 2026-05-15T13:24:14Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605291 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Арнштадт |шынайы атауы = Arnstadt |сурет =Arnstadt_Liebfrauenkirche.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Arnstadt COA.svg |ту = Hissflagge der Stadt Arnstadt.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=50 |lat_sec=03 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=56 |lon_sec=47 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильм |кестедегі аудан = Ильм (аудан){{!}}Ильм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi =Мэр |басшысы = Фрэнк Спиллинг (2024-2030) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 55.29 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 288 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 28,615 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =272,55 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03628 |пошта индексі = 99301 |пошта индекстері = |автомобиль коды = IK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 70 004 |ортаққордағы санаты = Arnstadt |сайты = http://www.arnstadt.de |сайт тілі = de }} '''Арнштадт''' ({{lang-de|Arnstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 25000 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 55.29 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 004''. Қаланың басшысы — Александр Дилл. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.arnstadt.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] qj6stabjwa8ycwscf0ksg5cpitye8ux 0 211268 3605349 3509862 2026-05-15T14:57:09Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605349 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бад-Зальцунген |шынайы атауы = Bad Salzungen |сурет =Thuringia_BadSalzungen_asv2020-07_img05_Gradierwerk.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Bad Salzungen.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=48 |lat_sec=42 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=14 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вартбург |кестедегі аудан = Вартбург (аудан){{!}}Вартбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi =Мэр |басшысы = Клаус Боль (2024–2030) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 39.06 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 241 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 22,557 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =148,38 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03695 |пошта индексі = 36433 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WAK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 63 003 |ортаққордағы санаты = Bad Salzungen |сайты = http://www.badsalzungen.de |сайт тілі = de }}'''Бад-Зальцунген''' ({{lang-de|Bad Salzungen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Вартбург (аудан)|Вартбург]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 15851 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 39.06 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 63 003''. Қаланың басшысы — Клаус Боль. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.badsalzungen.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Вартбург ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] azx4sr57y9nls6v0gmuk72hv98rdt22 0 212231 3605302 3434140 2026-05-15T13:33:25Z Almatrkh 172335 3605302 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Брук |шынайы атауы = Bruck |сурет =St._Peter_und_Paul_Bruck-2.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Bruck (Oberbayern) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=1 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=55 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эберсберг |кестедегі аудан = Эберсберг (аудан){{!}}Эберсберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi =Мэр |басшысы = Йозеф Швебль (2020–2026) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,60 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 513 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1326 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =61,42 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08092 und 08093 |пошта индексі = 85567 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EBE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 1 75 114 |ортаққордағы санаты = Bruck (Upper Bavaria) |сайты = http://www.glonn.de/gemeinden/bruck.htm |сайт тілі = de }} '''Брук''' ({{lang-de|Bruck}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Бавария (округ)|Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эберсберг (аудан)|Эберсберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1167 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 21,60 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 1 75 114''. Муниципалитеттің басшысы — Йозеф Швебль. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.glonn.de/gemeinden/bruck.htm Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222552/http://www.glonn.de/gemeinden/bruck.htm |date=2007-09-28 }} {{Бавария аудандары}} {{Германия:Эберсберг ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] dj99bh4evrsvwldgo6qavmoa8fy3f5q 0 213083 3605357 3487100 2026-05-15T15:20:15Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605357 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хайльбад-Хайлигенштадт |шынайы атауы = Heilbad Heiligenstadt |сурет =Mainzer_Schloss_Heiligenstadt.JPG |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Heilbad Heiligenstadt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=22 |lat_sec=39 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=8 |lon_sec=4 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Айхсфельд |кестедегі аудан = Айхсфельд (аудан){{!}}Айхсфельд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi =Мэр |басшысы = Томас Шпильман (2024–2030) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 61,57 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 255 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 18,230 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =199,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03606 |пошта индексі = 37308 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EIC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 61 045 |ортаққордағы санаты = Heilbad Heiligenstadt |сайты = http://www.heilbad-heiligenstadt.de/ |сайт тілі = de }} '''Хайльбад-Хайлигенштадт''' ({{lang-de|Heilbad Heiligenstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Айхсфельд (аудан)|Айхсфельд]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 16610 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 61,57 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 61 045''. Қаланың басшысы — Бернхард Бек. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.heilbad-heiligenstadt.de/ Ресми сайты] {{Германия:Айхсфельд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] qqswkj6o6cc7xk9gquxqk6pk756lu2d 0 214392 3605465 3355933 2026-05-15T20:36:28Z 1nter pares 146705 3605465 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Грос-Иппенер |шынайы атауы = Groß Ippener |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Groß Ippener COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=58 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=37 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ольденбург |кестедегі аудан = Ольденбург (аудан){{!}}Ольденбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = КДУ |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 28,06 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 32 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1125 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04224 |пошта индексі = 27243 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 58 006 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Грос-Иппенер''' ({{lang-de|Groß Ippener}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ольденбург (аудан)|Ольденбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1125 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 28,06 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 58 006''. Муниципалитеттің басшысы — КДУ. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Ольденбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] jypd9cit2mhhgspk3sv7s0oe2q813kn 0 214393 3605466 2953785 2026-05-15T20:36:48Z 1nter pares 146705 3605466 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Грос-Меккельзен |шынайы атауы = Groß Meckelsen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=17 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=27 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Йохан В. Экхоф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 510 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04282 |пошта индексі = 27419 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 017 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.sittensen.de/ |сайт тілі = de }} '''Грос-Меккельзен''' ({{lang-de|Groß Meckelsen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 510 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 017''. Муниципалитеттің басшысы — Йохан В. Экхоф. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sittensen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 19np84sz28bzpk9ssv1ototiz1n6joh 0 214394 3605467 2953787 2026-05-15T20:37:11Z 1nter pares 146705 3605467 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Грос-Эзинген |шынайы атауы = Groß Oesingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen von Groß Oesingen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=39 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=29 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Фридхельм Диркс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 57,44 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 74 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1901 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05838 |пошта индексі = 29393 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 010 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gemeinde-gross-oesingen.de |сайт тілі = de }} '''Грос-Эзинген''' ({{lang-de|Groß Oesingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1901 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 57,44 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 010''. Муниципалитеттің басшысы — Фридхельм Диркс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-gross-oesingen.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] omgxretpw1j9a490jmj7r4jxmwd3ust 0 214396 3605468 2953792 2026-05-15T20:37:39Z 1nter pares 146705 3605468 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гросефен |шынайы атауы = Großefehn |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=23 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=35 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Аурих |кестедегі аудан = Аурих (аудан){{!}}Аурих |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Олаф Майнен |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 127,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 367 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04943-04946- 04945 |пошта индексі = 26629 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AUR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 52 006 |ортаққордағы санаты = Großefehn |сайты = http://www.grossefehn.de |сайт тілі = de }} '''Гросефен''' ({{lang-de|Großefehn}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Аурих (аудан)|Аурих]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 13 367 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 127,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 52 006''. Муниципалитеттің басшысы — Олаф Майнен. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.grossefehn.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Аурих ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 3dmh5op0bqume8gpsx4i49ao1x5cymx 0 214398 3605469 3379209 2026-05-15T20:38:02Z 1nter pares 146705 3605469 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гроссенвёрден |шынайы атауы = Großenwörden |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Grossenwörden COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=40 |lat_sec=51 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=15 |lon_sec=32 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Бернхард Вит |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,35 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 0 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 444 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04775 |пошта индексі = 21712 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 019 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.himmelpforten.de/ |сайт тілі = de }} '''Гроссенвёрден''' ({{lang-de|Großenwörden}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 444 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,35 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 019''. Муниципалитеттің басшысы — Бернхард Вит. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.himmelpforten.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615014902/http://www.himmelpforten.de/ |date=2012-06-15 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 2cvblxdy4gnls3lw5tg3hpg32xrupl0 0 214399 3605470 3532724 2026-05-15T20:38:21Z 1nter pares 146705 3605470 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гросхайде |шынайы атауы = Großheide |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Großheide COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=35 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=21 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Аурих |кестедегі аудан = Аурих (аудан){{!}}Аурих |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Теодор Вебер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 69,32 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3-4 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8652 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 049 36 |пошта индексі = 26532 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AUR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 52 007 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.grossheide.de |сайт тілі = de }} '''Гросхайде''' ({{lang-de|Großheide}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Аурих (аудан)|Аурих]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 8652 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 69,32 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 52 007''. Муниципалитеттің басшысы — Теодор Вебер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.grossheide.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117184829/http://www.grossheide.de/ |date=2016-11-17 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Аурих ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] flri3kwz2ljlbgajkhelg68e66balrl 0 214401 3605471 3379412 2026-05-15T20:38:41Z 1nter pares 146705 3605471 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гудерхандфиртель |шынайы атауы = Guderhandviertel |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Guderhandviertel COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=33 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=37 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханс Гош |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,93 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 0-2 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1195 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04142, 04163 |пошта индексі = 21720 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 021 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.luehe-online.de/ |сайт тілі = de }} '''Гудерхандфиртель''' ({{lang-de|Guderhandviertel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1195 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 8,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 021''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Гош. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.luehe-online.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117095456/http://www.luehe-online.de/ |date=2008-01-17 }} {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] j8czsjefe6zbrit4kz36z5tx7w3o6hw 0 214402 3605472 2953906 2026-05-15T20:39:04Z 1nter pares 146705 3605472 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гусборн |шынайы атауы = Gusborn |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=4 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=13 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хартмут Рингель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,3 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 17 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1286 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05865 |пошта индексі = 29476 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 008 |ортаққордағы санаты = Gusborn |сайты = |сайт тілі = de }} '''Гусборн''' ({{lang-de|Gusborn}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1286 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 48,3 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 008''. Муниципалитеттің басшысы — Хартмут Рингель. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] kzz9xsk5pmtjun3x87b3s7hgvkmpuql 0 214528 3605293 3579120 2026-05-15T13:27:03Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605293 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Рудольштадт |шынайы атауы = Rudolstadt |сурет =Residenzschloss_Heidecksburg_Rudolstadt.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rudolstadt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=43 |lat_sec=1 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=19 |lon_sec=39 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заальфельд-Рудольштадт |кестедегі аудан = Заальфельд-Рудольштадт (аудан){{!}}Заальфельд-Рудольштадт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi =Мэр |басшысы = Йёрг Райхль (2024–2030) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек =776 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 55,38 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 195 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 24,852 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =183,84 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03672 |пошта индексі = 7407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SLF (бұрын: RU) |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 73 076 |ортаққордағы санаты = Rudolstadt |сайты = http://www.rudolstadt.de/ |сайт тілі = de }} '''Рудольштадт''' ({{lang-de|Rudolstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Заальфельд-Рудольштадт (аудан)|Заальфельд-Рудольштадт]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 23 762 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 55,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 73 076''. Қаланың басшысы — Йёрг Райхль. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rudolstadt.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заальфельд-Рудольштадт ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 1hvbmfg486zhgk8a0egl2gixt98owr6 0 214890 3605345 3595703 2026-05-15T14:52:19Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605345 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Эрфурт |шынайы атауы = Erfurt |сурет = Erfurt_cathedral_and_severi_church.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Erfurt COA.svg |ту = Flagge der kreisfreien Stadt Erfurt laut Hauptsatzung.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=58 |lat_sec=41 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=01 |lon_sec=45 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 53 ішкі аудан |басшының түрi =Лорд-мэр |басшысы = Андреас Хорн (2024–2030) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек =742 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 269,17 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 158-430 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 218,793 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0361 |пошта индексі = 99001-99198 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 51 000 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.erfurt.de/ |сайт тілі = de }} '''Эрфурт''' ({{lang-de|Erfurt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 204014 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 269,17 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 51 000''. Қаланың басшысы — Андреас Баузевайн. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 53 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.erfurt.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821023946/http://www.erfurt.de/ |date=2008-08-21 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] gmqzkot9bfwougeijuctvmzom3pk82a 0 214907 3605348 3574398 2026-05-15T14:55:29Z Almatrkh 172335 Ақпаратты жаңарттым 3605348 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Нордхаузен |шынайы атауы = Nordhausen |сурет =Nordhausen_-_inner_city_by_Vincent_Eisfeld.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба =Wappen_der_Stadt_Nordhausen.svg |ту =Hissflagge_der_Stadt_Nordhausen.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=30 |lat_sec=18 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=47 |lon_sec=28 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Нордхаузен |кестедегі аудан = Нордхаузен (аудан){{!}}Нордхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ықшам ауданы |басшының түрi =Мэр |басшысы = Кай Бухманн (2023–2029) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 105,27 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 185 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 40,767 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы =376,64 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03631 |пошта индексі = 99734 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NDH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 62 041 |ортаққордағы санаты = Nordhausen |сайты = http://www.nordhausen.de/ |сайт тілі = de }} '''Нордхаузен''' ({{lang-de|Nordhausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Нордхаузен (аудан)|Нордхаузен]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 44296 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 105,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 62 041''. Қаланың басшысы — Барбара Ринке. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданғаы бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.nordhausen.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Нордхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] ctgs38drww17z9jbnekamb69jjuiiy7 0 231971 3605503 1835158 2026-05-16T01:47:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605503 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Гарцильяна |шынайы атауы = Garzigliana |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=50 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=22 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Турин (провинция){{!}}Турин |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Piergiorgio Coalova |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 544 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 78 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 121 |пошта индексі = 10060 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 01111 |ортаққордағы санаты = Garzigliana |сайты = http://www.comune.garzigliana.to.it |сайт тілі = it }} '''Гарцильяна''' ({{lang-it|Garzigliana}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Турин (провинция)|Турин]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 544 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 78 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 10060. Елді мекеннің қамқоршысы — киелі Анна.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 121341107 * Электронды поштасы: garzigliana@reteunitaria.piemonte.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.garzigliana.to.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Турин провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] 8fck1j6acaya7may5fc32vlthmotps6 0 235363 3605496 2988361 2026-05-15T23:46:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605496 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Гай (қала) |шынайы атауы = Gai |сурет = [[Сурет:P1050829 Huebmannhube Scharfetter.JPG|330px]] |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = AUT Gai COA.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=24 |lat_sec=47 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=58 |lon_sec=11 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Штирия |кестедегі аймақ = Штирия |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Леобен (округ){{!}}Леобен |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Антон Коглер ([[Аустрия ұлттық партиясы|АҰП]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 62.22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 660 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 1791 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 3847 |пошта индексі = 8793 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 6 11 02 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gai.steiermark.at |сайт тілі = de }} '''Гай (қала)''' ({{lang-de|Gai}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. Штирия федералды жеріне қарасты Леобен округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1791 адамды құрайды (1 қаңтар 2007). Алып жатқан жер аумағы 62.22 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — LN, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''6 11 02''. [[2005]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Антон Коглер ([[Аустрия ұлттық партиясы|АҰП]]) саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gai.steiermark.at Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Аустрия:Леобен округі:Қалалар}} [[Санат:Штирия елді мекендері]] {{austria-geo-stub}} su84m8v8dvivkkg2l3iayxct9wrmjm8 0 281129 3605498 1849573 2026-05-16T00:01:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605498 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Гайфар |шынайы атауы = Gaifar |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=38 |lat_sec=56 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=33 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Виана-ду-Каштелу (округ){{!}}Виана-ду-Каштелу |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Понте-де-Лима |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,01 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 306 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 101,7 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.jf-gaifar.com |сайт тілі = }} '''Гайфар''' ({{lang-pt|Gaifar}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Виана-ду-Каштелу (округ)|Виана-ду-Каштелу]] округінің құрамына кіреді. [[Понте-де-Лима]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Минью-Лима (субаймақ)|Минью-Лима]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 306 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,01 км² шамасында. Халық тығыздығы — 101,7 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Минью]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.jf-gaifar.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130063157/http://www.jf-gaifar.com/ |date=2012-01-30 }} {{Понте-де-Лима муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Виана-ду-Каштелу округінің елді мекендері]] hzp0a5jh6llfzb0tr6l87djw3pobsfq 0 428861 3605616 2953677 2026-05-16T10:18:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605616 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Гранкам-Мези |шынайы атауы = Grandcamp-Maisy |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=49.3883333333 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-1.04 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(1764)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Байо (округ){{!}}Байо |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Изиньи-сюр-Мер (кантон)|Изиньи-сюр-Мер]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Serge Bigot ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,85 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—34 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1764 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 118,79 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14450 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14312 |ортаққордағы санаты = Grandcamp-Maisy |сайты = http://www.grandcamp-maisy.fr |сайт тілі = }} '''Гранкам-Мези''' ({{lang-fr|Grandcamp-Maisy}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Байо (округ)|Байо]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,85 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14312'', [[пошта индексі]] — ''14450''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1764 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 118,79 адам/км². {{Демография/FRA/Grandcamp-Maisy}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=100 | барлығы=1742 | е0=48 | ә0=28 | е5=28 | ә5=48 | е10=52 | ә10=32 | е15=52 | ә15=32 | е20=28 | ә20=32 | е25=40 | ә25=44 | е30=33 | ә30=12 | е35=24 | ә35=48 | е40=56 | ә40=56 | е45=60 | ә45=36 | е50=52 | ә50=53 | е55=68 | ә55=100 | е60=64 | ә60=36 | е65=40 | ә65=52 | е70=48 | ә70=100 | е75=56 | ә75=68 | е80=52 | ә80=80 | е85=36 | ә85=48 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Grandcamp-Maisy|Гранкам-Мези}} * [http://www.grandcamp-maisy.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225023217/http://www.grandcamp-maisy.fr/ |date=2011-02-25 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14312-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911125813/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14312-COM |date=2012-09-11 }} * [http://www.mapquest.com/?q=49.3883333333,-1.04&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] nd1nizztokktmqhpru1rjskrxmr4d49 0 431877 3605504 2952995 2026-05-16T01:51:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605504 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Гасе |шынайы атауы = Gacé |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.7938888889 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=0.297777777778 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(2065)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Орн |кестедегі аудан = Орн (департамент){{!}}Орн |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Аржантан (округ){{!}}Аржантан |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Гасе (кантон)|Гасе]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = François Dreux ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,50 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 179—316 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2065 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 317,69 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 61230 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 61181 |ортаққордағы санаты = Gacé |сайты = http://www.gace.fr |сайт тілі = }} '''Гасе''' ({{lang-fr|Gacé}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Орн (департамент)|Орн]] департаментінде орналасқан. [[Аржантан (округ)|Аржантан]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,50 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''61181'', [[пошта индексі]] — ''61230''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2065 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 317,69 адам/км². {{Демография/FRA/Gacé}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=104 | барлығы=2143 | е0=43 | ә0=81 | е5=42 | ә5=51 | е10=46 | ә10=61 | е15=101 | ә15=54 | е20=72 | ә20=88 | е25=104 | ә25=75 | е30=66 | ә30=52 | е35=44 | ә35=47 | е40=55 | ә40=67 | е45=63 | ә45=48 | е50=68 | ә50=52 | е55=44 | ә55=65 | е60=33 | ә60=40 | е65=32 | ә65=61 | е70=85 | ә70=90 | е75=28 | ә75=45 | е80=40 | ә80=82 | е85=16 | ә85=102 }} == Тағы қараңыз == * [[Орн департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Gacé|Гасе}} * [http://www.gace.fr Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=61181-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106015818/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=61181-COM |date=2012-11-06 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.7938888889,0.297777777778&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Орн департаментінің коммуналары}} [[Санат:Орн департаментінің коммуналары]] s72949s4bwcaa349a8cl1pqrxher80w 0 436985 3605501 3289676 2026-05-16T00:35:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605501 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Гамбе |шынайы атауы = Gambais |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Gambais (Yvelines).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.773889 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=1.673889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(2457)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Иль-де-Франс |кестедегі аймақ = Иль-де-Франс |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Ивелин |кестедегі аудан = Ивелин (департамент){{!}}Ивелин |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Мант-ла-Жоли (округ){{!}}Мант-ла-Жоли |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Удан (кантон)|Удан]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Régis Bizeau ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,02 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 94—182 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2457 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 106,73 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 78950 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 78263 |ортаққордағы санаты = Gambais |сайты = http://www.gambais.fr |сайт тілі = }} '''Гамбе''' ({{lang-fr|Gambais}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Иль-де-Франс]] аймағына қарасты [[Ивелин (департамент)|Ивелин]] департаментінде орналасқан. [[Мант-ла-Жоли (округ)|Мант-ла-Жоли]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 23,02 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''78263'', [[пошта индексі]] — ''78950''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2457 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 106,73 адам/км². {{Демография/FRA/Gambais}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=142 | барлығы=2347 | е0=85 | ә0=73 | е5=69 | ә5=112 | е10=96 | ә10=81 | е15=86 | ә15=81 | е20=42 | ә20=33 | е25=38 | ә25=58 | е30=38 | ә30=58 | е35=89 | ә35=142 | е40=115 | ә40=81 | е45=96 | ә45=85 | е50=82 | ә50=121 | е55=105 | ә55=89 | е60=65 | ә60=92 | е65=38 | ә65=38 | е70=27 | ә70=31 | е75=42 | ә75=23 | е80=4 | ә80=16 | е85=0 | ә85=16 }} == Тағы қараңыз == * [[Ивелин департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Gambais|Гамбе}} * [http://www.gambais.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027172834/http://www.gambais.fr/ |date=2009-10-27 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=78263-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021160928/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=78263-COM |date=2012-10-21 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.773889,1.673889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Ивелин департаментінің коммуналары}} [[Санат:Ивелин департаментінің коммуналары]] ffmspkvu144wrw91si8rwro80x6fv13 0 479883 3605375 1897525 2026-05-15T16:39:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605375 wikitext text/x-wiki '''Вогез''' (франц. ''Vosges'') — [[Франция]]ның шығысындағы департамент, [[Лотарингия]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 88. Әкімшілік орталығы — [[Эпиналь]]. Халық саны 381 мың адам (департаменттер арасында 60-шы орын, [[1999]] ж.). == Географиясы == Жер аумағы 5874 км². Департамент [[Вогез]] тау жұйесінде орналасқан және ол арқылы [[Сона (өзен)|Сона]] өзені ағып өтеді. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Департамент 3 округ, 31 кантон және 515 коммунаны қосады. == Тарихы == Вогез — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Бұрынғы Лотарингия провинциясының аймағында пайда болған. Атауы Вогез тау жүйесінен шықса керек. Вогез департаментінің қаласы [[Жерардмер]]де Франциядағы туризм бойынша бірінші офис ашылды. == Тағы қараңыз == * [[Вогез департаментінің коммуналары]] == Сілтемелер == * [http://www.vosges.pref.gouv.fr/ Préfecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104055700/http://www.vosges.pref.gouv.fr/ |date=2007-11-04 }} {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Вогез департаментінің коммуналары}} [[Санат:Вогез|*]] 4gdp480q6j6envmztn2h3ejhlbh3l4o 3 485290 3605373 1729269 2026-05-15T16:24:31Z Ternarius 17489 Ternarius [[Қатысушы талқылауы:Milei.vencel]] бетін [[Қатысушы талқылауы:GyapjúGereblye]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Milei.vencel|Milei.vencel]]" to "[[Special:CentralAuth/GyapjúGereblye|GyapjúGereblye]]" 1729269 wikitext text/x-wiki {{Welcome|--[[Қатысушы:BolatbekBot|BBot]] ([[Қатысушы талқылауы:BolatbekBot|talk]]) 17:42, 2013 ж. ақпанның 14 (ALMT)}} bwn137cry82l4yc6dv5d1s95n6dbo18 4 491233 3605612 3605168 2026-05-16T09:00:33Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605612 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35195]||623||26||18||263||28||3||34058||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2519]||266||7||6||318||8||14||1889||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1168]||37||0||0||11||17||0||1092||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 444]||1||0||0||16||3||2||402||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 361]||15||0||7||22||4||1||297||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 82gwyf6lu6ukke1ad7izk2e5ek7mbal 4 492279 3605234 3604910 2026-05-15T12:02:27Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3605234 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3461}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1913}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1599}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1253}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:267}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 7 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 8 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 9 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 10 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 11 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:193}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 12 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 13 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 14 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:144}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 15 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:139}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 16 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:125}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 17 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}} |- | 18 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:111}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 19 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}} |- | 20 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}} |- | 21 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}} |- | 22 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 23 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}} |- | 24 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}} |- | 25 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}} |- | 26 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}} |- | 27 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:87}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}} |- | 28 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 29 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}} |- | 30 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 31 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}} |- | 32 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}} |- | 33 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}} |- | 34 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}} |- | 35 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 36 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 37 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}} |- | 38 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 39 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}} |- | 40 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Aigul ao}} |- | 41 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|С.Жания}} |- | 42 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 43 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}} |- | 44 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 45 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}} |- | 46 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}} |- | 47 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}} |- | 48 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}} |- | 49 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 50 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}} |- | 51 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 52 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}} |- | 53 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}} |- | 54 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}} |- | 55 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Carlos186}} |- | 56 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 57 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}} |- | 58 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}} |- | 59 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}} |- | 60 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|QazPaluan}} |- | 61 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}} |- | 62 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 63 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}} |- | 64 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 65 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}} |- | 66 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}} |- | 67 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 68 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 69 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Meyirim}} |- | 70 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 71 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}} |- | 72 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 73 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}} |- | 74 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 75 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}} |- | 76 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}} |- | 77 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}} |- | 78 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}} |- | 79 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}} |- | 80 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}} |- | 81 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}} |- | 82 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}} |- | 83 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 84 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 85 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 86 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}} |- | 87 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 88 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 89 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|19642206g}} |- | 90 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}} |- | 91 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 92 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}} |- | 93 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}} |- | 94 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 95 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}} |- | 96 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 97 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}} |- | 98 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Lanananna}} |- | 99 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 100 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}} |- | 101 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 102 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}} |- | 103 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}} |- | 104 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}} |- | 105 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}} |- | 106 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}} |- | 107 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}} |- | 108 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 109 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 110 || [[User:NnnnoNam|NnnnoNam]] || [[Special:Contributions/NnnnoNam|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|NnnnoNam}} |- | 111 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}} |- | 112 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}} |- | 113 || [[User:TrueNomadEditor|TrueNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TrueNomadEditor|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|TrueNomadEditor}} |- | 114 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}} |- | 115 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}} |- | 116 || [[User:Айша Искакова|Айша Искакова]] || [[Special:Contributions/Айша Искакова|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айша Искакова}} |- | 117 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 118 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} {{/end}} 3th6ovcpr16pebq71y5uddqk862yvln 10 493397 3605364 1952599 2026-05-15T15:41:34Z 1nter pares 146705 /* */ 3605364 wikitext text/x-wiki <table class="infobox {{{дене_класс|}}}" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; {{{дене_стиль|}}}"><!-- Атауы -->{{#if:{{{атауы|}}}|<caption class="{{{атауы_класс|}}}" style="font-size: 125%; font-weight: bold; {{{атауы_стиль|}}}">{{{атауы}}}</caption>}}<!-- Үсті -->{{#if:{{{үсті|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс|}}}" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; {{{үсті_стиль|}}}">{{{үсті}}}</td></tr>}}<!-- Үсті2 -->{{#if:{{{үсті2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс2|}}}" style="text-align:center; font-style: oblique; {{{үсті_стиль2|}}}">{{{үсті2}}}</td></tr>}}<!-- Сурет -->{{#if:{{{сурет|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет_стиль|}}}"> {{{сурет}}} {{#if:{{{сурет_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет_атауы_стиль|}}}">{{{сурет_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Сурет2 -->{{#if:{{{сурет2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет2_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет2_стиль|}}}"> {{{сурет2}}} {{#if:{{{сурет2_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет2_атауы_стиль|}}}">{{{сурет2_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Жол 1 -->{{#if:{{{тақырыпша1|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша1|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі1|}}}|{{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі1|}}}</th><td class="{{{класс1|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс1|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 2 Жол 2 -->{{#if:{{{тақырыпша2|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша2|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі2|}}}|{{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі2|}}}</th><td class="{{{класс2|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс2|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}} }} }}<!-- <!-- Жол 3 -->{{#if:{{{тақырыпша3|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша3|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі3|}}}|{{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі3|}}}</th><td class="{{{класс3|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс3|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 4 -->{{#if:{{{тақырыпша4|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша4|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі4|}}}|{{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі4|}}}</th><td class="{{{класс4|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс4|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 5 -->{{#if:{{{тақырыпша5|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша5|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі5|}}}|{{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі5|}}}</th><td class="{{{класс5|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс5|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 6 -->{{#if:{{{тақырыпша6|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша6|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі6|}}}|{{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі6|}}}</th><td class="{{{класс6|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс6|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 7 -->{{#if:{{{тақырыпша7|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша7|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі7|}}}|{{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі7|}}}</th><td class="{{{класс7|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс7|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 8 -->{{#if:{{{тақырыпша8|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша8|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі8|}}}|{{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі8|}}}</th><td class="{{{класс8|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс8|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 9 -->{{#if:{{{тақырыпша9|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша9|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі9|}}}|{{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі9|}}}</th><td class="{{{класс9|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс9|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 10 -->{{#if:{{{тақырыпша10|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша10|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі10|}}}|{{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі10|}}}</th><td class="{{{класс10|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс10|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 11 -->{{#if:{{{тақырыпша11|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша11|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі11|}}}|{{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі11|}}}</th><td class="{{{класс11|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс11|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 12 -->{{#if:{{{тақырыпша12|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша12|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі12|}}}|{{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі12|}}}</th><td class="{{{класс12|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс12|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 13 -->{{#if:{{{тақырыпша13|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша13|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі13|}}}|{{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі13|}}}</th><td class="{{{класс13|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс13|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 14 -->{{#if:{{{тақырыпша14|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша14|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі14|}}}|{{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі14|}}}</th><td class="{{{класс14|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс14|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 15 -->{{#if:{{{тақырыпша15|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша15|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі15|}}}|{{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі15|}}}</th><td class="{{{класс15|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс15|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 16 -->{{#if:{{{тақырыпша16|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша16|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі16|}}}|{{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі16|}}}</th><td class="{{{класс16|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс16|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 17 -->{{#if:{{{тақырыпша17|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша17|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі17|}}}|{{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі17|}}}</th><td class="{{{класс17|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс17|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 18 -->{{#if:{{{тақырыпша18|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша18|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі18|}}}|{{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі18|}}}</th><td class="{{{класс18|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс18|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 19 -->{{#if:{{{тақырыпша19|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша19|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі19|}}}|{{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі19|}}}</th><td class="{{{класс19|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс19|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 20 -->{{#if:{{{тақырыпша20|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша20|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі20|}}}|{{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі20|}}}</th><td class="{{{класс20|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс20|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 21 -->{{#if:{{{тақырыпша21|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша21|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі21|}}}|{{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі21|}}}</th><td class="{{{класс21|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс21|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 22 -->{{#if:{{{тақырыпша22|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша22|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі22|}}}|{{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі22|}}}</th><td class="{{{класс22|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс22|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 23 -->{{#if:{{{тақырыпша23|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша23|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі23|}}}|{{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі23|}}}</th><td class="{{{класс23|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс23|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 24 -->{{#if:{{{тақырыпша24|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша24|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі24|}}}|{{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі24|}}}</th><td class="{{{класс24|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс24|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 25 -->{{#if:{{{тақырыпша25|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша25|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі25|}}}|{{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі25|}}}</th><td class="{{{класс25|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс25|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 26 -->{{#if:{{{тақырыпша26|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша26|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі26|}}}|{{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі26|}}}</th><td class="{{{класс26|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс26|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 27 -->{{#if:{{{тақырыпша27|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша27|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі27|}}}|{{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі27|}}}</th><td class="{{{класс27|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс27|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 28 -->{{#if:{{{тақырыпша28|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша28|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі28|}}}|{{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі28|}}}</th><td class="{{{класс28|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс28|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 29 -->{{#if:{{{тақырыпша29|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша29|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі29|}}}|{{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі29|}}}</th><td class="{{{класс29|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс29|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 30 -->{{#if:{{{тақырыпша30|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша30|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі30|}}}|{{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі30|}}}</th><td class="{{{класс30|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс30|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 31 -->{{#if:{{{тақырыпша31|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша31|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі31|}}}|{{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі31|}}}</th><td class="{{{класс31|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс31|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 32 -->{{#if:{{{тақырыпша32|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша32|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі32|}}}|{{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі32|}}}</th><td class="{{{класс32|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс32|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 33 -->{{#if:{{{тақырыпша33|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша33|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі33|}}}|{{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі33|}}}</th><td class="{{{класс33|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс33|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 34 -->{{#if:{{{тақырыпша34|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша34|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі34|}}}|{{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі34|}}}</th><td class="{{{класс34|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс34|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 35 -->{{#if:{{{тақырыпша35|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша35|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі35|}}}|{{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі35|}}}</th><td class="{{{класс35|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс35|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 36 -->{{#if:{{{тақырыпша36|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша36|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі36|}}}|{{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі36|}}}</th><td class="{{{класс36|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс36|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 37 -->{{#if:{{{тақырыпша37|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша37|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі37|}}}|{{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі37|}}}</th><td class="{{{класс37|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс37|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 38 -->{{#if:{{{тақырыпша38|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша38|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі38|}}}|{{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі38|}}}</th><td class="{{{класс38|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс38|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 39 -->{{#if:{{{тақырыпша39|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша39|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі39|}}}|{{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі39|}}}</th><td class="{{{класс39|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс39|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 40 -->{{#if:{{{тақырыпша40|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша40|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі40|}}}|{{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі40|}}}</th><td class="{{{класс40|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс40|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 41 -->{{#if:{{{тақырыпша41|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша41|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі41|}}}|{{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі41|}}}</th><td class="{{{класс41|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс41|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 42 -->{{#if:{{{тақырыпша42|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша42|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі42|}}}|{{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі42|}}}</th><td class="{{{класс42|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс42|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 43 -->{{#if:{{{тақырыпша43|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша43|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі43|}}}|{{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі43|}}}</th><td class="{{{класс43|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс43|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 44 -->{{#if:{{{тақырыпша44|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша44|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі44|}}}|{{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі44|}}}</th><td class="{{{класс44|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс44|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 45 -->{{#if:{{{тақырыпша45|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша45|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі45|}}}|{{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі45|}}}</th><td class="{{{класс45|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс45|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 46 -->{{#if:{{{тақырыпша46|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша46|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі46|}}}|{{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі46|}}}</th><td class="{{{класс46|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс46|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 47 -->{{#if:{{{тақырыпша47|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша47|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі47|}}}|{{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі47|}}}</th><td class="{{{класс47|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс47|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 48 -->{{#if:{{{тақырыпша48|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша48|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі48|}}}|{{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі48|}}}</th><td class="{{{класс48|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс48|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 49 -->{{#if:{{{тақырыпша49|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша49|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі49|}}}|{{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі49|}}}</th><td class="{{{класс49|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс49|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 50 -->{{#if:{{{тақырыпша50|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша50|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі50|}}}|{{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі50|}}}</th><td class="{{{класс50|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс50|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 51 -->{{#if:{{{тақырыпша51|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша51|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі51|}}}|{{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі51|}}}</th><td class="{{{класс51|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс51|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 52 -->{{#if:{{{тақырыпша52|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша52|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі52|}}}|{{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі52|}}}</th><td class="{{{класс52|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс52|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 53 -->{{#if:{{{тақырыпша53|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша53|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі53|}}}|{{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі53|}}}</th><td class="{{{класс53|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс53|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 54 -->{{#if:{{{тақырыпша54|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша54|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі54|}}}|{{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі54|}}}</th><td class="{{{класс54|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс54|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 55 -->{{#if:{{{тақырыпша55|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша55|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі55|}}}|{{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі55|}}}</th><td class="{{{класс55|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс55|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 56 -->{{#if:{{{тақырыпша56|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша56|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі56|}}}|{{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі56|}}}</th><td class="{{{класс56|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс56|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 57 -->{{#if:{{{тақырыпша57|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша57|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі57|}}}|{{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі57|}}}</th><td class="{{{класс57|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс57|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 58 -->{{#if:{{{тақырыпша58|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша58|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі58|}}}|{{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі58|}}}</th><td class="{{{класс58|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс58|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 59 -->{{#if:{{{тақырыпша59|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша59|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі59|}}}|{{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі59|}}}</th><td class="{{{класс59|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс59|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 60 -->{{#if:{{{тақырыпша60|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша60|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі60|}}}|{{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі60|}}}</th><td class="{{{класс60|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс60|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 61 -->{{#if:{{{тақырыпша61|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша61|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі61|}}}|{{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі61|}}}</th><td class="{{{класс61|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс61|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 62 -->{{#if:{{{тақырыпша62|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша62|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі62|}}}|{{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі62|}}}</th><td class="{{{класс62|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс62|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 63 -->{{#if:{{{тақырыпша63|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша63|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі63|}}}|{{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі63|}}}</th><td class="{{{класс63|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс63|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 64 -->{{#if:{{{тақырыпша64|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша64|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі64|}}}|{{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі64|}}}</th><td class="{{{класс64|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс64|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 65 -->{{#if:{{{тақырыпша65|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша65|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі65|}}}|{{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі65|}}}</th><td class="{{{класс65|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс65|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 66 -->{{#if:{{{тақырыпша66|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша66|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі66|}}}|{{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі66|}}}</th><td class="{{{класс66|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс66|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 67 -->{{#if:{{{тақырыпша67|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша67|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі67|}}}|{{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі67|}}}</th><td class="{{{класс67|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс67|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 68 -->{{#if:{{{тақырыпша68|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша68|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі68|}}}|{{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі68|}}}</th><td class="{{{класс68|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс68|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 69 -->{{#if:{{{тақырыпша69|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша69|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі69|}}}|{{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі69|}}}</th><td class="{{{класс69|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс69|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 70 -->{{#if:{{{тақырыпша70|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша70|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі70|}}}|{{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі70|}}}</th><td class="{{{класс70|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс70|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 71 -->{{#if:{{{тақырыпша71|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша71|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі71|}}}|{{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі71|}}}</th><td class="{{{класс71|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс71|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 72 -->{{#if:{{{тақырыпша72|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша72|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі72|}}}|{{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі72|}}}</th><td class="{{{класс72|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс72|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 73 -->{{#if:{{{тақырыпша73|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша73|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі73|}}}|{{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі73|}}}</th><td class="{{{класс73|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс73|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 74 -->{{#if:{{{тақырыпша74|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша74|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі74|}}}|{{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі74|}}}</th><td class="{{{класс74|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс74|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 75 -->{{#if:{{{тақырыпша75|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша75|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі75|}}}|{{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі75|}}}</th><td class="{{{класс75|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс75|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 76 -->{{#if:{{{тақырыпша76|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша76|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі76|}}}|{{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі76|}}}</th><td class="{{{класс76|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс76|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 77 -->{{#if:{{{тақырыпша77|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша77|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі77|}}}|{{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі77|}}}</th><td class="{{{класс77|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс77|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 78 -->{{#if:{{{тақырыпша78|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша78|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі78|}}}|{{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі78|}}}</th><td class="{{{класс78|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс78|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 79 -->{{#if:{{{тақырыпша79|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша79|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі79|}}}|{{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі79|}}}</th><td class="{{{класс79|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс79|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 80 -->{{#if:{{{тақырыпша80|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша80|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі80|}}}|{{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі80|}}}</th><td class="{{{класс80|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс80|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 81 -->{{#if:{{{тақырыпша81|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша81|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі81|}}}|{{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі81|}}}</th><td class="{{{класс81|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс81|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 82 -->{{#if:{{{тақырыпша82|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша82|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі82|}}}|{{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі82|}}}</th><td class="{{{класс82|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс82|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 83 -->{{#if:{{{тақырыпша83|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша83|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі83|}}}|{{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі83|}}}</th><td class="{{{класс83|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс83|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 84 -->{{#if:{{{тақырыпша84|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша84|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі84|}}}|{{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі84|}}}</th><td class="{{{класс84|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс84|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 85 -->{{#if:{{{тақырыпша85|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша85|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі85|}}}|{{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі85|}}}</th><td class="{{{класс85|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс85|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 86 -->{{#if:{{{тақырыпша86|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша86|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі86|}}}|{{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі86|}}}</th><td class="{{{класс86|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс86|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 87 -->{{#if:{{{тақырыпша87|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша87|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі87|}}}|{{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі87|}}}</th><td class="{{{класс87|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс87|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 88 -->{{#if:{{{тақырыпша88|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша88|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі88|}}}|{{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі88|}}}</th><td class="{{{класс88|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс88|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 89 -->{{#if:{{{тақырыпша89|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша89|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі89|}}}|{{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі89|}}}</th><td class="{{{класс89|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс89|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 90 -->{{#if:{{{тақырыпша90|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша90|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі90|}}}|{{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі90|}}}</th><td class="{{{класс90|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс90|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 91 -->{{#if:{{{тақырыпша91|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша91|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі91|}}}|{{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі91|}}}</th><td class="{{{класс91|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс91|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 92 -->{{#if:{{{тақырыпша92|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша92|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі92|}}}|{{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі92|}}}</th><td class="{{{класс92|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс92|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 93 -->{{#if:{{{тақырыпша93|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша93|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі93|}}}|{{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі93|}}}</th><td class="{{{класс93|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс93|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 94 -->{{#if:{{{тақырыпша94|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша94|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі94|}}}|{{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі94|}}}</th><td class="{{{класс94|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс94|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 95 -->{{#if:{{{тақырыпша95|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша95|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі95|}}}|{{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі95|}}}</th><td class="{{{класс95|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс95|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 96 -->{{#if:{{{тақырыпша96|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша96|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі96|}}}|{{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі96|}}}</th><td class="{{{класс96|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс96|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 97 -->{{#if:{{{тақырыпша97|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша97|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі97|}}}|{{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі97|}}}</th><td class="{{{класс97|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс97|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 98 -->{{#if:{{{тақырыпша98|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша98|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі98|}}}|{{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі98|}}}</th><td class="{{{класс98|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс98|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 99 -->{{#if:{{{тақырыпша99|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша99|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі99|}}}|{{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі99|}}}</th><td class="{{{класс99|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс99|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 100 -->{{#if:{{{тақырыпша100|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша100|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі100|}}}|{{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі100|}}}</th><td class="{{{класс100|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс100|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Асты -->{{#if:{{{асты|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{асты_класс|}}}" style="text-align:center; {{{асты_стиль|}}}">{{{асты|}}}</td></tr>}}<!-- Tnavbar -->{{#if:{{{үлгі_атауы|}}}|<tr><td style="text-align:right;" colspan="2">{{Tnavbar|{{{үлгі_атауы}}}}} </td></tr>}} </table><noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Таксон үлгісі үшін үлгілер|{{PAGENAME}}]]</noinclude> nhaexv54td3qgk0ebx7euxa8sadbqgs 3605365 3605364 2026-05-15T15:42:14Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/1nter pares|1nter pares]] ([[User talk:1nter pares|т]]) өңдемелерінен [[User:Bolatbek|Bolatbek]] соңғы нұсқасына қайтарды 1952599 wikitext text/x-wiki <table class="infobox {{{дене_класс|}}}" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; {{{дене_стиль|}}}"><!-- Атауы -->{{#if:{{{атауы|}}}|<caption class="{{{атауы_класс|}}}" style="font-size: 125%; font-weight: bold; {{{атауы_стиль|}}}">{{{атауы}}}</caption>}}<!-- Үсті -->{{#if:{{{үсті|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс|}}}" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; {{{үсті_стиль|}}}">{{{үсті}}}</td></tr>}}<!-- Үсті2 -->{{#if:{{{үсті2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс2|}}}" style="text-align:center; font-style: oblique; {{{үсті_стиль2|}}}">{{{үсті2}}}</td></tr>}}<!-- Сурет -->{{#if:{{{сурет|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет_стиль|}}}"> {{{сурет}}} {{#if:{{{сурет_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет_атауы_стиль|}}}">{{{сурет_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Сурет2 -->{{#if:{{{сурет2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет2_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет2_стиль|}}}"> {{{сурет2}}} {{#if:{{{сурет2_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет2_атауы_стиль|}}}">{{{сурет2_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Жол 1 -->{{#if:{{{тақырыпша1|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша1|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі1|}}}|{{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі1|}}}</th><td class="{{{класс1|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс1|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 2 Жол 2 -->{{#if:{{{тақырыпша2|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша2|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі2|}}}|{{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі2|}}}</th><td class="{{{класс2|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс2|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 4 -->{{#if:{{{тақырыпша4|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша4|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі4|}}}|{{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі4|}}}</th><td class="{{{класс4|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс4|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 5 -->{{#if:{{{тақырыпша5|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша5|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі5|}}}|{{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі5|}}}</th><td class="{{{класс5|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс5|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 6 -->{{#if:{{{тақырыпша6|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша6|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі6|}}}|{{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі6|}}}</th><td class="{{{класс6|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс6|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 7 -->{{#if:{{{тақырыпша7|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша7|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі7|}}}|{{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі7|}}}</th><td class="{{{класс7|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс7|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 8 -->{{#if:{{{тақырыпша8|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша8|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі8|}}}|{{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі8|}}}</th><td class="{{{класс8|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс8|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 9 -->{{#if:{{{тақырыпша9|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша9|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі9|}}}|{{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі9|}}}</th><td class="{{{класс9|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс9|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 10 -->{{#if:{{{тақырыпша10|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша10|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі10|}}}|{{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі10|}}}</th><td class="{{{класс10|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс10|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 11 -->{{#if:{{{тақырыпша11|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша11|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі11|}}}|{{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі11|}}}</th><td class="{{{класс11|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс11|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 12 -->{{#if:{{{тақырыпша12|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша12|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі12|}}}|{{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі12|}}}</th><td class="{{{класс12|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс12|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 13 -->{{#if:{{{тақырыпша13|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша13|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі13|}}}|{{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі13|}}}</th><td class="{{{класс13|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс13|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 14 -->{{#if:{{{тақырыпша14|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша14|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі14|}}}|{{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі14|}}}</th><td class="{{{класс14|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс14|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 15 -->{{#if:{{{тақырыпша15|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша15|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі15|}}}|{{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі15|}}}</th><td class="{{{класс15|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс15|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 16 -->{{#if:{{{тақырыпша16|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша16|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі16|}}}|{{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі16|}}}</th><td class="{{{класс16|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс16|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 17 -->{{#if:{{{тақырыпша17|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша17|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі17|}}}|{{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі17|}}}</th><td class="{{{класс17|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс17|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 18 -->{{#if:{{{тақырыпша18|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша18|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі18|}}}|{{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі18|}}}</th><td class="{{{класс18|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс18|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 19 -->{{#if:{{{тақырыпша19|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша19|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі19|}}}|{{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі19|}}}</th><td class="{{{класс19|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс19|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 20 -->{{#if:{{{тақырыпша20|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша20|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі20|}}}|{{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі20|}}}</th><td class="{{{класс20|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс20|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 21 -->{{#if:{{{тақырыпша21|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша21|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі21|}}}|{{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі21|}}}</th><td class="{{{класс21|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс21|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 22 -->{{#if:{{{тақырыпша22|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша22|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі22|}}}|{{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі22|}}}</th><td class="{{{класс22|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс22|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 23 -->{{#if:{{{тақырыпша23|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша23|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі23|}}}|{{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі23|}}}</th><td class="{{{класс23|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс23|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 24 -->{{#if:{{{тақырыпша24|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша24|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі24|}}}|{{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі24|}}}</th><td class="{{{класс24|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс24|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 25 -->{{#if:{{{тақырыпша25|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша25|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі25|}}}|{{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі25|}}}</th><td class="{{{класс25|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс25|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 26 -->{{#if:{{{тақырыпша26|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша26|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі26|}}}|{{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі26|}}}</th><td class="{{{класс26|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс26|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 27 -->{{#if:{{{тақырыпша27|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша27|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі27|}}}|{{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі27|}}}</th><td class="{{{класс27|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс27|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 28 -->{{#if:{{{тақырыпша28|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша28|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі28|}}}|{{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі28|}}}</th><td class="{{{класс28|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс28|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 29 -->{{#if:{{{тақырыпша29|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша29|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі29|}}}|{{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі29|}}}</th><td class="{{{класс29|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс29|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 30 -->{{#if:{{{тақырыпша30|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша30|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі30|}}}|{{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі30|}}}</th><td class="{{{класс30|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс30|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 31 -->{{#if:{{{тақырыпша31|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша31|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі31|}}}|{{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі31|}}}</th><td class="{{{класс31|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс31|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 32 -->{{#if:{{{тақырыпша32|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша32|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі32|}}}|{{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі32|}}}</th><td class="{{{класс32|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс32|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 33 -->{{#if:{{{тақырыпша33|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша33|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі33|}}}|{{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі33|}}}</th><td class="{{{класс33|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс33|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 34 -->{{#if:{{{тақырыпша34|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша34|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі34|}}}|{{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі34|}}}</th><td class="{{{класс34|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс34|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 35 -->{{#if:{{{тақырыпша35|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша35|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі35|}}}|{{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі35|}}}</th><td class="{{{класс35|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс35|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 36 -->{{#if:{{{тақырыпша36|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша36|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі36|}}}|{{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі36|}}}</th><td class="{{{класс36|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс36|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 37 -->{{#if:{{{тақырыпша37|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша37|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі37|}}}|{{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі37|}}}</th><td class="{{{класс37|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс37|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 38 -->{{#if:{{{тақырыпша38|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша38|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі38|}}}|{{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі38|}}}</th><td class="{{{класс38|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс38|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 39 -->{{#if:{{{тақырыпша39|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша39|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі39|}}}|{{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі39|}}}</th><td class="{{{класс39|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс39|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 40 -->{{#if:{{{тақырыпша40|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша40|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі40|}}}|{{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі40|}}}</th><td class="{{{класс40|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс40|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 41 -->{{#if:{{{тақырыпша41|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша41|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі41|}}}|{{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі41|}}}</th><td class="{{{класс41|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс41|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 42 -->{{#if:{{{тақырыпша42|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша42|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі42|}}}|{{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі42|}}}</th><td class="{{{класс42|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс42|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 43 -->{{#if:{{{тақырыпша43|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша43|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі43|}}}|{{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі43|}}}</th><td class="{{{класс43|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс43|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 44 -->{{#if:{{{тақырыпша44|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша44|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі44|}}}|{{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі44|}}}</th><td class="{{{класс44|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс44|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 45 -->{{#if:{{{тақырыпша45|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша45|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі45|}}}|{{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі45|}}}</th><td class="{{{класс45|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс45|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 46 -->{{#if:{{{тақырыпша46|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша46|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі46|}}}|{{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі46|}}}</th><td class="{{{класс46|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс46|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 47 -->{{#if:{{{тақырыпша47|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша47|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі47|}}}|{{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі47|}}}</th><td class="{{{класс47|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс47|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 48 -->{{#if:{{{тақырыпша48|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша48|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі48|}}}|{{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі48|}}}</th><td class="{{{класс48|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс48|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 49 -->{{#if:{{{тақырыпша49|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша49|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі49|}}}|{{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі49|}}}</th><td class="{{{класс49|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс49|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 50 -->{{#if:{{{тақырыпша50|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша50|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі50|}}}|{{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі50|}}}</th><td class="{{{класс50|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс50|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 51 -->{{#if:{{{тақырыпша51|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша51|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі51|}}}|{{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі51|}}}</th><td class="{{{класс51|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс51|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 52 -->{{#if:{{{тақырыпша52|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша52|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі52|}}}|{{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі52|}}}</th><td class="{{{класс52|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс52|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 53 -->{{#if:{{{тақырыпша53|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша53|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі53|}}}|{{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі53|}}}</th><td class="{{{класс53|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс53|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 54 -->{{#if:{{{тақырыпша54|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша54|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі54|}}}|{{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі54|}}}</th><td class="{{{класс54|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс54|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 55 -->{{#if:{{{тақырыпша55|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша55|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі55|}}}|{{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі55|}}}</th><td class="{{{класс55|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс55|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 56 -->{{#if:{{{тақырыпша56|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша56|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі56|}}}|{{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі56|}}}</th><td class="{{{класс56|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс56|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 57 -->{{#if:{{{тақырыпша57|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша57|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі57|}}}|{{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі57|}}}</th><td class="{{{класс57|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс57|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 58 -->{{#if:{{{тақырыпша58|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша58|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі58|}}}|{{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі58|}}}</th><td class="{{{класс58|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс58|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 59 -->{{#if:{{{тақырыпша59|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша59|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі59|}}}|{{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі59|}}}</th><td class="{{{класс59|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс59|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 60 -->{{#if:{{{тақырыпша60|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша60|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі60|}}}|{{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі60|}}}</th><td class="{{{класс60|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс60|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 61 -->{{#if:{{{тақырыпша61|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша61|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі61|}}}|{{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі61|}}}</th><td class="{{{класс61|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс61|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 62 -->{{#if:{{{тақырыпша62|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша62|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі62|}}}|{{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі62|}}}</th><td class="{{{класс62|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс62|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 63 -->{{#if:{{{тақырыпша63|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша63|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі63|}}}|{{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі63|}}}</th><td class="{{{класс63|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс63|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 64 -->{{#if:{{{тақырыпша64|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша64|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі64|}}}|{{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі64|}}}</th><td class="{{{класс64|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс64|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 65 -->{{#if:{{{тақырыпша65|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша65|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі65|}}}|{{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі65|}}}</th><td class="{{{класс65|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс65|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 66 -->{{#if:{{{тақырыпша66|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша66|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі66|}}}|{{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі66|}}}</th><td class="{{{класс66|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс66|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 67 -->{{#if:{{{тақырыпша67|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша67|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі67|}}}|{{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі67|}}}</th><td class="{{{класс67|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс67|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 68 -->{{#if:{{{тақырыпша68|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша68|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі68|}}}|{{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі68|}}}</th><td class="{{{класс68|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс68|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 69 -->{{#if:{{{тақырыпша69|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша69|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі69|}}}|{{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі69|}}}</th><td class="{{{класс69|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс69|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 70 -->{{#if:{{{тақырыпша70|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша70|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі70|}}}|{{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі70|}}}</th><td class="{{{класс70|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс70|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 71 -->{{#if:{{{тақырыпша71|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша71|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі71|}}}|{{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі71|}}}</th><td class="{{{класс71|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс71|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 72 -->{{#if:{{{тақырыпша72|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша72|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі72|}}}|{{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі72|}}}</th><td class="{{{класс72|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс72|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 73 -->{{#if:{{{тақырыпша73|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша73|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі73|}}}|{{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі73|}}}</th><td class="{{{класс73|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс73|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 74 -->{{#if:{{{тақырыпша74|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша74|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі74|}}}|{{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі74|}}}</th><td class="{{{класс74|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс74|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 75 -->{{#if:{{{тақырыпша75|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша75|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі75|}}}|{{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі75|}}}</th><td class="{{{класс75|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс75|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 76 -->{{#if:{{{тақырыпша76|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша76|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі76|}}}|{{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі76|}}}</th><td class="{{{класс76|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс76|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 77 -->{{#if:{{{тақырыпша77|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша77|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі77|}}}|{{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі77|}}}</th><td class="{{{класс77|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс77|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 78 -->{{#if:{{{тақырыпша78|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша78|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі78|}}}|{{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі78|}}}</th><td class="{{{класс78|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс78|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 79 -->{{#if:{{{тақырыпша79|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша79|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі79|}}}|{{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі79|}}}</th><td class="{{{класс79|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс79|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 80 -->{{#if:{{{тақырыпша80|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша80|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі80|}}}|{{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі80|}}}</th><td class="{{{класс80|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс80|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 81 -->{{#if:{{{тақырыпша81|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша81|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі81|}}}|{{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі81|}}}</th><td class="{{{класс81|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс81|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 82 -->{{#if:{{{тақырыпша82|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша82|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі82|}}}|{{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі82|}}}</th><td class="{{{класс82|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс82|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 83 -->{{#if:{{{тақырыпша83|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша83|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі83|}}}|{{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі83|}}}</th><td class="{{{класс83|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс83|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 84 -->{{#if:{{{тақырыпша84|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша84|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі84|}}}|{{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі84|}}}</th><td class="{{{класс84|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс84|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 85 -->{{#if:{{{тақырыпша85|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша85|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі85|}}}|{{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі85|}}}</th><td class="{{{класс85|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс85|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 86 -->{{#if:{{{тақырыпша86|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша86|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі86|}}}|{{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі86|}}}</th><td class="{{{класс86|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс86|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 87 -->{{#if:{{{тақырыпша87|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша87|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі87|}}}|{{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі87|}}}</th><td class="{{{класс87|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс87|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 88 -->{{#if:{{{тақырыпша88|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша88|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі88|}}}|{{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі88|}}}</th><td class="{{{класс88|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс88|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 89 -->{{#if:{{{тақырыпша89|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша89|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі89|}}}|{{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі89|}}}</th><td class="{{{класс89|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс89|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 90 -->{{#if:{{{тақырыпша90|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша90|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі90|}}}|{{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі90|}}}</th><td class="{{{класс90|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс90|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 91 -->{{#if:{{{тақырыпша91|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша91|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі91|}}}|{{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі91|}}}</th><td class="{{{класс91|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс91|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 92 -->{{#if:{{{тақырыпша92|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша92|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі92|}}}|{{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі92|}}}</th><td class="{{{класс92|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс92|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 93 -->{{#if:{{{тақырыпша93|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша93|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі93|}}}|{{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі93|}}}</th><td class="{{{класс93|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс93|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 94 -->{{#if:{{{тақырыпша94|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша94|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі94|}}}|{{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі94|}}}</th><td class="{{{класс94|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс94|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 95 -->{{#if:{{{тақырыпша95|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша95|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі95|}}}|{{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі95|}}}</th><td class="{{{класс95|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс95|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 96 -->{{#if:{{{тақырыпша96|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша96|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі96|}}}|{{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі96|}}}</th><td class="{{{класс96|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс96|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 97 -->{{#if:{{{тақырыпша97|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша97|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі97|}}}|{{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі97|}}}</th><td class="{{{класс97|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс97|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 98 -->{{#if:{{{тақырыпша98|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша98|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі98|}}}|{{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі98|}}}</th><td class="{{{класс98|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс98|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 99 -->{{#if:{{{тақырыпша99|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша99|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі99|}}}|{{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі99|}}}</th><td class="{{{класс99|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс99|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 100 -->{{#if:{{{тақырыпша100|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша100|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі100|}}}|{{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі100|}}}</th><td class="{{{класс100|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс100|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Асты -->{{#if:{{{асты|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{асты_класс|}}}" style="text-align:center; {{{асты_стиль|}}}">{{{асты|}}}</td></tr>}}<!-- Tnavbar -->{{#if:{{{үлгі_атауы|}}}|<tr><td style="text-align:right;" colspan="2">{{Tnavbar|{{{үлгі_атауы}}}}} </td></tr>}} </table><noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Таксон үлгісі үшін үлгілер|{{PAGENAME}}]]</noinclude> dkbk8phj964lwage1afrjp4bgulpwb7 3605366 3605365 2026-05-15T15:43:29Z 1nter pares 146705 /* */ 3605366 wikitext text/x-wiki <table class="infobox {{{дене_класс|}}}" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; {{{дене_стиль|}}}"><!-- Атауы -->{{#if:{{{атауы|}}}|<caption class="{{{атауы_класс|}}}" style="font-size: 125%; font-weight: bold; {{{атауы_стиль|}}}">{{{атауы}}}</caption>}}<!-- Үсті -->{{#if:{{{үсті|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс|}}}" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; {{{үсті_стиль|}}}">{{{үсті}}}</td></tr>}}<!-- Үсті2 -->{{#if:{{{үсті2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс2|}}}" style="text-align:center; font-style: oblique; {{{үсті_стиль2|}}}">{{{үсті2}}}</td></tr>}}<!-- Сурет -->{{#if:{{{сурет|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет_стиль|}}}"> {{{сурет}}} {{#if:{{{сурет_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет_атауы_стиль|}}}">{{{сурет_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Сурет2 -->{{#if:{{{сурет2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет2_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет2_стиль|}}}"> {{{сурет2}}} {{#if:{{{сурет2_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет2_атауы_стиль|}}}">{{{сурет2_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Жол 1 -->{{#if:{{{тақырыпша1|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша1|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі1|}}}|{{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі1|}}}</th><td class="{{{класс1|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс1|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 2 Жол 2 -->{{#if:{{{тақырыпша2|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша2|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі2|}}}|{{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі2|}}}</th><td class="{{{класс2|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс2|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 3 -->{{#if:{{{тақырыпша3|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша3|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі3|}}}|{{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі3|}}}</th><td class="{{{класс3|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс3|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 4 -->{{#if:{{{тақырыпша4|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша4|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі4|}}}|{{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі4|}}}</th><td class="{{{класс4|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс4|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 5 -->{{#if:{{{тақырыпша5|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша5|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі5|}}}|{{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі5|}}}</th><td class="{{{класс5|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс5|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 6 -->{{#if:{{{тақырыпша6|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша6|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі6|}}}|{{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі6|}}}</th><td class="{{{класс6|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс6|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 7 -->{{#if:{{{тақырыпша7|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша7|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі7|}}}|{{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі7|}}}</th><td class="{{{класс7|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс7|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 8 -->{{#if:{{{тақырыпша8|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша8|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі8|}}}|{{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі8|}}}</th><td class="{{{класс8|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс8|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 9 -->{{#if:{{{тақырыпша9|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша9|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі9|}}}|{{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі9|}}}</th><td class="{{{класс9|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс9|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 10 -->{{#if:{{{тақырыпша10|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша10|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі10|}}}|{{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі10|}}}</th><td class="{{{класс10|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс10|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 11 -->{{#if:{{{тақырыпша11|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша11|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі11|}}}|{{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі11|}}}</th><td class="{{{класс11|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс11|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 12 -->{{#if:{{{тақырыпша12|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша12|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі12|}}}|{{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі12|}}}</th><td class="{{{класс12|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс12|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 13 -->{{#if:{{{тақырыпша13|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша13|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі13|}}}|{{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі13|}}}</th><td class="{{{класс13|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс13|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 14 -->{{#if:{{{тақырыпша14|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша14|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі14|}}}|{{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі14|}}}</th><td class="{{{класс14|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс14|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 15 -->{{#if:{{{тақырыпша15|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша15|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі15|}}}|{{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі15|}}}</th><td class="{{{класс15|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс15|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 16 -->{{#if:{{{тақырыпша16|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша16|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі16|}}}|{{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі16|}}}</th><td class="{{{класс16|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс16|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 17 -->{{#if:{{{тақырыпша17|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша17|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі17|}}}|{{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі17|}}}</th><td class="{{{класс17|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс17|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 18 -->{{#if:{{{тақырыпша18|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша18|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі18|}}}|{{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі18|}}}</th><td class="{{{класс18|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс18|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 19 -->{{#if:{{{тақырыпша19|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша19|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі19|}}}|{{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі19|}}}</th><td class="{{{класс19|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс19|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 20 -->{{#if:{{{тақырыпша20|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша20|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі20|}}}|{{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі20|}}}</th><td class="{{{класс20|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс20|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 21 -->{{#if:{{{тақырыпша21|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша21|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі21|}}}|{{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі21|}}}</th><td class="{{{класс21|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс21|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 22 -->{{#if:{{{тақырыпша22|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша22|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі22|}}}|{{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі22|}}}</th><td class="{{{класс22|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс22|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 23 -->{{#if:{{{тақырыпша23|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша23|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі23|}}}|{{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі23|}}}</th><td class="{{{класс23|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс23|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 24 -->{{#if:{{{тақырыпша24|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша24|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі24|}}}|{{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі24|}}}</th><td class="{{{класс24|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс24|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 25 -->{{#if:{{{тақырыпша25|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша25|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі25|}}}|{{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі25|}}}</th><td class="{{{класс25|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс25|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 26 -->{{#if:{{{тақырыпша26|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша26|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі26|}}}|{{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі26|}}}</th><td class="{{{класс26|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс26|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 27 -->{{#if:{{{тақырыпша27|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша27|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі27|}}}|{{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі27|}}}</th><td class="{{{класс27|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс27|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 28 -->{{#if:{{{тақырыпша28|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша28|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі28|}}}|{{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі28|}}}</th><td class="{{{класс28|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс28|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 29 -->{{#if:{{{тақырыпша29|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша29|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі29|}}}|{{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі29|}}}</th><td class="{{{класс29|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс29|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 30 -->{{#if:{{{тақырыпша30|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша30|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі30|}}}|{{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі30|}}}</th><td class="{{{класс30|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс30|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 31 -->{{#if:{{{тақырыпша31|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша31|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі31|}}}|{{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі31|}}}</th><td class="{{{класс31|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс31|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 32 -->{{#if:{{{тақырыпша32|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша32|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі32|}}}|{{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі32|}}}</th><td class="{{{класс32|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс32|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 33 -->{{#if:{{{тақырыпша33|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша33|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі33|}}}|{{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі33|}}}</th><td class="{{{класс33|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс33|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 34 -->{{#if:{{{тақырыпша34|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша34|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі34|}}}|{{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі34|}}}</th><td class="{{{класс34|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс34|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 35 -->{{#if:{{{тақырыпша35|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша35|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі35|}}}|{{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі35|}}}</th><td class="{{{класс35|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс35|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 36 -->{{#if:{{{тақырыпша36|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша36|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі36|}}}|{{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі36|}}}</th><td class="{{{класс36|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс36|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 37 -->{{#if:{{{тақырыпша37|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша37|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі37|}}}|{{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі37|}}}</th><td class="{{{класс37|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс37|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 38 -->{{#if:{{{тақырыпша38|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша38|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі38|}}}|{{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі38|}}}</th><td class="{{{класс38|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс38|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 39 -->{{#if:{{{тақырыпша39|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша39|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі39|}}}|{{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі39|}}}</th><td class="{{{класс39|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс39|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 40 -->{{#if:{{{тақырыпша40|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша40|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі40|}}}|{{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі40|}}}</th><td class="{{{класс40|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс40|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 41 -->{{#if:{{{тақырыпша41|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша41|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі41|}}}|{{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі41|}}}</th><td class="{{{класс41|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс41|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 42 -->{{#if:{{{тақырыпша42|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша42|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі42|}}}|{{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі42|}}}</th><td class="{{{класс42|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс42|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 43 -->{{#if:{{{тақырыпша43|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша43|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі43|}}}|{{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі43|}}}</th><td class="{{{класс43|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс43|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 44 -->{{#if:{{{тақырыпша44|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша44|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі44|}}}|{{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі44|}}}</th><td class="{{{класс44|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс44|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 45 -->{{#if:{{{тақырыпша45|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша45|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі45|}}}|{{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі45|}}}</th><td class="{{{класс45|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс45|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 46 -->{{#if:{{{тақырыпша46|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша46|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі46|}}}|{{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі46|}}}</th><td class="{{{класс46|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс46|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 47 -->{{#if:{{{тақырыпша47|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша47|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі47|}}}|{{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі47|}}}</th><td class="{{{класс47|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс47|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 48 -->{{#if:{{{тақырыпша48|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша48|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі48|}}}|{{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі48|}}}</th><td class="{{{класс48|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс48|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 49 -->{{#if:{{{тақырыпша49|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша49|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі49|}}}|{{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі49|}}}</th><td class="{{{класс49|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс49|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 50 -->{{#if:{{{тақырыпша50|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша50|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі50|}}}|{{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі50|}}}</th><td class="{{{класс50|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс50|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 51 -->{{#if:{{{тақырыпша51|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша51|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі51|}}}|{{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі51|}}}</th><td class="{{{класс51|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс51|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 52 -->{{#if:{{{тақырыпша52|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша52|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі52|}}}|{{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі52|}}}</th><td class="{{{класс52|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс52|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 53 -->{{#if:{{{тақырыпша53|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша53|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі53|}}}|{{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі53|}}}</th><td class="{{{класс53|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс53|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 54 -->{{#if:{{{тақырыпша54|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша54|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі54|}}}|{{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі54|}}}</th><td class="{{{класс54|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс54|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 55 -->{{#if:{{{тақырыпша55|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша55|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі55|}}}|{{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі55|}}}</th><td class="{{{класс55|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс55|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 56 -->{{#if:{{{тақырыпша56|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша56|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі56|}}}|{{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі56|}}}</th><td class="{{{класс56|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс56|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 57 -->{{#if:{{{тақырыпша57|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша57|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі57|}}}|{{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі57|}}}</th><td class="{{{класс57|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс57|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 58 -->{{#if:{{{тақырыпша58|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша58|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі58|}}}|{{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі58|}}}</th><td class="{{{класс58|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс58|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 59 -->{{#if:{{{тақырыпша59|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша59|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі59|}}}|{{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі59|}}}</th><td class="{{{класс59|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс59|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 60 -->{{#if:{{{тақырыпша60|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша60|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі60|}}}|{{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі60|}}}</th><td class="{{{класс60|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс60|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 61 -->{{#if:{{{тақырыпша61|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша61|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі61|}}}|{{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі61|}}}</th><td class="{{{класс61|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс61|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 62 -->{{#if:{{{тақырыпша62|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша62|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі62|}}}|{{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі62|}}}</th><td class="{{{класс62|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс62|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 63 -->{{#if:{{{тақырыпша63|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша63|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі63|}}}|{{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі63|}}}</th><td class="{{{класс63|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс63|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 64 -->{{#if:{{{тақырыпша64|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша64|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі64|}}}|{{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі64|}}}</th><td class="{{{класс64|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс64|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 65 -->{{#if:{{{тақырыпша65|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша65|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі65|}}}|{{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі65|}}}</th><td class="{{{класс65|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс65|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 66 -->{{#if:{{{тақырыпша66|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша66|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі66|}}}|{{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі66|}}}</th><td class="{{{класс66|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс66|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 67 -->{{#if:{{{тақырыпша67|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша67|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі67|}}}|{{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі67|}}}</th><td class="{{{класс67|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс67|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 68 -->{{#if:{{{тақырыпша68|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша68|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі68|}}}|{{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі68|}}}</th><td class="{{{класс68|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс68|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 69 -->{{#if:{{{тақырыпша69|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша69|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі69|}}}|{{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі69|}}}</th><td class="{{{класс69|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс69|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 70 -->{{#if:{{{тақырыпша70|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша70|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі70|}}}|{{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі70|}}}</th><td class="{{{класс70|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс70|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 71 -->{{#if:{{{тақырыпша71|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша71|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі71|}}}|{{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі71|}}}</th><td class="{{{класс71|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс71|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 72 -->{{#if:{{{тақырыпша72|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша72|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі72|}}}|{{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі72|}}}</th><td class="{{{класс72|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс72|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 73 -->{{#if:{{{тақырыпша73|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша73|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі73|}}}|{{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі73|}}}</th><td class="{{{класс73|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс73|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 74 -->{{#if:{{{тақырыпша74|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша74|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі74|}}}|{{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі74|}}}</th><td class="{{{класс74|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс74|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 75 -->{{#if:{{{тақырыпша75|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша75|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі75|}}}|{{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі75|}}}</th><td class="{{{класс75|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс75|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 76 -->{{#if:{{{тақырыпша76|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша76|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі76|}}}|{{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі76|}}}</th><td class="{{{класс76|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс76|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 77 -->{{#if:{{{тақырыпша77|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша77|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі77|}}}|{{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі77|}}}</th><td class="{{{класс77|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс77|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 78 -->{{#if:{{{тақырыпша78|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша78|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі78|}}}|{{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі78|}}}</th><td class="{{{класс78|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс78|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 79 -->{{#if:{{{тақырыпша79|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша79|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі79|}}}|{{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі79|}}}</th><td class="{{{класс79|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс79|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 80 -->{{#if:{{{тақырыпша80|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша80|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі80|}}}|{{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі80|}}}</th><td class="{{{класс80|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс80|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 81 -->{{#if:{{{тақырыпша81|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша81|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі81|}}}|{{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі81|}}}</th><td class="{{{класс81|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс81|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 82 -->{{#if:{{{тақырыпша82|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша82|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі82|}}}|{{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі82|}}}</th><td class="{{{класс82|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс82|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 83 -->{{#if:{{{тақырыпша83|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша83|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі83|}}}|{{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі83|}}}</th><td class="{{{класс83|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс83|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 84 -->{{#if:{{{тақырыпша84|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша84|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі84|}}}|{{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі84|}}}</th><td class="{{{класс84|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс84|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 85 -->{{#if:{{{тақырыпша85|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша85|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі85|}}}|{{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі85|}}}</th><td class="{{{класс85|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс85|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 86 -->{{#if:{{{тақырыпша86|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша86|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі86|}}}|{{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі86|}}}</th><td class="{{{класс86|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс86|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 87 -->{{#if:{{{тақырыпша87|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша87|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі87|}}}|{{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі87|}}}</th><td class="{{{класс87|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс87|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 88 -->{{#if:{{{тақырыпша88|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша88|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі88|}}}|{{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі88|}}}</th><td class="{{{класс88|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс88|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 89 -->{{#if:{{{тақырыпша89|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша89|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі89|}}}|{{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі89|}}}</th><td class="{{{класс89|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс89|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 90 -->{{#if:{{{тақырыпша90|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша90|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі90|}}}|{{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі90|}}}</th><td class="{{{класс90|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс90|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 91 -->{{#if:{{{тақырыпша91|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша91|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі91|}}}|{{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі91|}}}</th><td class="{{{класс91|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс91|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 92 -->{{#if:{{{тақырыпша92|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша92|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі92|}}}|{{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі92|}}}</th><td class="{{{класс92|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс92|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 93 -->{{#if:{{{тақырыпша93|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша93|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі93|}}}|{{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі93|}}}</th><td class="{{{класс93|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс93|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 94 -->{{#if:{{{тақырыпша94|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша94|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі94|}}}|{{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі94|}}}</th><td class="{{{класс94|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс94|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 95 -->{{#if:{{{тақырыпша95|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша95|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі95|}}}|{{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі95|}}}</th><td class="{{{класс95|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс95|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 96 -->{{#if:{{{тақырыпша96|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша96|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі96|}}}|{{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі96|}}}</th><td class="{{{класс96|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс96|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 97 -->{{#if:{{{тақырыпша97|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша97|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі97|}}}|{{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі97|}}}</th><td class="{{{класс97|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс97|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 98 -->{{#if:{{{тақырыпша98|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша98|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі98|}}}|{{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі98|}}}</th><td class="{{{класс98|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс98|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 99 -->{{#if:{{{тақырыпша99|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша99|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі99|}}}|{{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі99|}}}</th><td class="{{{класс99|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс99|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 100 -->{{#if:{{{тақырыпша100|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша100|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі100|}}}|{{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі100|}}}</th><td class="{{{класс100|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс100|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Асты -->{{#if:{{{асты|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{асты_класс|}}}" style="text-align:center; {{{асты_стиль|}}}">{{{асты|}}}</td></tr>}}<!-- Tnavbar -->{{#if:{{{үлгі_атауы|}}}|<tr><td style="text-align:right;" colspan="2">{{Tnavbar|{{{үлгі_атауы}}}}} </td></tr>}} </table><noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Таксон үлгісі үшін үлгілер|{{PAGENAME}}]]</noinclude> fr8yuuk4nianor3dt0ihqh9i9h7o7v4 3605367 3605366 2026-05-15T15:43:56Z 1nter pares 146705 [[Арнайы:Үлесі/1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылауы]]) істеген нөмір 3605366 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3605367 wikitext text/x-wiki <table class="infobox {{{дене_класс|}}}" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; {{{дене_стиль|}}}"><!-- Атауы -->{{#if:{{{атауы|}}}|<caption class="{{{атауы_класс|}}}" style="font-size: 125%; font-weight: bold; {{{атауы_стиль|}}}">{{{атауы}}}</caption>}}<!-- Үсті -->{{#if:{{{үсті|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс|}}}" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; {{{үсті_стиль|}}}">{{{үсті}}}</td></tr>}}<!-- Үсті2 -->{{#if:{{{үсті2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс2|}}}" style="text-align:center; font-style: oblique; {{{үсті_стиль2|}}}">{{{үсті2}}}</td></tr>}}<!-- Сурет -->{{#if:{{{сурет|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет_стиль|}}}"> {{{сурет}}} {{#if:{{{сурет_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет_атауы_стиль|}}}">{{{сурет_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Сурет2 -->{{#if:{{{сурет2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет2_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет2_стиль|}}}"> {{{сурет2}}} {{#if:{{{сурет2_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет2_атауы_стиль|}}}">{{{сурет2_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Жол 1 -->{{#if:{{{тақырыпша1|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша1|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі1|}}}|{{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі1|}}}</th><td class="{{{класс1|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс1|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 2 Жол 2 -->{{#if:{{{тақырыпша2|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша2|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі2|}}}|{{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі2|}}}</th><td class="{{{класс2|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс2|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 4 -->{{#if:{{{тақырыпша4|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша4|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі4|}}}|{{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі4|}}}</th><td class="{{{класс4|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс4|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 5 -->{{#if:{{{тақырыпша5|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша5|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі5|}}}|{{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі5|}}}</th><td class="{{{класс5|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс5|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 6 -->{{#if:{{{тақырыпша6|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша6|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі6|}}}|{{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі6|}}}</th><td class="{{{класс6|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс6|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 7 -->{{#if:{{{тақырыпша7|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша7|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі7|}}}|{{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі7|}}}</th><td class="{{{класс7|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс7|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 8 -->{{#if:{{{тақырыпша8|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша8|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі8|}}}|{{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі8|}}}</th><td class="{{{класс8|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс8|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 9 -->{{#if:{{{тақырыпша9|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша9|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі9|}}}|{{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі9|}}}</th><td class="{{{класс9|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс9|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 10 -->{{#if:{{{тақырыпша10|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша10|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі10|}}}|{{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі10|}}}</th><td class="{{{класс10|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс10|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 11 -->{{#if:{{{тақырыпша11|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша11|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі11|}}}|{{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі11|}}}</th><td class="{{{класс11|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс11|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 12 -->{{#if:{{{тақырыпша12|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша12|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі12|}}}|{{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі12|}}}</th><td class="{{{класс12|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс12|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 13 -->{{#if:{{{тақырыпша13|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша13|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі13|}}}|{{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі13|}}}</th><td class="{{{класс13|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс13|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 14 -->{{#if:{{{тақырыпша14|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша14|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі14|}}}|{{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі14|}}}</th><td class="{{{класс14|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс14|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 15 -->{{#if:{{{тақырыпша15|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша15|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі15|}}}|{{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі15|}}}</th><td class="{{{класс15|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс15|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 16 -->{{#if:{{{тақырыпша16|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша16|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі16|}}}|{{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі16|}}}</th><td class="{{{класс16|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс16|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 17 -->{{#if:{{{тақырыпша17|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша17|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі17|}}}|{{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі17|}}}</th><td class="{{{класс17|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс17|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 18 -->{{#if:{{{тақырыпша18|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша18|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі18|}}}|{{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі18|}}}</th><td class="{{{класс18|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс18|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 19 -->{{#if:{{{тақырыпша19|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша19|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі19|}}}|{{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі19|}}}</th><td class="{{{класс19|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс19|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 20 -->{{#if:{{{тақырыпша20|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша20|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі20|}}}|{{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі20|}}}</th><td class="{{{класс20|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс20|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 21 -->{{#if:{{{тақырыпша21|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша21|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі21|}}}|{{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі21|}}}</th><td class="{{{класс21|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс21|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 22 -->{{#if:{{{тақырыпша22|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша22|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі22|}}}|{{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі22|}}}</th><td class="{{{класс22|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс22|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 23 -->{{#if:{{{тақырыпша23|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша23|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі23|}}}|{{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі23|}}}</th><td class="{{{класс23|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс23|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 24 -->{{#if:{{{тақырыпша24|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша24|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі24|}}}|{{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі24|}}}</th><td class="{{{класс24|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс24|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 25 -->{{#if:{{{тақырыпша25|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша25|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі25|}}}|{{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі25|}}}</th><td class="{{{класс25|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс25|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 26 -->{{#if:{{{тақырыпша26|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша26|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі26|}}}|{{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі26|}}}</th><td class="{{{класс26|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс26|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 27 -->{{#if:{{{тақырыпша27|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша27|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі27|}}}|{{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі27|}}}</th><td class="{{{класс27|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс27|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 28 -->{{#if:{{{тақырыпша28|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша28|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі28|}}}|{{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі28|}}}</th><td class="{{{класс28|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс28|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 29 -->{{#if:{{{тақырыпша29|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша29|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі29|}}}|{{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі29|}}}</th><td class="{{{класс29|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс29|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 30 -->{{#if:{{{тақырыпша30|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша30|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі30|}}}|{{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі30|}}}</th><td class="{{{класс30|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс30|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 31 -->{{#if:{{{тақырыпша31|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша31|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі31|}}}|{{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі31|}}}</th><td class="{{{класс31|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс31|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 32 -->{{#if:{{{тақырыпша32|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша32|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі32|}}}|{{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі32|}}}</th><td class="{{{класс32|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс32|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 33 -->{{#if:{{{тақырыпша33|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша33|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі33|}}}|{{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі33|}}}</th><td class="{{{класс33|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс33|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 34 -->{{#if:{{{тақырыпша34|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша34|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі34|}}}|{{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі34|}}}</th><td class="{{{класс34|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс34|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 35 -->{{#if:{{{тақырыпша35|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша35|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі35|}}}|{{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі35|}}}</th><td class="{{{класс35|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс35|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 36 -->{{#if:{{{тақырыпша36|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша36|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі36|}}}|{{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі36|}}}</th><td class="{{{класс36|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс36|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 37 -->{{#if:{{{тақырыпша37|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша37|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі37|}}}|{{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі37|}}}</th><td class="{{{класс37|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс37|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 38 -->{{#if:{{{тақырыпша38|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша38|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі38|}}}|{{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі38|}}}</th><td class="{{{класс38|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс38|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 39 -->{{#if:{{{тақырыпша39|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша39|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі39|}}}|{{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі39|}}}</th><td class="{{{класс39|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс39|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 40 -->{{#if:{{{тақырыпша40|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша40|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі40|}}}|{{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі40|}}}</th><td class="{{{класс40|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс40|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 41 -->{{#if:{{{тақырыпша41|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша41|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі41|}}}|{{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі41|}}}</th><td class="{{{класс41|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс41|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 42 -->{{#if:{{{тақырыпша42|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша42|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі42|}}}|{{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі42|}}}</th><td class="{{{класс42|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс42|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 43 -->{{#if:{{{тақырыпша43|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша43|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі43|}}}|{{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі43|}}}</th><td class="{{{класс43|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс43|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 44 -->{{#if:{{{тақырыпша44|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша44|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі44|}}}|{{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі44|}}}</th><td class="{{{класс44|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс44|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 45 -->{{#if:{{{тақырыпша45|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша45|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі45|}}}|{{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі45|}}}</th><td class="{{{класс45|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс45|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 46 -->{{#if:{{{тақырыпша46|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша46|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі46|}}}|{{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі46|}}}</th><td class="{{{класс46|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс46|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 47 -->{{#if:{{{тақырыпша47|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша47|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі47|}}}|{{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі47|}}}</th><td class="{{{класс47|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс47|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 48 -->{{#if:{{{тақырыпша48|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша48|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі48|}}}|{{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі48|}}}</th><td class="{{{класс48|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс48|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 49 -->{{#if:{{{тақырыпша49|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша49|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі49|}}}|{{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі49|}}}</th><td class="{{{класс49|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс49|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 50 -->{{#if:{{{тақырыпша50|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша50|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі50|}}}|{{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі50|}}}</th><td class="{{{класс50|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс50|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 51 -->{{#if:{{{тақырыпша51|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша51|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі51|}}}|{{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі51|}}}</th><td class="{{{класс51|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс51|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 52 -->{{#if:{{{тақырыпша52|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша52|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі52|}}}|{{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі52|}}}</th><td class="{{{класс52|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс52|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 53 -->{{#if:{{{тақырыпша53|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша53|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі53|}}}|{{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі53|}}}</th><td class="{{{класс53|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс53|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 54 -->{{#if:{{{тақырыпша54|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша54|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі54|}}}|{{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі54|}}}</th><td class="{{{класс54|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс54|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 55 -->{{#if:{{{тақырыпша55|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша55|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі55|}}}|{{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі55|}}}</th><td class="{{{класс55|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс55|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 56 -->{{#if:{{{тақырыпша56|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша56|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі56|}}}|{{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі56|}}}</th><td class="{{{класс56|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс56|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 57 -->{{#if:{{{тақырыпша57|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша57|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі57|}}}|{{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі57|}}}</th><td class="{{{класс57|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс57|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 58 -->{{#if:{{{тақырыпша58|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша58|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі58|}}}|{{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі58|}}}</th><td class="{{{класс58|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс58|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 59 -->{{#if:{{{тақырыпша59|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша59|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі59|}}}|{{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі59|}}}</th><td class="{{{класс59|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс59|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 60 -->{{#if:{{{тақырыпша60|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша60|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі60|}}}|{{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі60|}}}</th><td class="{{{класс60|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс60|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 61 -->{{#if:{{{тақырыпша61|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша61|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі61|}}}|{{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі61|}}}</th><td class="{{{класс61|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс61|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 62 -->{{#if:{{{тақырыпша62|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша62|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі62|}}}|{{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі62|}}}</th><td class="{{{класс62|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс62|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 63 -->{{#if:{{{тақырыпша63|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша63|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі63|}}}|{{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі63|}}}</th><td class="{{{класс63|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс63|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 64 -->{{#if:{{{тақырыпша64|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша64|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі64|}}}|{{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі64|}}}</th><td class="{{{класс64|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс64|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 65 -->{{#if:{{{тақырыпша65|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша65|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі65|}}}|{{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі65|}}}</th><td class="{{{класс65|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс65|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 66 -->{{#if:{{{тақырыпша66|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша66|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі66|}}}|{{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі66|}}}</th><td class="{{{класс66|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс66|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 67 -->{{#if:{{{тақырыпша67|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша67|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі67|}}}|{{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі67|}}}</th><td class="{{{класс67|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс67|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 68 -->{{#if:{{{тақырыпша68|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша68|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі68|}}}|{{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі68|}}}</th><td class="{{{класс68|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс68|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 69 -->{{#if:{{{тақырыпша69|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша69|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі69|}}}|{{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі69|}}}</th><td class="{{{класс69|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс69|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 70 -->{{#if:{{{тақырыпша70|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша70|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі70|}}}|{{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі70|}}}</th><td class="{{{класс70|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс70|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 71 -->{{#if:{{{тақырыпша71|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша71|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі71|}}}|{{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі71|}}}</th><td class="{{{класс71|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс71|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 72 -->{{#if:{{{тақырыпша72|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша72|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі72|}}}|{{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі72|}}}</th><td class="{{{класс72|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс72|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 73 -->{{#if:{{{тақырыпша73|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша73|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі73|}}}|{{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі73|}}}</th><td class="{{{класс73|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс73|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 74 -->{{#if:{{{тақырыпша74|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша74|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі74|}}}|{{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі74|}}}</th><td class="{{{класс74|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс74|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 75 -->{{#if:{{{тақырыпша75|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша75|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі75|}}}|{{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі75|}}}</th><td class="{{{класс75|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс75|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 76 -->{{#if:{{{тақырыпша76|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша76|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі76|}}}|{{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі76|}}}</th><td class="{{{класс76|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс76|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 77 -->{{#if:{{{тақырыпша77|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша77|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі77|}}}|{{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі77|}}}</th><td class="{{{класс77|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс77|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 78 -->{{#if:{{{тақырыпша78|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша78|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі78|}}}|{{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі78|}}}</th><td class="{{{класс78|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс78|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 79 -->{{#if:{{{тақырыпша79|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша79|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі79|}}}|{{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі79|}}}</th><td class="{{{класс79|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс79|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 80 -->{{#if:{{{тақырыпша80|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша80|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі80|}}}|{{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі80|}}}</th><td class="{{{класс80|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс80|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 81 -->{{#if:{{{тақырыпша81|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша81|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі81|}}}|{{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі81|}}}</th><td class="{{{класс81|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс81|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 82 -->{{#if:{{{тақырыпша82|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша82|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі82|}}}|{{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі82|}}}</th><td class="{{{класс82|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс82|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 83 -->{{#if:{{{тақырыпша83|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша83|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі83|}}}|{{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі83|}}}</th><td class="{{{класс83|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс83|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 84 -->{{#if:{{{тақырыпша84|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша84|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі84|}}}|{{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі84|}}}</th><td class="{{{класс84|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс84|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 85 -->{{#if:{{{тақырыпша85|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша85|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі85|}}}|{{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі85|}}}</th><td class="{{{класс85|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс85|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 86 -->{{#if:{{{тақырыпша86|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша86|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі86|}}}|{{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі86|}}}</th><td class="{{{класс86|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс86|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 87 -->{{#if:{{{тақырыпша87|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша87|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі87|}}}|{{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі87|}}}</th><td class="{{{класс87|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс87|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 88 -->{{#if:{{{тақырыпша88|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша88|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі88|}}}|{{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі88|}}}</th><td class="{{{класс88|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс88|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 89 -->{{#if:{{{тақырыпша89|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша89|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі89|}}}|{{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі89|}}}</th><td class="{{{класс89|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс89|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 90 -->{{#if:{{{тақырыпша90|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша90|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі90|}}}|{{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі90|}}}</th><td class="{{{класс90|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс90|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 91 -->{{#if:{{{тақырыпша91|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша91|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі91|}}}|{{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі91|}}}</th><td class="{{{класс91|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс91|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 92 -->{{#if:{{{тақырыпша92|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша92|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі92|}}}|{{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі92|}}}</th><td class="{{{класс92|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс92|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 93 -->{{#if:{{{тақырыпша93|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша93|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі93|}}}|{{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі93|}}}</th><td class="{{{класс93|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс93|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 94 -->{{#if:{{{тақырыпша94|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша94|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі94|}}}|{{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі94|}}}</th><td class="{{{класс94|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс94|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 95 -->{{#if:{{{тақырыпша95|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша95|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі95|}}}|{{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі95|}}}</th><td class="{{{класс95|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс95|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 96 -->{{#if:{{{тақырыпша96|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша96|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі96|}}}|{{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі96|}}}</th><td class="{{{класс96|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс96|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 97 -->{{#if:{{{тақырыпша97|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша97|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі97|}}}|{{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі97|}}}</th><td class="{{{класс97|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс97|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 98 -->{{#if:{{{тақырыпша98|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша98|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі98|}}}|{{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі98|}}}</th><td class="{{{класс98|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс98|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 99 -->{{#if:{{{тақырыпша99|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша99|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі99|}}}|{{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі99|}}}</th><td class="{{{класс99|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс99|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 100 -->{{#if:{{{тақырыпша100|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша100|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі100|}}}|{{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі100|}}}</th><td class="{{{класс100|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс100|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Асты -->{{#if:{{{асты|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{асты_класс|}}}" style="text-align:center; {{{асты_стиль|}}}">{{{асты|}}}</td></tr>}}<!-- Tnavbar -->{{#if:{{{үлгі_атауы|}}}|<tr><td style="text-align:right;" colspan="2">{{Tnavbar|{{{үлгі_атауы}}}}} </td></tr>}} </table><noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Таксон үлгісі үшін үлгілер|{{PAGENAME}}]]</noinclude> dkbk8phj964lwage1afrjp4bgulpwb7 3605368 3605367 2026-05-15T15:44:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3605368 wikitext text/x-wiki <table class="infobox {{{дене_класс|}}}" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; {{{дене_стиль|}}}"><!-- Атауы -->{{#if:{{{атауы|}}}|<caption class="{{{атауы_класс|}}}" style="font-size: 125%; font-weight: bold; {{{атауы_стиль|}}}">{{{атауы}}}</caption>}}<!-- Үсті -->{{#if:{{{үсті|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс|}}}" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; {{{үсті_стиль|}}}">{{{үсті}}}</td></tr>}}<!-- Үсті2 -->{{#if:{{{үсті2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс2|}}}" style="text-align:center; font-style: oblique; {{{үсті_стиль2|}}}">{{{үсті2}}}</td></tr>}}<!-- Сурет -->{{#if:{{{сурет|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет_стиль|}}}"> {{{сурет}}} {{#if:{{{сурет_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет_атауы_стиль|}}}">{{{сурет_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Сурет2 -->{{#if:{{{сурет2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет2_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет2_стиль|}}}"> {{{сурет2}}} {{#if:{{{сурет2_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет2_атауы_стиль|}}}">{{{сурет2_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Жол 1 -->{{#if:{{{тақырыпша1|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша1|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі1|}}}|{{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі1|}}}</th><td class="{{{класс1|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс1|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 2 -->{{#if:{{{тақырыпша2|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша2|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі2|}}}|{{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі2|}}}</th><td class="{{{класс2|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс2|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 4 -->{{#if:{{{тақырыпша4|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша4|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі4|}}}|{{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі4|}}}</th><td class="{{{класс4|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс4|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 5 -->{{#if:{{{тақырыпша5|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша5|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі5|}}}|{{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі5|}}}</th><td class="{{{класс5|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс5|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 6 -->{{#if:{{{тақырыпша6|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша6|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі6|}}}|{{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі6|}}}</th><td class="{{{класс6|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс6|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 7 -->{{#if:{{{тақырыпша7|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша7|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі7|}}}|{{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі7|}}}</th><td class="{{{класс7|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс7|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 8 -->{{#if:{{{тақырыпша8|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша8|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі8|}}}|{{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі8|}}}</th><td class="{{{класс8|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс8|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 9 -->{{#if:{{{тақырыпша9|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша9|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі9|}}}|{{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі9|}}}</th><td class="{{{класс9|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс9|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 10 -->{{#if:{{{тақырыпша10|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша10|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі10|}}}|{{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі10|}}}</th><td class="{{{класс10|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс10|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 11 -->{{#if:{{{тақырыпша11|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша11|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі11|}}}|{{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі11|}}}</th><td class="{{{класс11|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс11|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 12 -->{{#if:{{{тақырыпша12|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша12|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі12|}}}|{{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі12|}}}</th><td class="{{{класс12|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс12|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 13 -->{{#if:{{{тақырыпша13|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша13|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі13|}}}|{{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі13|}}}</th><td class="{{{класс13|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс13|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 14 -->{{#if:{{{тақырыпша14|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша14|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі14|}}}|{{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі14|}}}</th><td class="{{{класс14|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс14|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 15 -->{{#if:{{{тақырыпша15|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша15|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі15|}}}|{{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі15|}}}</th><td class="{{{класс15|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс15|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 16 -->{{#if:{{{тақырыпша16|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша16|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі16|}}}|{{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі16|}}}</th><td class="{{{класс16|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс16|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 17 -->{{#if:{{{тақырыпша17|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша17|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі17|}}}|{{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі17|}}}</th><td class="{{{класс17|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс17|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 18 -->{{#if:{{{тақырыпша18|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша18|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі18|}}}|{{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі18|}}}</th><td class="{{{класс18|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс18|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 19 -->{{#if:{{{тақырыпша19|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша19|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі19|}}}|{{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі19|}}}</th><td class="{{{класс19|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс19|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 20 -->{{#if:{{{тақырыпша20|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша20|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі20|}}}|{{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі20|}}}</th><td class="{{{класс20|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс20|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 21 -->{{#if:{{{тақырыпша21|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша21|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі21|}}}|{{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі21|}}}</th><td class="{{{класс21|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс21|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 22 -->{{#if:{{{тақырыпша22|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша22|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі22|}}}|{{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі22|}}}</th><td class="{{{класс22|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс22|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 23 -->{{#if:{{{тақырыпша23|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша23|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі23|}}}|{{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі23|}}}</th><td class="{{{класс23|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс23|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 24 -->{{#if:{{{тақырыпша24|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша24|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі24|}}}|{{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі24|}}}</th><td class="{{{класс24|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс24|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 25 -->{{#if:{{{тақырыпша25|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша25|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі25|}}}|{{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі25|}}}</th><td class="{{{класс25|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс25|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 26 -->{{#if:{{{тақырыпша26|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша26|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі26|}}}|{{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі26|}}}</th><td class="{{{класс26|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс26|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 27 -->{{#if:{{{тақырыпша27|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша27|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі27|}}}|{{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі27|}}}</th><td class="{{{класс27|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс27|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 28 -->{{#if:{{{тақырыпша28|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша28|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі28|}}}|{{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі28|}}}</th><td class="{{{класс28|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс28|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 29 -->{{#if:{{{тақырыпша29|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша29|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі29|}}}|{{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі29|}}}</th><td class="{{{класс29|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс29|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 30 -->{{#if:{{{тақырыпша30|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша30|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі30|}}}|{{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі30|}}}</th><td class="{{{класс30|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс30|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 31 -->{{#if:{{{тақырыпша31|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша31|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі31|}}}|{{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі31|}}}</th><td class="{{{класс31|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс31|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 32 -->{{#if:{{{тақырыпша32|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша32|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі32|}}}|{{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі32|}}}</th><td class="{{{класс32|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс32|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 33 -->{{#if:{{{тақырыпша33|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша33|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі33|}}}|{{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі33|}}}</th><td class="{{{класс33|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс33|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 34 -->{{#if:{{{тақырыпша34|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша34|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі34|}}}|{{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі34|}}}</th><td class="{{{класс34|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс34|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 35 -->{{#if:{{{тақырыпша35|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша35|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі35|}}}|{{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі35|}}}</th><td class="{{{класс35|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс35|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 36 -->{{#if:{{{тақырыпша36|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша36|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі36|}}}|{{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі36|}}}</th><td class="{{{класс36|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс36|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 37 -->{{#if:{{{тақырыпша37|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша37|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі37|}}}|{{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі37|}}}</th><td class="{{{класс37|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс37|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 38 -->{{#if:{{{тақырыпша38|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша38|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі38|}}}|{{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі38|}}}</th><td class="{{{класс38|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс38|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 39 -->{{#if:{{{тақырыпша39|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша39|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі39|}}}|{{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі39|}}}</th><td class="{{{класс39|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс39|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 40 -->{{#if:{{{тақырыпша40|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша40|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі40|}}}|{{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі40|}}}</th><td class="{{{класс40|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс40|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 41 -->{{#if:{{{тақырыпша41|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша41|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі41|}}}|{{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі41|}}}</th><td class="{{{класс41|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс41|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 42 -->{{#if:{{{тақырыпша42|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша42|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі42|}}}|{{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі42|}}}</th><td class="{{{класс42|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс42|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 43 -->{{#if:{{{тақырыпша43|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша43|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі43|}}}|{{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі43|}}}</th><td class="{{{класс43|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс43|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 44 -->{{#if:{{{тақырыпша44|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша44|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі44|}}}|{{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі44|}}}</th><td class="{{{класс44|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс44|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 45 -->{{#if:{{{тақырыпша45|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша45|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі45|}}}|{{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі45|}}}</th><td class="{{{класс45|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс45|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 46 -->{{#if:{{{тақырыпша46|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша46|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі46|}}}|{{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі46|}}}</th><td class="{{{класс46|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс46|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 47 -->{{#if:{{{тақырыпша47|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша47|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі47|}}}|{{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі47|}}}</th><td class="{{{класс47|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс47|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 48 -->{{#if:{{{тақырыпша48|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша48|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі48|}}}|{{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі48|}}}</th><td class="{{{класс48|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс48|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 49 -->{{#if:{{{тақырыпша49|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша49|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі49|}}}|{{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі49|}}}</th><td class="{{{класс49|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс49|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 50 -->{{#if:{{{тақырыпша50|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша50|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі50|}}}|{{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі50|}}}</th><td class="{{{класс50|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс50|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 51 -->{{#if:{{{тақырыпша51|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша51|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі51|}}}|{{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі51|}}}</th><td class="{{{класс51|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс51|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 52 -->{{#if:{{{тақырыпша52|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша52|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі52|}}}|{{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі52|}}}</th><td class="{{{класс52|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс52|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 53 -->{{#if:{{{тақырыпша53|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша53|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі53|}}}|{{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі53|}}}</th><td class="{{{класс53|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс53|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 54 -->{{#if:{{{тақырыпша54|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша54|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі54|}}}|{{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі54|}}}</th><td class="{{{класс54|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс54|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 55 -->{{#if:{{{тақырыпша55|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша55|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі55|}}}|{{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі55|}}}</th><td class="{{{класс55|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс55|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 56 -->{{#if:{{{тақырыпша56|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша56|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі56|}}}|{{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі56|}}}</th><td class="{{{класс56|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс56|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 57 -->{{#if:{{{тақырыпша57|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша57|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі57|}}}|{{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі57|}}}</th><td class="{{{класс57|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс57|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 58 -->{{#if:{{{тақырыпша58|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша58|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі58|}}}|{{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі58|}}}</th><td class="{{{класс58|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс58|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 59 -->{{#if:{{{тақырыпша59|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша59|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі59|}}}|{{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі59|}}}</th><td class="{{{класс59|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс59|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 60 -->{{#if:{{{тақырыпша60|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша60|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі60|}}}|{{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі60|}}}</th><td class="{{{класс60|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс60|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 61 -->{{#if:{{{тақырыпша61|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша61|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі61|}}}|{{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі61|}}}</th><td class="{{{класс61|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс61|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 62 -->{{#if:{{{тақырыпша62|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша62|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі62|}}}|{{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі62|}}}</th><td class="{{{класс62|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс62|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 63 -->{{#if:{{{тақырыпша63|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша63|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі63|}}}|{{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі63|}}}</th><td class="{{{класс63|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс63|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 64 -->{{#if:{{{тақырыпша64|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша64|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі64|}}}|{{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі64|}}}</th><td class="{{{класс64|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс64|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 65 -->{{#if:{{{тақырыпша65|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша65|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі65|}}}|{{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі65|}}}</th><td class="{{{класс65|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс65|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 66 -->{{#if:{{{тақырыпша66|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша66|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі66|}}}|{{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі66|}}}</th><td class="{{{класс66|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс66|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 67 -->{{#if:{{{тақырыпша67|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша67|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі67|}}}|{{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі67|}}}</th><td class="{{{класс67|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс67|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 68 -->{{#if:{{{тақырыпша68|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша68|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі68|}}}|{{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі68|}}}</th><td class="{{{класс68|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс68|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 69 -->{{#if:{{{тақырыпша69|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша69|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі69|}}}|{{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі69|}}}</th><td class="{{{класс69|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс69|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 70 -->{{#if:{{{тақырыпша70|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша70|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі70|}}}|{{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі70|}}}</th><td class="{{{класс70|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс70|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 71 -->{{#if:{{{тақырыпша71|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша71|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі71|}}}|{{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі71|}}}</th><td class="{{{класс71|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс71|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 72 -->{{#if:{{{тақырыпша72|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша72|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі72|}}}|{{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі72|}}}</th><td class="{{{класс72|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс72|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 73 -->{{#if:{{{тақырыпша73|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша73|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі73|}}}|{{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі73|}}}</th><td class="{{{класс73|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс73|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 74 -->{{#if:{{{тақырыпша74|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша74|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі74|}}}|{{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі74|}}}</th><td class="{{{класс74|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс74|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 75 -->{{#if:{{{тақырыпша75|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша75|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі75|}}}|{{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі75|}}}</th><td class="{{{класс75|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс75|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 76 -->{{#if:{{{тақырыпша76|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша76|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі76|}}}|{{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі76|}}}</th><td class="{{{класс76|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс76|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 77 -->{{#if:{{{тақырыпша77|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша77|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі77|}}}|{{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі77|}}}</th><td class="{{{класс77|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс77|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 78 -->{{#if:{{{тақырыпша78|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша78|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі78|}}}|{{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі78|}}}</th><td class="{{{класс78|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс78|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 79 -->{{#if:{{{тақырыпша79|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша79|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі79|}}}|{{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі79|}}}</th><td class="{{{класс79|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс79|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 80 -->{{#if:{{{тақырыпша80|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша80|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі80|}}}|{{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі80|}}}</th><td class="{{{класс80|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс80|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 81 -->{{#if:{{{тақырыпша81|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша81|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі81|}}}|{{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі81|}}}</th><td class="{{{класс81|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс81|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 82 -->{{#if:{{{тақырыпша82|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша82|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі82|}}}|{{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі82|}}}</th><td class="{{{класс82|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс82|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 83 -->{{#if:{{{тақырыпша83|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша83|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі83|}}}|{{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі83|}}}</th><td class="{{{класс83|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс83|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 84 -->{{#if:{{{тақырыпша84|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша84|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі84|}}}|{{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі84|}}}</th><td class="{{{класс84|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс84|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 85 -->{{#if:{{{тақырыпша85|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша85|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі85|}}}|{{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі85|}}}</th><td class="{{{класс85|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс85|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 86 -->{{#if:{{{тақырыпша86|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша86|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі86|}}}|{{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі86|}}}</th><td class="{{{класс86|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс86|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 87 -->{{#if:{{{тақырыпша87|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша87|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі87|}}}|{{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі87|}}}</th><td class="{{{класс87|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс87|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 88 -->{{#if:{{{тақырыпша88|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша88|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі88|}}}|{{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі88|}}}</th><td class="{{{класс88|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс88|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 89 -->{{#if:{{{тақырыпша89|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша89|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі89|}}}|{{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі89|}}}</th><td class="{{{класс89|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс89|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 90 -->{{#if:{{{тақырыпша90|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша90|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі90|}}}|{{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі90|}}}</th><td class="{{{класс90|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс90|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 91 -->{{#if:{{{тақырыпша91|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша91|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі91|}}}|{{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі91|}}}</th><td class="{{{класс91|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс91|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 92 -->{{#if:{{{тақырыпша92|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша92|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі92|}}}|{{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі92|}}}</th><td class="{{{класс92|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс92|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 93 -->{{#if:{{{тақырыпша93|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша93|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі93|}}}|{{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі93|}}}</th><td class="{{{класс93|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс93|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 94 -->{{#if:{{{тақырыпша94|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша94|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі94|}}}|{{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі94|}}}</th><td class="{{{класс94|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс94|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 95 -->{{#if:{{{тақырыпша95|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша95|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі95|}}}|{{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі95|}}}</th><td class="{{{класс95|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс95|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 96 -->{{#if:{{{тақырыпша96|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша96|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі96|}}}|{{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі96|}}}</th><td class="{{{класс96|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс96|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 97 -->{{#if:{{{тақырыпша97|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша97|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі97|}}}|{{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі97|}}}</th><td class="{{{класс97|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс97|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 98 -->{{#if:{{{тақырыпша98|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша98|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі98|}}}|{{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі98|}}}</th><td class="{{{класс98|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс98|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 99 -->{{#if:{{{тақырыпша99|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша99|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі99|}}}|{{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі99|}}}</th><td class="{{{класс99|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс99|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 100 -->{{#if:{{{тақырыпша100|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша100|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі100|}}}|{{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі100|}}}</th><td class="{{{класс100|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс100|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Асты -->{{#if:{{{асты|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{асты_класс|}}}" style="text-align:center; {{{асты_стиль|}}}">{{{асты|}}}</td></tr>}}<!-- Tnavbar -->{{#if:{{{үлгі_атауы|}}}|<tr><td style="text-align:right;" colspan="2">{{Tnavbar|{{{үлгі_атауы}}}}} </td></tr>}} </table><noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Таксон үлгісі үшін үлгілер|{{PAGENAME}}]]</noinclude> j3ds5c6eacp09cir3js255geo3976ym 3605369 3605368 2026-05-15T15:45:11Z 1nter pares 146705 /* */ 3605369 wikitext text/x-wiki <table class="infobox {{{дене_класс|}}}" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; {{{дене_стиль|}}}"><!-- Атауы -->{{#if:{{{атауы|}}}|<caption class="{{{атауы_класс|}}}" style="font-size: 125%; font-weight: bold; {{{атауы_стиль|}}}">{{{атауы}}}</caption>}}<!-- Үсті -->{{#if:{{{үсті|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс|}}}" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; {{{үсті_стиль|}}}">{{{үсті}}}</td></tr>}}<!-- Үсті2 -->{{#if:{{{үсті2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{үсті_класс2|}}}" style="text-align:center; font-style: oblique; {{{үсті_стиль2|}}}">{{{үсті2}}}</td></tr>}}<!-- Сурет -->{{#if:{{{сурет|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет_стиль|}}}"> {{{сурет}}} {{#if:{{{сурет_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет_атауы_стиль|}}}">{{{сурет_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Сурет2 -->{{#if:{{{сурет2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{сурет2_класс|}}}" style="text-align:center; {{{сурет2_стиль|}}}"> {{{сурет2}}} {{#if:{{{сурет2_атауы|}}}|<br /> <span style="{{{сурет2_атауы_стиль|}}}">{{{сурет2_атауы}}}</span>}}</td></tr>}}<!-- Жол 1 -->{{#if:{{{тақырыпша1|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша1|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі1|}}}|{{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі1|}}}</th><td class="{{{класс1|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін1|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс1|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін1}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 2 -->{{#if:{{{тақырыпша2|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша2|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі2|}}}|{{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі2|}}}</th><td class="{{{класс2|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін2|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс2|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін2}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 3 -->{{#if:{{{тақырыпша3|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша3|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі3|}}}|{{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі3|}}}</th><td class="{{{класс3|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс3|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 4 -->{{#if:{{{тақырыпша4|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша4|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі4|}}}|{{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі4|}}}</th><td class="{{{класс4|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін4|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс4|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін4}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 5 -->{{#if:{{{тақырыпша5|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша5|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі5|}}}|{{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі5|}}}</th><td class="{{{класс5|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін5|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс5|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін5}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 6 -->{{#if:{{{тақырыпша6|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша6|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі6|}}}|{{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі6|}}}</th><td class="{{{класс6|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін6|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс6|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін6}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 7 -->{{#if:{{{тақырыпша7|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша7|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі7|}}}|{{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі7|}}}</th><td class="{{{класс7|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін7|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс7|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін7}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 8 -->{{#if:{{{тақырыпша8|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша8|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі8|}}}|{{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі8|}}}</th><td class="{{{класс8|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін8|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс8|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін8}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 9 -->{{#if:{{{тақырыпша9|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша9|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі9|}}}|{{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі9|}}}</th><td class="{{{класс9|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін9|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс9|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін9}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 10 -->{{#if:{{{тақырыпша10|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша10|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі10|}}}|{{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі10|}}}</th><td class="{{{класс10|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін10|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс10|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін10}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 11 -->{{#if:{{{тақырыпша11|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша11|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі11|}}}|{{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі11|}}}</th><td class="{{{класс11|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін11|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс11|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін11}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 12 -->{{#if:{{{тақырыпша12|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша12|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі12|}}}|{{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі12|}}}</th><td class="{{{класс12|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін12|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс12|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін12}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 13 -->{{#if:{{{тақырыпша13|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша13|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі13|}}}|{{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі13|}}}</th><td class="{{{класс13|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін13|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс13|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін13}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 14 -->{{#if:{{{тақырыпша14|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша14|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі14|}}}|{{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі14|}}}</th><td class="{{{класс14|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін14|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс14|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін14}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 15 -->{{#if:{{{тақырыпша15|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша15|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі15|}}}|{{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі15|}}}</th><td class="{{{класс15|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін15|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс15|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін15}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 16 -->{{#if:{{{тақырыпша16|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша16|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі16|}}}|{{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі16|}}}</th><td class="{{{класс16|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін16|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс16|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін16}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 17 -->{{#if:{{{тақырыпша17|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша17|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі17|}}}|{{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі17|}}}</th><td class="{{{класс17|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін17|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс17|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін17}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 18 -->{{#if:{{{тақырыпша18|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша18|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі18|}}}|{{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі18|}}}</th><td class="{{{класс18|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін18|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс18|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін18}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 19 -->{{#if:{{{тақырыпша19|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша19|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі19|}}}|{{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі19|}}}</th><td class="{{{класс19|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін19|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс19|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін19}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 20 -->{{#if:{{{тақырыпша20|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша20|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі20|}}}|{{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі20|}}}</th><td class="{{{класс20|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін20|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс20|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін20}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 21 -->{{#if:{{{тақырыпша21|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша21|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі21|}}}|{{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі21|}}}</th><td class="{{{класс21|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін21|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс21|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін21}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 22 -->{{#if:{{{тақырыпша22|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша22|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі22|}}}|{{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі22|}}}</th><td class="{{{класс22|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін22|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс22|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін22}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 23 -->{{#if:{{{тақырыпша23|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша23|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі23|}}}|{{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі23|}}}</th><td class="{{{класс23|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін23|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс23|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін23}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 24 -->{{#if:{{{тақырыпша24|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша24|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі24|}}}|{{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі24|}}}</th><td class="{{{класс24|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін24|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс24|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін24}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 25 -->{{#if:{{{тақырыпша25|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша25|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі25|}}}|{{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі25|}}}</th><td class="{{{класс25|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін25|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс25|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін25}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 26 -->{{#if:{{{тақырыпша26|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша26|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі26|}}}|{{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі26|}}}</th><td class="{{{класс26|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін26|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс26|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін26}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 27 -->{{#if:{{{тақырыпша27|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша27|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі27|}}}|{{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі27|}}}</th><td class="{{{класс27|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін27|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс27|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін27}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 28 -->{{#if:{{{тақырыпша28|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша28|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі28|}}}|{{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі28|}}}</th><td class="{{{класс28|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін28|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс28|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін28}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 29 -->{{#if:{{{тақырыпша29|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша29|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі29|}}}|{{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі29|}}}</th><td class="{{{класс29|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін29|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс29|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін29}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 30 -->{{#if:{{{тақырыпша30|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша30|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі30|}}}|{{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі30|}}}</th><td class="{{{класс30|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін30|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс30|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін30}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 31 -->{{#if:{{{тақырыпша31|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша31|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі31|}}}|{{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі31|}}}</th><td class="{{{класс31|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін31|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс31|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін31}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 32 -->{{#if:{{{тақырыпша32|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша32|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі32|}}}|{{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі32|}}}</th><td class="{{{класс32|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін32|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс32|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін32}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 33 -->{{#if:{{{тақырыпша33|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша33|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі33|}}}|{{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі33|}}}</th><td class="{{{класс33|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін33|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс33|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін33}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 34 -->{{#if:{{{тақырыпша34|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша34|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі34|}}}|{{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі34|}}}</th><td class="{{{класс34|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін34|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс34|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін34}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 35 -->{{#if:{{{тақырыпша35|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша35|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі35|}}}|{{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі35|}}}</th><td class="{{{класс35|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін35|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс35|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін35}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 36 -->{{#if:{{{тақырыпша36|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша36|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі36|}}}|{{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі36|}}}</th><td class="{{{класс36|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін36|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс36|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін36}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 37 -->{{#if:{{{тақырыпша37|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша37|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі37|}}}|{{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі37|}}}</th><td class="{{{класс37|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін37|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс37|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін37}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 38 -->{{#if:{{{тақырыпша38|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша38|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі38|}}}|{{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі38|}}}</th><td class="{{{класс38|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін38|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс38|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін38}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 39 -->{{#if:{{{тақырыпша39|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша39|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі39|}}}|{{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі39|}}}</th><td class="{{{класс39|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін39|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс39|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін39}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 40 -->{{#if:{{{тақырыпша40|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша40|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі40|}}}|{{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі40|}}}</th><td class="{{{класс40|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін40|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс40|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін40}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 41 -->{{#if:{{{тақырыпша41|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша41|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі41|}}}|{{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі41|}}}</th><td class="{{{класс41|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін41|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс41|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін41}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 42 -->{{#if:{{{тақырыпша42|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша42|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі42|}}}|{{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі42|}}}</th><td class="{{{класс42|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін42|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс42|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін42}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 43 -->{{#if:{{{тақырыпша43|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша43|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі43|}}}|{{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі43|}}}</th><td class="{{{класс43|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін43|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс43|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін43}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 44 -->{{#if:{{{тақырыпша44|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша44|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі44|}}}|{{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі44|}}}</th><td class="{{{класс44|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін44|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс44|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін44}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 45 -->{{#if:{{{тақырыпша45|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша45|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі45|}}}|{{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі45|}}}</th><td class="{{{класс45|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін45|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс45|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін45}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 46 -->{{#if:{{{тақырыпша46|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша46|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі46|}}}|{{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі46|}}}</th><td class="{{{класс46|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін46|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс46|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін46}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 47 -->{{#if:{{{тақырыпша47|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша47|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі47|}}}|{{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі47|}}}</th><td class="{{{класс47|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін47|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс47|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін47}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 48 -->{{#if:{{{тақырыпша48|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша48|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі48|}}}|{{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі48|}}}</th><td class="{{{класс48|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін48|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс48|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін48}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 49 -->{{#if:{{{тақырыпша49|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша49|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі49|}}}|{{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі49|}}}</th><td class="{{{класс49|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін49|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс49|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін49}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 50 -->{{#if:{{{тақырыпша50|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша50|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі50|}}}|{{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі50|}}}</th><td class="{{{класс50|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін50|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс50|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін50}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 51 -->{{#if:{{{тақырыпша51|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша51|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі51|}}}|{{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі51|}}}</th><td class="{{{класс51|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін51|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс51|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін51}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 52 -->{{#if:{{{тақырыпша52|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша52|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі52|}}}|{{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі52|}}}</th><td class="{{{класс52|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін52|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс52|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін52}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 53 -->{{#if:{{{тақырыпша53|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша53|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі53|}}}|{{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі53|}}}</th><td class="{{{класс53|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін53|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс53|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін53}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 54 -->{{#if:{{{тақырыпша54|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша54|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі54|}}}|{{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі54|}}}</th><td class="{{{класс54|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін54|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс54|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін54}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 55 -->{{#if:{{{тақырыпша55|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша55|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі55|}}}|{{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі55|}}}</th><td class="{{{класс55|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін55|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс55|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін55}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 56 -->{{#if:{{{тақырыпша56|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша56|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі56|}}}|{{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі56|}}}</th><td class="{{{класс56|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін56|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс56|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін56}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 57 -->{{#if:{{{тақырыпша57|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша57|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі57|}}}|{{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі57|}}}</th><td class="{{{класс57|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін57|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс57|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін57}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 58 -->{{#if:{{{тақырыпша58|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша58|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі58|}}}|{{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі58|}}}</th><td class="{{{класс58|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін58|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс58|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін58}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 59 -->{{#if:{{{тақырыпша59|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша59|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі59|}}}|{{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі59|}}}</th><td class="{{{класс59|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін59|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс59|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін59}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 60 -->{{#if:{{{тақырыпша60|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша60|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі60|}}}|{{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі60|}}}</th><td class="{{{класс60|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін60|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс60|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін60}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 61 -->{{#if:{{{тақырыпша61|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша61|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі61|}}}|{{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі61|}}}</th><td class="{{{класс61|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін61|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс61|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін61}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 62 -->{{#if:{{{тақырыпша62|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша62|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі62|}}}|{{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі62|}}}</th><td class="{{{класс62|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін62|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс62|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін62}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 63 -->{{#if:{{{тақырыпша63|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша63|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі63|}}}|{{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі63|}}}</th><td class="{{{класс63|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін63|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс63|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін63}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 64 -->{{#if:{{{тақырыпша64|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша64|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі64|}}}|{{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі64|}}}</th><td class="{{{класс64|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін64|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс64|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін64}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 65 -->{{#if:{{{тақырыпша65|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша65|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі65|}}}|{{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі65|}}}</th><td class="{{{класс65|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін65|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс65|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін65}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 66 -->{{#if:{{{тақырыпша66|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша66|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі66|}}}|{{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі66|}}}</th><td class="{{{класс66|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін66|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс66|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін66}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 67 -->{{#if:{{{тақырыпша67|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша67|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі67|}}}|{{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі67|}}}</th><td class="{{{класс67|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін67|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс67|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін67}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 68 -->{{#if:{{{тақырыпша68|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша68|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі68|}}}|{{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі68|}}}</th><td class="{{{класс68|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін68|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс68|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін68}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 69 -->{{#if:{{{тақырыпша69|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша69|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі69|}}}|{{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі69|}}}</th><td class="{{{класс69|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін69|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс69|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін69}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 70 -->{{#if:{{{тақырыпша70|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша70|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі70|}}}|{{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі70|}}}</th><td class="{{{класс70|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін70|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс70|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін70}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 71 -->{{#if:{{{тақырыпша71|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша71|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі71|}}}|{{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі71|}}}</th><td class="{{{класс71|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін71|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс71|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін71}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 72 -->{{#if:{{{тақырыпша72|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша72|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі72|}}}|{{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі72|}}}</th><td class="{{{класс72|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін72|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс72|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін72}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 73 -->{{#if:{{{тақырыпша73|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша73|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі73|}}}|{{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі73|}}}</th><td class="{{{класс73|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін73|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс73|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін73}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 74 -->{{#if:{{{тақырыпша74|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша74|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі74|}}}|{{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі74|}}}</th><td class="{{{класс74|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін74|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс74|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін74}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 75 -->{{#if:{{{тақырыпша75|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша75|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі75|}}}|{{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі75|}}}</th><td class="{{{класс75|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін75|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс75|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін75}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 76 -->{{#if:{{{тақырыпша76|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша76|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі76|}}}|{{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі76|}}}</th><td class="{{{класс76|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін76|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс76|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін76}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 77 -->{{#if:{{{тақырыпша77|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша77|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі77|}}}|{{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі77|}}}</th><td class="{{{класс77|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін77|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс77|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін77}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 78 -->{{#if:{{{тақырыпша78|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша78|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі78|}}}|{{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі78|}}}</th><td class="{{{класс78|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін78|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс78|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін78}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 79 -->{{#if:{{{тақырыпша79|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша79|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі79|}}}|{{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі79|}}}</th><td class="{{{класс79|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін79|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс79|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін79}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 80 -->{{#if:{{{тақырыпша80|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша80|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі80|}}}|{{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі80|}}}</th><td class="{{{класс80|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін80|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс80|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін80}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 81 -->{{#if:{{{тақырыпша81|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша81|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі81|}}}|{{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі81|}}}</th><td class="{{{класс81|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін81|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс81|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін81}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 82 -->{{#if:{{{тақырыпша82|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша82|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі82|}}}|{{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі82|}}}</th><td class="{{{класс82|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін82|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс82|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін82}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 83 -->{{#if:{{{тақырыпша83|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша83|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі83|}}}|{{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі83|}}}</th><td class="{{{класс83|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін83|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс83|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін83}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 84 -->{{#if:{{{тақырыпша84|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша84|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі84|}}}|{{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі84|}}}</th><td class="{{{класс84|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін84|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс84|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін84}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 85 -->{{#if:{{{тақырыпша85|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша85|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі85|}}}|{{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі85|}}}</th><td class="{{{класс85|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін85|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс85|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін85}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 86 -->{{#if:{{{тақырыпша86|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша86|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі86|}}}|{{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі86|}}}</th><td class="{{{класс86|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін86|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс86|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін86}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 87 -->{{#if:{{{тақырыпша87|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша87|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі87|}}}|{{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі87|}}}</th><td class="{{{класс87|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін87|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс87|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін87}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 88 -->{{#if:{{{тақырыпша88|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша88|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі88|}}}|{{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі88|}}}</th><td class="{{{класс88|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін88|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс88|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін88}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 89 -->{{#if:{{{тақырыпша89|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша89|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі89|}}}|{{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі89|}}}</th><td class="{{{класс89|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін89|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс89|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін89}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 90 -->{{#if:{{{тақырыпша90|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша90|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі90|}}}|{{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі90|}}}</th><td class="{{{класс90|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін90|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс90|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін90}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 91 -->{{#if:{{{тақырыпша91|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша91|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі91|}}}|{{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі91|}}}</th><td class="{{{класс91|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін91|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс91|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін91}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 92 -->{{#if:{{{тақырыпша92|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша92|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі92|}}}|{{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі92|}}}</th><td class="{{{класс92|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін92|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс92|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін92}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 93 -->{{#if:{{{тақырыпша93|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша93|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі93|}}}|{{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі93|}}}</th><td class="{{{класс93|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін93|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс93|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін93}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 94 -->{{#if:{{{тақырыпша94|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша94|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі94|}}}|{{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі94|}}}</th><td class="{{{класс94|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін94|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс94|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін94}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 95 -->{{#if:{{{тақырыпша95|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша95|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі95|}}}|{{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі95|}}}</th><td class="{{{класс95|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін95|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс95|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін95}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 96 -->{{#if:{{{тақырыпша96|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша96|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі96|}}}|{{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі96|}}}</th><td class="{{{класс96|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін96|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс96|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін96}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 97 -->{{#if:{{{тақырыпша97|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша97|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі97|}}}|{{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі97|}}}</th><td class="{{{класс97|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін97|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс97|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін97}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 98 -->{{#if:{{{тақырыпша98|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша98|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі98|}}}|{{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі98|}}}</th><td class="{{{класс98|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін98|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс98|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін98}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 99 -->{{#if:{{{тақырыпша99|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша99|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі99|}}}|{{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі99|}}}</th><td class="{{{класс99|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін99|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс99|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін99}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Жол 100 -->{{#if:{{{тақырыпша100|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша100|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі100|}}}|{{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі100|}}}</th><td class="{{{класс100|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін100|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс100|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін100}}} </td></tr>}} }} }}<!-- Асты -->{{#if:{{{асты|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{асты_класс|}}}" style="text-align:center; {{{асты_стиль|}}}">{{{асты|}}}</td></tr>}}<!-- Tnavbar -->{{#if:{{{үлгі_атауы|}}}|<tr><td style="text-align:right;" colspan="2">{{Tnavbar|{{{үлгі_атауы}}}}} </td></tr>}} </table><noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Таксон үлгісі үшін үлгілер|{{PAGENAME}}]]</noinclude> j5msjnllkb6iyv88zj3r6szmg535g49 0 509110 3605381 3473426 2026-05-15T18:33:34Z Matsievsky 47780 /* КСРО */ 3605381 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|thumb|270px|[[КСРО елтаӊбасы|Кеӊестік Социалистік Республикалар одағыныӊ мемлекеттік елтаӊбасы]]. (1958 — 1991)]] '''«Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!»''' ({{lang-ru|Пролетарии всех стран, соединяйтесь!}}, {{lang-de|Proletarier aller Länder, vereinigt euch!}}) — коммунисттік ұрандардың ең танымал бір түрі. Алғаш рет [[Карл Маркс]] және [[Фридрих Энгельс]]тің «[[Коммунистік партияның манифесті]]нде» кездескен.<ref>[[:s:Манифест коммунистической партии/Часть IV|Манифест коммунистической партии. Часть IV.]] Отаққорда {{ref-ru}}</ref>: {| |{{start citation}} Коммунисты считают презренным делом скрывать свои взгляды и намерения. Они открыто заявляют, что их цели могут быть достигнуты лишь путем насильственного ниспровержения всего существующего общественного строя. Пусть господствующие классы содрогаются перед Коммунистической Революцией. Пролетариям нечего в ней терять, кроме своих цепей. Приобретут же они весь мир. ПРОЛЕТАРИИ ВСЕХ СТРАН, СОЕДИНЯЙТЕСЬ! <br /> '''''Қазақ тіліндегі баламасы:'''''<br /> Коммунисттер өз ойын және көзқарастарын жасаруды жек көрінішті іс ретінде қарастырады. Олар алдыға қойылған мақсатқа тек қоғамдық құрылысты түбегейлі зорлықпен жою арқылы ғана жетеміз деп ашық жариялайды. Үстем тап өкілдері Коммунисттік Төңкерістің «құрдай» жорғаласың. Пролетарлардың өздерінің бұғауларынан басқа, оның ішінде жоғалтатыны жоқ. Олар бүткіл әлемді иелендірсін. БАРЛЫҚ ЕЛДЕРДІҢ ПРОЛЕТАРЛАРЫ БІРІГІҢДЕР! {{end citation|қайнары=[[Коммунистік партияның манифесті]]}} |} [[1920 жыл]]ы Коммунисттік [[Интернационал (әнұран)|Интернационал]] Шығыс елдеріне арнап мынадай ұран жариялады:: «Барлық елдердің пролетарлары және қанауға түскен халық, бірігіңдер!». Бұл мәселе бойынша [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мынаны аңғарды<ref> {{Кітап|авторы=Ленин В. И.|тақырыбы=Выступление на собрании актива Московской организации РКП(б) 6 желтоқсан 1920 г.|томы=42|беттері=71-72}}</ref>: {| |{{start citation}}Әрине, «Коммунисттік Манифест» көзқарасынан бұл қате, бірақ «Коммунистиче Манифест» басқа жағдайда жасалғандықтан, оның көзқарасынан бұл дұрыс{{end citation}} |} Бұл ұран нұсқасы ел арасында танымал болмады, алайда маоисттер арасында қолданыла бастады. == [[КСРО]] == [[Сурет:50 kopecks 1924.jpg|thumb|300px|right|[[Елу теңге]]лік мәнеттегі жазу. [[1924 жыл]]]] [[Сурет:The Soviet Union 1926 CPA 243 stamp with WM horiz. (6th International Proletarian Esperanto Congress at Leningrad. Liberty Monument at Moscow) 600dpi.jpg|thumb|left|КСРО маркасындағы [[Морзе әліппесі]] бойынша жазылған ұран: «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!», [[1926 жыл]].]] == Басқа тілдерде == '''Жуандатылған қаріппен''' [[КСРО елтаңбасы]]на кіргендер белгіленген. * [[Абхаз тілі|'''Абхаз''']]: ''Апролетарцәа атәылақәа зегьы рҿы иҟоу, шәҽеидышәкыл!''<ref>[http://www.geonames.de/alphab.html/Abkhaz{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Cyrillic and Mkhedruli alphabets | аԥсуа алфавит / აფსუა ალჶავიტ (aṗsua alfavit) {{ref-ru}}]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) * [[Авар тілі|Авар]]: {{lang|av| Тlолго дунялалъул хlалтlухъаби, цолъе нуж! }} * '''[[Әзербайжан тілі|Әзірбайжан]]: Bütün ölkələrin proletarları, birləşin! (Бүтүн өлкәләрин пролетарлары, бирләшин!, !بوتون اؤلکه‌لرین پرولئتارلاری، بیرلشین)''' * [[Албан тілі|Албан]]: ''Punetoret e te gjithe vendeve bashkohuni!'' * [[Ағылшын тілі|Ағылшын]]: {{lang|en|''Workers of the world, unite!''}} * [[Араб тілі|Араб]]: {{lang|ar| !يا عمال العالم اتحدوا }} (''Yā ʿummāla l-ʿālam ittaḥidū!'') * '''[[Шығыс Армян тілі|Шығыс Армян]]: {{lang|hy| Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՜ք։}} ([[Халықаралық фонетикалық әліпби|ХФӘ]] транскрипциясы: ''P'ɹolɛt'ɑɹnɛɹ boloɹ jɛrk'əɹnɛɹi, miɑt͡s'ɛkʰ!'')''' * [[Батыс армян тілі|Батыс Армян]]: {{lang|hy| Աշխատավորներ ամէն երկրներու, միացէ՜ք։}} (ХФӘ транскрипциясы: ''Aʃχɑdɑvoɾnɛɾ ɑmɛn jɛrgəɾnɛɾu, miɑt͡sʰɛkʰ!'') * [[Африкаанс]]: ''Werkers van alle lande, verenig!'' * [[Баск тілі|Баск]]: ''Herrialde guztietako proletarioak, elkar zaitezte!'' * [[Башқұрт тілі|Башқұрт]]: ''Бөтә илдәрҙең пролетарийҙәре, берләшегеҙ!'' * '''[[Беларус тілі|Беларус]]: {{lang|be| Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!}}''' (Елтаңбадағы текст осылай өзгерген: ''«Пралетары ўсіх краін, злучайцеся!» → «Пролетарыі ўсіх краёў, злучайцеся!» → «Пралятары ўсіх краін, злучайцеся!» → «Пролетарыі ўсіх краін, злучайцеся!» → «Пролетарыі ўсіх краін, еднайцеся!» → «Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!»'') * [[Бенгал тілі|Бенгал]]: ''দুনিযার মজদুর, এক হও! (Duniẏār môjôdur, ek hôo!)'' * [[Боснақ тілі|Боснақ]]: ''Proleteri svih zemalja, ujedinite se!'' * [[Болгар тілі|Болгар]]: ''Пролетарии от всички страни, съединявайте се!'' * [[Бурят тілі|Бурят]]: ''Бүхы оронуудай пролетаринар, нэгэдэгты!'' * [[Валлий тілі|Валлий]]: ''Gweithwyr yr holl wledydd, uno!'' * [[Мажар тілі|Мажар]]: ''Világ proletárjai, egyesüljetek!'' * [[Вьетнам тілі|Вьетнам]]: ''Vô sản toàn thế giới, đoàn kết lại!'' * [[Гаитяндық креол тілі|Гаитян креол]]: ''Travayè nan tout peyi, ini!'' * [[Галий тілі|Галий]]: ''Traballadores do mundo, unídevos!'' * '''[[Грузин тілі|Грузин]]: პროლეტარებო ყველა ქვეყნისა, შეერთდით! (''P’rolet’arebo q’vela kveq’nisa, šeertdit!'')''' * [[Грек тілі|Грек]]: Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε! (транскрипция: ''Пролетарии олон тон хорон, эноѳите!'') * [[Гуджарати]]: બધા દેશોમાં કામદાર સંગઠિત! * [[Дат тілі|Дат]]: ''Proletarer i alle lande, foren jer!'' * [[Иврит тілі|Иврит]]: {{lang|he|!פועלי כל העולם התאחדו}} (транскрипция: ''Поалей коль һаолам hит’ахаду!'') * [[Идиш]]: {{lang|yi|!פראָלעטאריער פון אלע לענדער, פאראייניקט זיך}} (транскрипция: ''Пролетариэр фун але лендер, фарайникт зих!'') * [[Индонезия тілі|Индонезия]]: ''Para pekerja di seluruh dunia, bersatulah!'' * [[Ирланд тілі|Ирланд]]: ''Oibrithe an domhain, aontaigh!'' * [[Исланд тілі|Исланд]]: ''Verkamenn allra landa, sameinist!'' * [[Испан тілі|Испан]]: ''¡Trabajadores del mundo, uníos!'', ''¡Proletarios de todos los Países, uníos!'' * [[Италиян тілі|Италиян]]: ''Lavoratori di tutto il mondo, unitevi!'', ''Proletari di tutti i paesi, unitevi!'' * '''[[Қазақ тілі|Қазақша]]: ''Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!''''' * [[Қалмақ тілі]]: ''Цуг орн-нутгудын пролетармуд, нэгдцхәтн!'' * [[Каннада]]: ''ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು, ಯುನೈಟ್!'' * [[Қарашай-малқар тілі|Карашай-малкар]]: ''Бютеу дунияны пролетарлары, бирлешигиз!'' * [[Карель тілі|Карель]]: ''Kaikkien maiden proletaarit, liittykää yhteen!'' * [[Каталан тілі|Каталан]]: ''Proletaris de tots els països, uniu-vos!'' * [[Қытай тілі|Қытай]]: {{lang|zh-hans|全世界无产者,联合起来!}} ([[КНР]]), 全世界無產者,聯合起來! ([[Қытай Республикасы|Тайвань]]) (транскрипция: ''Quánshìjiè wúchǎnzhě, liánhé qǐlai!'') * [[Коми тілі|Коми]]: ''Став мувывса пролетарийяс, отувтчöй!'' * [[Корей тілі|Корей]]: 만국의 노동자들이여, 단결하라!! (транскрипция: ''Мангук-э нодонъджа-дыр-и-ё, тангёльха-ра!'') * [[Қырымтатар тілі|Қырымтатар]]: Bütün memleketlerniñ prоletarları, birleş! (Бутюн мемлекетлернинъ пролетарлары, бирлеш!) * [[Күрд тілі|Күрд]]: ''Kirêkaranî/karkerên dinya/cîhanê yekgirin/hevgirin!'' * '''[[Қырғыз тілі|Қырғыз]]: ''Бардык өлкөлөрдүн пролетарлары, бириккиле!''''' * [[Латын тілі|Латын]]: ''Laborantes universis terris iunguntur!'' * '''[[Латыш тілі|Латыш]]: ''Visu zemju proletārieši, savienojieties!''''' * '''[[Литва тілі|Литва]]: ''Visų šalių proletarai, vienykitės!!''''' * [[Македон тілі|Македон]]: ''Пролетери од сите земји, обединете се!'' * [[Малагасия тілі|Малагасий]]: ''Mpiasa eran’izao tontolo izao, mampiray!'' * [[Малай тілі|Малай]]: ''Pekerja semua negara, bersatu!'' * [[Мальта тілі|Мальта]]: ''Ħaddiema tal-pajjiżi kollha, jingħaqdu!!'' * [[Мари тілі|Мари]]: ''Чыла элласе пролетарий-влак ушныза'' * '''[[Молдаван тілі|Молдован]]: ''Proletari din toate ţările, uniţi-vă! (Пролетарь дин тоате цэриле, униць-вэ!)''''' * [[Моңғол тілі|Моңғол]]: ''Орон бүрийн пролетари нар нэгдэгтүн!'' * [[Неміс тілі|Неміс]]: ''Proletarier aller Länder, vereinigt euch!'' * [[Нидерланд тілі|Нидерланд]]: ''Proletariërs aller landen, verenigt U!'' * [[Норвег тілі|Норвег]], [[Букмол]]: ''Arbeidere i alle land, foren dere!'' * [[Норвег тілі|Норвег]], [[Нюнорск]]: ''Arbeidarar i alle land, samein dykk!'' * [[Окситан тілі|Окситан]]: ''Proletaris de totes los païses, unissètz-vos!'' * [[Осетин тілі|Осетин]]: ''Ӕппӕт бӕстӕты пролетартӕ, баиу ут! (Äppät bästäty proletartä, baiu ut!)'' * [[Парсы тілі|Парсы]]: {{lang|fa| کارگران جهان متحد شوید }} (''Kārgarān-e jahān mottaḥed šavīd!'') * [[Поляк тілі|Поляк]]: ''Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!'' * [[Португал тілі|Португал]]: ''Trabalhadores do mundo, uni-vos!'' * [[Румын тілі|Румын]]: ''Proletari din toate ţările, uniţi-vă!'' * [[Серб тілі|Серб]]: ''{{lang|sr|Пролетери свих земаља, уједините се!}}'' (''Proleteri svih zemalja, ujedinite se!'') * [[Славянаралық тілі|Славянаралық]]: ''Пролетари всих крајин, сједините се! (Proletari vsih krajin, sjedinite se!)'' * [[Словак тілі|Словак]]: ''Proletári všetkých krajín, spojte sa!'' * [[Словен тілі|Словен]]: ''Proletarci vse dezel, zdruzite se!'' * [[Суахили]]: ''Wafanyakazi wa nchi zote, kuungana!'' * '''[[Тәжік тілі|Тәжік]]: ''Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо, як шавед!''''' * [[Тай тілі|Тай]]: ''แรงงานจากทุกประเทศรวมกัน!'' * [[Тамиль тілі|Тамиль]]: ''அனைத்து நாடுகளின் தொழிலாளர்கள், இணைக்க!'' * [[Татар тілі|Татар]]: ''Барлык илләрнең пролетарийлары, берләшегез!'' (''Barlıq illärneñ proletariları, berläşegez!'') * [[Телугу]]: ''అన్ని దేశాల వర్కర్స్, ఐక్యం!'' * [[Тыва тілі|Тыва]]: ''Бүгү чурттарның пролетарийлери, каттыжыңар!'' * [[Түрік тілі|Түрік]]: ''Bütün ülkelerin işçileri, birleşin!'' * '''[[Түрікмен тілі|Түрікмен]]: ''Ähli ýurtlaryň proletarlary, birleşiň!'' (''Әхли юртларың пролетарлары, бирлешиң!'')''' * [[Удмурт тілі|Удмурт]]: ''Вань кунъёсысь пролетарийёс, огазеяське!'' * '''[[Өзбек тілі|Өзбек]]: ''Butun dunyo proletarlari, birlashingiz!'' (''Бутун дунё пролетарлари, бирлашингиз!'')''' * '''[[Украин тілі|Украин]]: ''Пролетарі всіх країн, єднайтеся!''''' * [[Урду]]: {{lang|ar| !،تمام ممالک کے ورکرز متحد }} * [[Филиппин тілі|Филиппин]]: ''Mga manggagawa ng mundo, magkaisa!'' * '''[[Фин тілі|Фин]]: ''Kaikkien maiden proletaarit, liittykää yhteen!''''', ''Kaikkien maiden työläiset, liittykää yhteen!'' * [[Француз тілі|Француз]]: ''Prolétaires de tous les pays, unissez-vous!'' * [[Хинди]]: दुनिया के मज़दूरों, एक हों! * [[Хорват тілі|Хорват]]: ''Proleteri svih zemalja, ujedinite se!'' * [[Чех тілі|Чех]]: ''Proletáři všech zemí, spojte se!'' * [[Чуваш тілі|Чуваш]]: ''Пĕтĕм тĕнчери пролетарисем, пĕрлешĕр!'' * [[Швед тілі|Швед]]: ''Arbetare i alla länder, förenen eder!'', ''Arbetare i alla länder förenen er!'' или ''Arbetare i alla länder, förena er!'', ''Proletärer i alla länder, förena er!'' * [[Эсперанто]]: ''Proletoj el ĉiuj landoj, unuiĝu!'' * '''[[Эстон тілі|Эстон]]: ''Kõigi maade proletaarlased, ühinege!''''' * [[Саха тілі|Саха]]: ''Бүтүн дойдулар пролетарийдара, биир буолуҥ!'' * [[Жапон тілі|Жапон]]: 万国の労働者よ、団結せよ! (транскрипция: ''Банкоку но Ро: до: ся ё, данкэцу сэё!'') == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Workers of the world, unite!}} * [http://www.geonames.de/proletarians.html Ұран баламалары Geonames.de] * [[:wiktionary:workers of the world, unite|«Workers of the world, unite»]] ағылшын Уикисөздігінде * {{cite web | author = Сомин А. | datepublished = 28.03.2011 | url = http://elementy.ru/problems?questid=47#part_3 | title = Белорусская орфография | publisher = elementy.ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/65esvbpCZ | archivedate = 2012-02-23 }} [[Санат:Коммунизм]] [[Санат:Ұрандар]] gm5n37p57034zwe00uvyws2r2mwdrm1 3605383 3605381 2026-05-15T18:41:18Z 1nter pares 146705 3605383 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|thumb|270px|[[КСРО елтаӊбасы|Кеӊестік Социалистік Республикалар одағыныӊ мемлекеттік елтаӊбасы]]. (1958 — 1991)]] '''«Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!»''' ({{lang-ru|Пролетарии всех стран, соединяйтесь!}}, {{lang-de|Proletarier aller Länder, vereinigt euch!}}) — коммунисттік ұрандардың ең танымал бір түрі. Алғаш рет [[Карл Маркс]] және [[Фридрих Энгельс]]тің «[[Коммунистік партияның манифесті]]нде» кездескен.<ref>[[:s:Манифест коммунистической партии/Часть IV|Манифест коммунистической партии. Часть IV.]] Отаққорда {{ref-ru}}</ref>: {| |{{start citation}} Коммунисты считают презренным делом скрывать свои взгляды и намерения. Они открыто заявляют, что их цели могут быть достигнуты лишь путем насильственного ниспровержения всего существующего общественного строя. Пусть господствующие классы содрогаются перед Коммунистической Революцией. Пролетариям нечего в ней терять, кроме своих цепей. Приобретут же они весь мир. ПРОЛЕТАРИИ ВСЕХ СТРАН, СОЕДИНЯЙТЕСЬ! <br /> '''''Қазақ тіліндегі баламасы:'''''<br /> Коммунисттер өз ойын және көзқарастарын жасаруды жек көрінішті іс ретінде қарастырады. Олар алдыға қойылған мақсатқа тек қоғамдық құрылысты түбегейлі зорлықпен жою арқылы ғана жетеміз деп ашық жариялайды. Үстем тап өкілдері Коммунисттік Төңкерістің «құрдай» жорғаласың. Пролетарлардың өздерінің бұғауларынан басқа, оның ішінде жоғалтатыны жоқ. Олар бүткіл әлемді иелендірсін. БАРЛЫҚ ЕЛДЕРДІҢ ПРОЛЕТАРЛАРЫ БІРІГІҢДЕР! {{end citation|қайнары=[[Коммунистік партияның манифесті]]}} |} [[1920 жыл]]ы Коммунисттік [[Интернационал (әнұран)|Интернационал]] Шығыс елдеріне арнап мынадай ұран жариялады:: «Барлық елдердің пролетарлары және қанауға түскен халық, бірігіңдер!». Бұл мәселе бойынша [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мынаны аңғарды<ref> {{Кітап|авторы=Ленин В. И.|тақырыбы=Выступление на собрании актива Московской организации РКП(б) 6 желтоқсан 1920 г.|томы=42|беттері=71-72}}</ref>: {| |{{start citation}}Әрине, «Коммунисттік Манифест» көзқарасынан бұл қате, бірақ «Коммунистиче Манифест» басқа жағдайда жасалғандықтан, оның көзқарасынан бұл дұрыс{{end citation}} |} Бұл ұран нұсқасы ел арасында танымал болмады, алайда маоисттер арасында қолданыла бастады. == [[КСРО]] == [[Сурет:50 kopecks 1924.jpg|thumb|300px|right|[[Елу теңге]]лік мәнеттегі жазу. [[1924 жыл]]]] [[Сурет:The Soviet Union 1926 CPA 243 stamp with WM horiz. (6th International Proletarian Esperanto Congress at Leningrad. Liberty Monument at Moscow) 600dpi.jpg|thumb|left|КСРО маркасындағы [[Морзе әліппесі]] бойынша жазылған ұран: «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!», [[1926 жыл]].]] == Басқа тілдерде == '''Жуандатылған қаріппен''' [[КСРО елтаңбасы]]на кіргендер белгіленген. * [[Абхаз тілі|'''Абхаз''']]: ''Апролетарцәа атәылақәа зегьы рҿы иҟоу, шәҽеидышәкыл!''<ref>[http://www.geonames.de/alphab.html/Abkhaz{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Cyrillic and Mkhedruli alphabets | аԥсуа алфавит / აფსუა ალჶავიტ (aṗsua alfavit) {{ref-ru}}]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) * [[Авар тілі|Авар]]: {{lang|av| Тlолго дунялалъул хlалтlухъаби, цолъе нуж! }} * '''[[Әзербайжан тілі|Әзірбайжан]]: Bütün ölkələrin proletarları, birləşin! (Бүтүн өлкәләрин пролетарлары, бирләшин!, !بوتون اؤلکه‌لرین پرولئتارلاری، بیرلشین)''' * [[Албан тілі|Албан]]: ''Punetoret e te gjithe vendeve bashkohuni!'' * [[Ағылшын тілі|Ағылшын]]: {{lang|en|''Workers of the world, unite!''}} * [[Араб тілі|Араб]]: {{lang|ar| !يا عمال العالم اتحدوا }} (''Yā ʿummāla l-ʿālam ittaḥidū!'') * '''[[Шығыс Армян тілі|Шығыс Армян]]: {{lang|hy| Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՜ք։}} ([[Халықаралық фонетикалық әліпби|ХФӘ]] транскрипциясы: ''P'ɹolɛt'ɑɹnɛɹ boloɹ jɛrk'əɹnɛɹi, miɑt͡s'ɛkʰ!'')''' * [[Батыс армян тілі|Батыс Армян]]: {{lang|hy| Աշխատավորներ ամէն երկրներու, միացէ՜ք։}} (ХФӘ транскрипциясы: ''Aʃχɑdɑvoɾnɛɾ ɑmɛn jɛrgəɾnɛɾu, miɑt͡sʰɛkʰ!'') * [[Африкаанс]]: ''Werkers van alle lande, verenig!'' * [[Баск тілі|Баск]]: ''Herrialde guztietako proletarioak, elkar zaitezte!'' * [[Башқұрт тілі|Башқұрт]]: ''Бөтә илдәрҙең пролетарийҙәре, берләшегеҙ!'' * '''[[Беларус тілі|Беларус]]: {{lang|be| Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!}}''' (Елтаңбадағы текст осылай өзгерген: ''«Пралетары ўсіх краін, злучайцеся!» → «Пролетарыі ўсіх краёў, злучайцеся!» → «Пралятары ўсіх краін, злучайцеся!» → «Пролетарыі ўсіх краін, злучайцеся!» → «Пролетарыі ўсіх краін, еднайцеся!» → «Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!»'') * [[Бенгал тілі|Бенгал]]: ''দুনিযার মজদুর, এক হও! (Duniẏār môjôdur, ek hôo!)'' * [[Боснақ тілі|Боснақ]]: ''Proleteri svih zemalja, ujedinite se!'' * [[Болгар тілі|Болгар]]: ''Пролетарии от всички страни, съединявайте се!'' * [[Бурят тілі|Бурят]]: ''Бүхы оронуудай пролетаринар, нэгэдэгты!'' * [[Валлий тілі|Валлий]]: ''Gweithwyr yr holl wledydd, uno!'' * [[Мажар тілі|Мажар]]: ''Világ proletárjai, egyesüljetek!'' * [[Вьетнам тілі|Вьетнам]]: ''Vô sản toàn thế giới, đoàn kết lại!'' * [[Гаитяндық креол тілі|Гаитян креол]]: ''Travayè nan tout peyi, ini!'' * [[Галий тілі|Галий]]: ''Traballadores do mundo, unídevos!'' * '''[[Грузин тілі|Грузин]]: პროლეტარებო ყველა ქვეყნისა, შეერთდით! (''P’rolet’arebo q’vela kveq’nisa, šeertdit!'')''' * [[Грек тілі|Грек]]: Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε! (транскрипция: ''Пролетарии олон тон хорон, эноѳите!'') * [[Гуджарати]]: બધા દેશોમાં કામદાર સંગઠિત! * [[Дат тілі|Дат]]: ''Proletarer i alle lande, foren jer!'' * [[Иврит тілі|Иврит]]: {{lang|he|!פועלי כל העולם התאחדו}} (транскрипция: ''Поалей коль һаолам hит’ахаду!'') * [[Идиш]]: {{lang|yi|!פראָלעטאריער פון אלע לענדער, פאראייניקט זיך}} (транскрипция: ''Пролетариэр фун але лендер, фарайникт зих!'') * [[Индонезия тілі|Индонезия]]: ''Para pekerja di seluruh dunia, bersatulah!'' * [[Ирланд тілі|Ирланд]]: ''Oibrithe an domhain, aontaigh!'' * [[Исланд тілі|Исланд]]: ''Verkamenn allra landa, sameinist!'' * [[Испан тілі|Испан]]: ''¡Trabajadores del mundo, uníos!'', ''¡Proletarios de todos los Países, uníos!'' * [[Италиян тілі|Италиян]]: ''Lavoratori di tutto il mondo, unitevi!'', ''Proletari di tutti i paesi, unitevi!'' * '''[[Қазақ тілі|Қазақша]]: ''Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!''''' * [[Қалмақ тілі]]: ''Цуг орн-нутгудын пролетармуд, нэгдцхәтн!'' * [[Каннада]]: ''ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು, ಯುನೈಟ್!'' * [[Қарашай-малқар тілі|Карашай-малкар]]: ''Бютеу дунияны пролетарлары, бирлешигиз!'' * [[Карель тілі|Карель]]: ''Kaikkien maiden proletaarit, liittykää yhteen!'' * [[Каталан тілі|Каталан]]: ''Proletaris de tots els països, uniu-vos!'' * [[Қытай тілі|Қытай]]: {{lang|zh-hans|全世界无产者,联合起来!}} ([[КНР]]), 全世界無產者,聯合起來! ([[Қытай Республикасы|Тайвань]]) (транскрипция: ''Quánshìjiè wúchǎnzhě, liánhé qǐlai!'') * [[Коми тілі|Коми]]: ''Став мувывса пролетарийяс, отувтчöй!'' * [[Корей тілі|Корей]]: 만국의 노동자들이여, 단결하라!! (транскрипция: ''Мангук-э нодонъджа-дыр-и-ё, тангёльха-ра!'') * [[Қырымтатар тілі|Қырымтатар]]: Bütün memleketlerniñ prоletarları, birleş! (Бутюн мемлекетлернинъ пролетарлары, бирлеш!) * [[Күрд тілі|Күрд]]: ''Kirêkaranî/karkerên dinya/cîhanê yekgirin/hevgirin!'' * '''[[Қырғыз тілі|Қырғыз]]: ''Бардык өлкөлөрдүн пролетарлары, бириккиле!''''' * [[Латын тілі|Латын]]: ''Laborantes universis terris iunguntur!'' * '''[[Латыш тілі|Латыш]]: ''Visu zemju proletārieši, savienojieties!''''' * '''[[Литва тілі|Литва]]: ''Visų šalių proletarai, vienykitės!!''''' * [[Македон тілі|Македон]]: ''Пролетери од сите земји, обединете се!'' * [[Малагасия тілі|Малагасий]]: ''Mpiasa eran’izao tontolo izao, mampiray!'' * [[Малай тілі|Малай]]: ''Pekerja semua negara, bersatu!'' * [[Мальта тілі|Мальта]]: ''Ħaddiema tal-pajjiżi kollha, jingħaqdu!!'' * [[Мари тілі|Мари]]: ''Чыла элласе пролетарий-влак ушныза'' * '''[[Молдаван тілі|Молдован]]: ''Proletari din toate ţările, uniţi-vă! (Пролетарь дин тоате цэриле, униць-вэ!)''''' * [[Моңғол тілі|Моңғол]]: ''Орон бүрийн пролетари нар нэгдэгтүн!'' * [[Неміс тілі|Неміс]]: ''Proletarier aller Länder, vereinigt euch!'' * [[Нидерланд тілі|Нидерланд]]: ''Proletariërs aller landen, verenigt U!'' * [[Норвег тілі|Норвег]], [[Букмол]]: ''Arbeidere i alle land, foren dere!'' * [[Норвег тілі|Норвег]], [[Нюнорск]]: ''Arbeidarar i alle land, samein dykk!'' * [[Окситан тілі|Окситан]]: ''Proletaris de totes los païses, unissètz-vos!'' * [[Осетин тілі|Осетин]]: ''Ӕппӕт бӕстӕты пролетартӕ, баиу ут! (Äppät bästäty proletartä, baiu ut!)'' * [[Парсы тілі|Парсы]]: {{lang|fa| کارگران جهان متحد شوید }} (''Kārgarān-e jahān mottaḥed šavīd!'') * [[Поляк тілі|Поляк]]: ''Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!'' * [[Португал тілі|Португал]]: ''Trabalhadores do mundo, uni-vos!'' * [[Румын тілі|Румын]]: ''Proletari din toate ţările, uniţi-vă!'' * [[Серб тілі|Серб]]: ''{{lang|sr|Пролетери свих земаља, уједините се!}}'' (''Proleteri svih zemalja, ujedinite se!'') * [[Славянаралық тілі|Славянаралық]]: ''Пролетари всих крајин, сједините се! (Proletari vsih krajin, sjedinite se!)'' * [[Словак тілі|Словак]]: ''Proletári všetkých krajín, spojte sa!'' * [[Словен тілі|Словен]]: ''Proletarci vse dezel, zdruzite se!'' * [[Суахили]]: ''Wafanyakazi wa nchi zote, kuungana!'' * '''[[Тәжік тілі|Тәжік]]: ''Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо, як шавед!''''' * [[Тай тілі|Тай]]: ''แรงงานจากทุกประเทศรวมกัน!'' * [[Тамиль тілі|Тамиль]]: ''அனைத்து நாடுகளின் தொழிலாளர்கள், இணைக்க!'' * [[Татар тілі|Татар]]: ''Барлык илләрнең пролетарийлары, берләшегез!'' (''Barlıq illärneñ proletariları, berläşegez!'') * [[Телугу]]: ''అన్ని దేశాల వర్కర్స్, ఐక్యం!'' * [[Тыва тілі|Тыва]]: ''Бүгү чурттарның пролетарийлери, каттыжыңар!'' * [[Түрік тілі|Түрік]]: ''Bütün ülkelerin işçileri, birleşin!'' * '''[[Түрікмен тілі|Түрікмен]]: ''Ähli ýurtlaryň proletarlary, birleşiň!'' (''Әхли юртларың пролетарлары, бирлешиң!'')''' * [[Удмурт тілі|Удмурт]]: ''Вань кунъёсысь пролетарийёс, огазеяське!'' * '''[[Өзбек тілі|Өзбек]]: ''Butun dunyo proletarlari, birlashingiz!'' (''Бутун дунё пролетарлари, бирлашингиз!'')''' * '''[[Украин тілі|Украин]]: ''Пролетарі всіх країн, єднайтеся!''''' * [[Урду]]: {{lang|ar| !،تمام ممالک کے ورکرز متحد }} * [[Филиппин тілі|Филиппин]]: ''Mga manggagawa ng mundo, magkaisa!'' * '''[[Фин тілі|Фин]]: ''Kaikkien maiden proletaarit, liittykää yhteen!''''', ''Kaikkien maiden työläiset, liittykää yhteen!'' * [[Француз тілі|Француз]]: ''Prolétaires de tous les pays, unissez-vous!'' * [[Хинди]]: दुनिया के मज़दूरों, एक हों! * [[Хорват тілі|Хорват]]: ''Proleteri svih zemalja, ujedinite se!'' * [[Чех тілі|Чех]]: ''Proletáři všech zemí, spojte se!'' * [[Чуваш тілі|Чуваш]]: ''Пĕтĕм тĕнчери пролетарисем, пĕрлешĕр!'' * [[Швед тілі|Швед]]: ''Arbetare i alla länder, förenen eder!'', ''Arbetare i alla länder förenen er!'' или ''Arbetare i alla länder, förena er!'', ''Proletärer i alla länder, förena er!'' * [[Эсперанто]]: ''Proletoj el ĉiuj landoj, unuiĝu!'' * '''[[Эстон тілі|Эстон]]: ''Kõigi maade proletaarlased, ühinege!''''' * [[Саха тілі|Саха]]: ''Бүтүн дойдулар пролетарийдара, биир буолуҥ!'' * [[Жапон тілі|Жапон]]: 万国の労働者よ、団結せよ! (транскрипция: ''Банкоку но Ро: до: ся ё, данкэцу сэё!'') == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Workers of the world, unite!}} * [http://www.geonames.de/proletarians.html Ұран баламалары Geonames.de] * [[:wiktionary:workers of the world, unite|«Workers of the world, unite»]] ағылшын Уикисөздігінде * {{cite web | author = Сомин А. | datepublished = 28.03.2011 | url = http://elementy.ru/problems?questid=47#part_3 | title = Белорусская орфография | publisher = elementy.ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/65esvbpCZ | archivedate = 2012-02-23 }} [[Санат:Коммунизм]] [[Санат:Ұрандар]] mk9ei5lhk2w8n8k863ooz7i3asc9fey 0 514161 3605550 3385997 2026-05-16T06:55:07Z Casserium 68287 /* */ 3605550 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Шаймұхамбет Сапиев |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 10.09.1926 |Туған жері =[[Шұбар (Жетісу облысы)|Шұбар]], {{туғанжері|Ескелді ауданы|Ескелді ауданында}}, [[Жетісу облысы]], [[Қаз ССР]] |Қайтыс болған күні = 1996 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы ={{USSR}}<br>{{KAZ}} |Ұлты = |Мансабы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев]] |Марапаттары ={{Социалистік еңбек ері}}{{Ленин ордені}}{{Ленин ордені}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Шаймұхамбет Сапиев''' (10. 9. 1926 ж.т., [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] обл., [[Ескелді ауданы|Талдықорған]] ауданы, [[Шұбар (Жетісу облысы)|Шұбар]] ауылы — 1996) – Кеңес партия қайраткері. Социалистік Еңбек Ері ([[1966]]). 1948 жылдан [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] мүшесі. == Өмірбаян == Талдықорған зоотехникалық-мал дәрігерлік техникумын ([[1967]]), [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын]] (1958) бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты ([[1971]]). 1945 ж. Совет Армиясы қатарында болды. 1945 – 1949 ж. Шұбар сельсоветінің секретары, 1949 – 1952 ж. Талдықорған ауд. аткомының секретары. 1952 – 1960 ж. Талдықорған ауд. аткомы председателінің орынбасары. Талдықорған обл. аткомының бөлім меңгерушісі, Бөрлітөбе ауданы аткомының төрағасы. 1960 – 73ж. [[Андреев]] ауд. партия комитетінің 2-секретары, ауаткомының председателі, Андреев және Панфилов ауданы партия комитетінің 1-секретары. 1973 жылдан Талдықорған обл. партия комитетінің секретары. Қазақстан Компартиясының 13-съезінде ОК-нің мүшелігіне сайланды. Екі рет [[Ленин ордені|Ленин]] орденімен, [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл Ту]] орденімен марапатталған<ref name="source1">[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref>. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] {{stub}} bz3k7mgo43iytusik342xrxueruo9gn 0 514790 3605252 3603305 2026-05-15T12:28:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3605252 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} Опалинаның тіршілік циклі Оплиналар-жануар текес талшықты біржасушалылар. Дене пішіні жапырақ тәрізді, 1мм. Денесінде мыңдаған қысқа талшықтары бар, көп ядролы. Қазіргі кезде 100 түрі белгілі. Қосмекенділердің ішегінің паразиті. Тіршілік циклі иесінің көбеюіне тәуелді. # Иесінің бөліну уақытында өте тез бөлінеді. Бұл үрдіс бақаның ішегнде болады. # Иесі уылдырық шашқанда, олар суға шығып, итшабақтармен қайта жұтылады. # Итшабактардың ішінде копуляция жолымен микро-макро гаметалар түзеді. # Түзілген зиготалар қайта суға түсіп, итщабақтрмен қайта жұтылады # Олардың ішектерінде цистадан ұсақ дарақтар шығады. cuxt9d2v199u3bgxgbvmcwtuhcr9yz0 0 521365 3605499 3566235 2026-05-16T00:09:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605499 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Galil.jpg|thumb|right|300px|Галиль автоматы]] '''Галил ''' ({{lang-he|גליל}}, {{lang-en|Galil}}) — [[израиль]]дік [[автомат қару]]ы. Автоматты ойлап тапқан израильдік құрылымдаушысы [[Исраэл Галили]]. Галил финдік ''Валмет Rk 62'' автоматының негізінде<ref>[http://www.militaryfactory.com/smallarms/detail.asp?smallarms_id=23 IMI Galil ARM / SAR - Assault Rifle / Carbine / Submachine Gun / Designated Marksman Rifle - History, Specs and Pictures - Military, Security and Civilian Guns and Equipment]</ref> жасалған. Ал ''Валмет Rk 62'' автоматы - [[Калашников автоматы]]ның бір нұсқасы.<ref>[http://militaryhistory.about.com/od/smallarms/p/Cold-War-Ak-47-Assault-Rifle.htm AK-47 - Kalashnikov AK-47] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231121355/http://militaryhistory.about.com/od/smallarms/p/Cold-War-Ak-47-Assault-Rifle.htm |date=2013-12-31 }}</ref><ref>[http://www.militaryfactory.com/smallarms/detail.asp?smallarms_id=568 Valmet M76 (RK 62 76) - Assault Rifle - History, Specs and Pictures - Military, Security and Civilian Guns and Equipment]</ref><ref>[http://remtek.com/arms/imi/galil/galil.htm Imi Galil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021205114438/http://www.remtek.com/arms/imi/galil/galil.htm |date=2002-12-05 }}</ref> == Өңделу тарихы == [[1967 жыл]]ы Израиль әскері [[араб]]тармен [[6 күндік соғыс]]ты ұтса да, бұл соғыс нәтижесінде израиль әскері жабдықталғал [[FN FAL]] қаруының арабтардың қаруланған [[Калашников автоматы]]на қарағанда көптеген жетіспеушіліктері бар екеніне көзі жетті. [[1969 жыл]]ы инженерлер [[Галь Узиель]] және [[Исраэл Галили]] Израиль әскери басшылығына өздері ойлап тапқан қарулардың нұсқаларын ұсынды.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE3DC133BF932A25750C0A963958260 Yisrael Galili, Weapons Inventor, 72 // наурыз 11, 1995] [[nytimes.com]]</ref> Нәтижесінде финдік ''Валмет Rk 62'' автоматының негізделген Галилидің нұсқасы тапсырыс берушілердің көңілінен шықты. [[1973 жыл]]ы Галил автоматы Израиль әскерінің қарулануына қосылды. Автомат өндіруші - «Israel Military Industries» компаниясы қажетті құрал-жабдықты Финлияндиядан сатып алып, автоматты жаппай өндіре бастады. [[1980 жыл]]дардың соңына қарай Галил автоматының көптеген жетіспекшілктеріне байланысты Израиль әскерінің жаяу бөлімдерінде қолдануы тоғартылған. 1990-жылдары Галил автоматының орнына америкалық [[M16]] автоматы келді. Пайдалануда тек қана Галил автоматының қысқартылған нұсқалары қалды. [[2006 жыл]]ы Галил автоматы өндірістен толайым шығарылды.<ref>И. Левитин. Винтовка «Галил» окончательно снимается с вооружения израильской армии // «Зарубежное военное обозрение», № 11 (728), 2007. стр.84</ref> == Автоматтың нұсқалары == [[Сурет:Estonian Soldier DM-SD-02-00619.jpg|thumb|left|Galil AR нұсқасы эстондық солдатының қаолында]] * '''Galil AR''' ('''A'''ssault '''R'''ifle) — базалық нұсқа ( оқтары - 5,56 мм НАТО және 7,62 мм НАТО ). * '''Galil ARM''' ('''A'''ssault '''R'''ifle and '''M'''achine gun)  (оқтары - 5,56 мм НАТО; 7,62 мм НАТО). * '''Galil SAR''' ('''S'''hort '''A'''ssault '''R'''ifle) - қысқартылған нұсқасы (оқтары - 5,56 мм НАТО; 7,62 мм НАТО). * '''Galil MAR''' ('''M'''icro '''A'''ssault '''R'''ifle, '''Micro-Galil''') — қысқартылған нұсқасы (оқтары - 5,56 мм НАТО). * '''Magal''' — [[тапанша-пулемет]], тек қана 1000 данасы шығарылған. * '''Galil Sniper''' немесе '''[[Galatz]]'''- снайперлерге арналған нұсқасы (оқтары - 7,62 мм НАТО). * '''Galil Hadar'''  * '''SR-99'''  * '''Galil ACE'''  == Автоматты пайдаланушы елдер == * {{BOL}}<ref name="jones2009">Jones, Richard D. Jane’s Infantry Weapons 2009/2010. Jane’s Information Group; 35 edition (қаңтар 27, 2009). ISBN 978-0710628695</ref> * {{BWA}}<ref name="jones2009"/> * {{BRA}}<ref name="jones2009"/> * {{COL}}<ref>[http://www.indumil.gov.co/?id_c=21&tpl=producto INDUMIL — Industria Militar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408133107/https://www.indumil.gov.co/?id_c=21&tpl=producto |date=2016-04-08 }}</ref>: Қызмет 2031 жылы тоқтатылады. * {{CRI}}<ref name="jones2009"/> <ref>Martha Honey. Hostile Acts: U.S. Policy in Costa Rica in the 1980s. University Press of Florida, 1994. page 299</ref> * {{COD}}<ref name="jones2009"/> * {{DJI}}<ref>[http://www.navy.mil/view_single.asp?id=42208 Navy News Service — Eye on the Fleet<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715122629/https://www.navy.mil/view_single.asp?id=42208 |date=2007-07-15 }}</ref> * {{SLV}}<ref name="Haapiseva-Hunter2">{{cite book |last= Haapiseva-Hunter |first= Jane |authorlink= |coauthors= |title= Israeli foreign policy: South Africa and Central America |publisher= South End Press |date= 1999 |location= |pages= 115 |isbn= 978-0896082854}}</ref> * {{EST}}<ref>[http://www.mil.ee/?menu=tehnika1&sisu=galilar Eesti Kaitsevägi — Tehnika — Automaat Galil AR<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120814154604/http://www.mil.ee/?menu=tehnika1&sisu=galilar |date=2012-08-14 }}</ref><ref>[http://www.mil.ee/?menu=tehnika1&sisu=galilsar Kaitsevägi — Tehnika — Automaat Galil SAR<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720125430/http://www.mil.ee/?menu=tehnika1&sisu=galilsar |date=2011-07-20 }}</ref><ref>[http://www.mil.ee/?menu=tehnika1&sisu=galilarm Kaitsevägi — Tehnika — Automaat Galil ARM<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720125436/http://www.mil.ee/?menu=tehnika1&sisu=galilarm |date=2011-07-20 }}</ref><ref>[http://www.mil.ee/?menu=tehnika1&sisu=galilsnaiper Kaitsevägi — Tehnika — Galil Snaiper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720125454/http://www.mil.ee/?menu=tehnika1&sisu=galilsnaiper |date=2011-07-20 }}</ref>. * {{GTM}}<ref name="Haapiseva-Hunter">{{cite book |last= Haapiseva-Hunter |first= Jane |authorlink= |coauthors= |title= Israeli foreign policy: South Africa and Central America |publisher= South End Press |date= 1999 |location= |pages= 114 |isbn= 978-0896082854}}</ref> * {{HTI}}<ref name="jones2009"/> * {{IND}}<ref name="jones2009"/> * {{IDN}}<ref name="idnvojnik">{{cite web | url = http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/1612007/ind.asp | title = Kopassus & Kopaska - Specijalne Postrojbe Republike Indonezije | language = Croatian | publisher = Hrvatski Vojnik Magazine | accessdate = 2010-06-12 | archiveurl = http://www.webcitation.org/67IYFAZIW | archivedate = 2012-04-30 }}</ref>. * {{ISR}}<ref name="hogg2002">Hogg, Ian (2002). Jane’s Guns Recognition Guide. Jane’s Information Group. ISBN 0-00-712760-X.</ref><ref name="Knesset">[http://www.knesset.gov.il/guard/heb_html/dept_honor_guardl_3.asp Picture of the Knesset Guard on Israel’s 52nd Independence Day armed with Galil], Israeli [[Кнессет|Knesset]] Official Website</ref>. * {{LSO}}<ref name="jones2009"/> * {{MNG}}<ref>http://www.shuud.mn/wp-content/uploads/2011/11/352.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207144525/http://www.shuud.mn/wp-content/uploads/2011/11/352.jpg |date=2013-12-07 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=ECB_XX4NEzM|title=084th division. Mongolian special task battalion - YouTube|accessdate=2013-02-08}}</ref> * {{NPL}}<ref name="jones2009"/> * {{NIC}}<ref name="jones2009"/> * {{PER}}<ref name="jones2009"/> * {{PHL}}<ref name="jones2009"/><ref>.[http://www.bits.de/public/articles/kw_nl/kleinwaffen-nl04-08eng.htm Rice Not Guns — German Arms in the Philippines<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * {{PRT}}<ref>{{cite book |last= Walter |first= John |authorlink= |coauthors= |title= Rifles of the World |publisher= Krause |date= 2006 |location= |pages= 616 |isbn= 978-0896892415}}</ref>. * {{RWA}}<ref name="jones2009"/> * {{ZAF}}<ref>[http://www.army.mil.za/equipment/weaponsystems/infantry/R4_R5%20 Assault_Rifles.htm army.mil.za // weapon systems: infantry]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * {{SWZ}}<ref name="jones2009"/> * {{TTO}}<ref name="jones2009"/> * {{Байрақ|Вьетнам}} * {{Байрақ|Чили}}<ref>{{cite web|url=http://i-hls.com/2014/05/chilean-army-selets-israeli-rifle/|title=Chilean Army Selets Israeli Rifle|accessdate=2014-05-04}}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қарулар]] p8xg0lnczo34uck01rh2juhppykbs5i 4 537752 3605511 3605092 2026-05-16T05:00:40Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605511 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95743" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 743] | data-sort-value="1092" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1092] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86387" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 387] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84035" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 035] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="81894" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 81 894] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55535" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 535] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48362" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="25664" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 25 664] | data-sort-value="46" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21409" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 409] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="18826" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 826] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="17450" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 450] | data-sort-value="105" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16955" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 955] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16069" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 069] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13737" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 737] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11170" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 170] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10031" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8223" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7906" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7906] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7873" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7873] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7440" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7440] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7223" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7223] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4323" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4323] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4195" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4195] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3396] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2920" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2920] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2698" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2698] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2259" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2259] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2003" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2003] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1823" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1823] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1599" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1599] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1519" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1519] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1509" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1509] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1140" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="672" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 672] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="664" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 664] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 4p7bji7olqqzeoj6q6ju7f241d5wjwd 0 557905 3605502 3241080 2026-05-16T00:39:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605502 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Жер |қазақша атауы = Еркін және Һанзалық Гамбург қаласы |шынайы атауы = Freie und Hansestadt Hamburg |сурет = [[Сурет:Hamburg montage.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hamburg COA.svg |ту = Flag of Hamburg.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 33 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 10 |lon_min = 0 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(1736752)_region:DE |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 7 аудан |басшының түрi = Бургомистр |басшысы = Олаф Шольц |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 755,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 6 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 718 187 |санақ жылы = 2011 |тығыздығы = 2260,05 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 40 |пошта индексі = |пошта индекстері = 20001—20999 |автомобиль коды = HH |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.hamburg.de/ |сайт тілі = de }} '''Гамбург''' немесе '''Еркін және Һанзалық Гамбург қаласы''' ({{lang-de|Freie und Hansestadt Hamburg}} {{IPA|ˈhambʊɐ̯k}}) - қала-мемлекет, [[Германия]]ның 16 жерінің бірі болып табылады. Ол Германияның екінші ірі қаласы және  Еуропалық Одақтағы ең тығыз қоныстанған  астана емес қала болып табылады. 2011 жылдың соңына қарай қаланың тұрғын саны 1 718 187 болды. Гамбург Еуропадағы ең ірі порт қалаларының бірі болып табылады. == Рәміздері == Гамбургтің өз елтаңбасы баяғы заманда пайда болған. Оның бірінші суреті XII ғасырда ескі Гамбург мөрінде кездеседі. Елтаңба суретінде қалалық кертешті қабырғасы күш пен қаланың тәуелсіздік символы ретінде және қабырғаның жоғары жағында үш  мұнара көрсетілген. Орташа  мұнараның үстінде крест тұр, өйткені Гамбург епископ қала болып саналады. Екі шеткі мұнаралардың жоғарағы жағында  Мария бикештің алтыбұрышты жұлдызы жарқырап тұр. Өйткені Мария бикеші көптеген ғасырлар бойы қаланың аспан қорғаушысы болған. XVIII ғасырға дейін қабырға мен мұнаралардың түсі қызыл, ал фонның түсі ақ болған. Бірақ 1752 жылы сенат елтаңбасының түсін өзгертті. Енді елтаңбада ақ мұнаралар қызыл фонда көрсеттілген. Гамбургте тағы үлкен мемлекеттік елтаңба бар. Ол қорқынышты арыстандар мен басқа да геральдикалық атрибуттармен безендірілген. Осы елтаңба  XVI ғасырда пайда болған. Гамбургтің мемлекеттік елтаңбасы Гамбургтің ұлттық туында бейнеленген. Гамбургтін теңіз елтаңбасын және теңіз туын теңізде жүзумен байланысты үкіметтік ұйымдарда орналасқан ғимараттарда кездестіруге болады. Эймсбюттель гамбург ауданында Метфессельштрассе көшесі бар. Осы көше  композитор Альфред Метфессель (1789-1865) құрметіне аталды. Ол 1823-1832 жылдардың аралығында Гамбургте өмір сүріп, жұмыс істеген. 1824 жылы композитор Hamburger Liedertafel хор қоғамын құрды. == Географиясы == Гамбург Германияның солтүстігінде орналасқан. Гамбургтен Эльба өзені ағып өтеді. Гамбургтің федерал жері Шлевиг-Гольштейннің солтүстігінен және Төменгі Саксонияның оңтүстігін жерлерінің арасында орналасқан. [[Сурет:Hamburg_Jungfernstieg_(1890-1900).jpg|right|thumb|228x228px|<center>Ашық хаттағы Гамбург(1895)</center>]] == Саясаты == * Заң шығару органы — Гамбург бюргершафтті (''Hamburgische Bürgerschaft''), халық сайлайды. * Атқарушы орган —  Еркін және Ганзалық Гамбург қаласының сенатынан (''Senat der Freien und Hansestadt Hamburg'') тұрады: ** Бірінші әкімі (''Erster Bürgermeister'') және ** Гамбург сенаторлар, * Конституциялық қадағалау органы - Гамбург Конституциялық Соты (''Hamburgisches Verfassungsgericht''), * Ең жоғары соты - Ганзалық Жоғары облыстық соты(''Hanseatisches Oberlandesgericht''), * Әкімшілік әділет жоғары соты — Гамбург Жоғары әкімшілік соты (''Hamburgisches Oberverwaltungsgericht''). Гамбург парламенттін ең соңғы сайлауы 20 ақпанда 2011 жылы өткізілді. <ref>[http://www.faz.net/s/RubDDBE3F68AD824EE4995B5ABEAA6C8394/Doc~E1FBD9DA343FD4CE48E3AEE9898809F03~ATpl~Ecommon~Scontent.html SPD kann Hamburg allein regieren]<span contenteditable="false"> </span>(нем.</ref> {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Партия !Дауыс !Дауыс пайызы !Орындары !Орындар пайызы |- | СДПГ | 331 067 | 48,6 % | 60 | 50,28 % |- | ХДО | 265 516 | 21,9 % | 40 | 22,19 % |- |Жасылдың партиясы | 74 472 | 11,2 % | 13 | 9,92 % |- |ЕДП | 50 132 | 6,6 % | 8 | 6,7 % |- |"Солшыл" | 50 132 | 6,4 % | 8 | 6,61 % |} == Әкімшілік бөлінуі == [[Сурет:Boroughs_of_Hamburg.jpg|right|thumb|250x250px|Гамбургтің әкімшілік бөлінуі]] Гамбург — Германияның федерал жері. Гамбург - [[Германия]]ның екінші ірі қаласы, Еуропалық Одақтың жетінші ірі қаласы және Еуропалық Одақтағы астана емес қалалардың арасындағы ең көп қоныстаған қала болып саналады. Гамбург 7 ауданнан тұрады және 105 блоктарға бөлінген. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! style="background:#efefef;" |Аудан ! style="background:#efefef;" |Халық саны (адам) ! style="background:#efefef;" |Аудан (км²) ! style="background:#efefef;" | Халық тығыздығы (адам/км²) |- | Гамбург-Орталығы | align="right" | 233 114<ref name="stats 2006">Residents registration office, source: statistical office Nord of Hamburg and Schleswig-Holstein (31.12.2006)</ref> | align="right" | 107,1 | align="right" | 2177 |- | Альтона | align="right" | 243 972<ref name="stats 2006"/> | align="right" | 78,3 | align="right" | 3149 |- | Аймсбюттель | align="right" | 246 087<ref name="stats 2006"/> | align="right" | 50,1 | align="right" | 4915 |- | Гамбург-Норд | align="right" | 279 498<ref name="stats 2006"/> | align="right" | 57,8 | align="right" | 4838 |- | Вандсбек | align="right" | 409 771<ref name="stats 2006"/> | align="right" | 147,5 | align="right" | 2777 |- | Бергедорф | align="right" | 118 942<ref name="stats 2006"/> | align="right" | 154,8 | align="right" | 769 |- | Харбург | align="right" | 201 119<ref name="stats 2006"/> | align="right" | 161,0 | align="right" | 1253 |} == Дін == Сенушілердің көбісі - лютерандар, ең ірі лютеран деноминациясы -  Солтүстік Германиядағы Інжілдік-лютерандық шіркеу.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm Города и сельские населённые пункты федеральных земель Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005522/http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm |date=2013-12-03 }} по данным [http://pop-stat.mashke.org/links.htm официальных источников ФРГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005405/http://pop-stat.mashke.org/links.htm |date=2013-12-03 }}<span contenteditable="false"> </span>(нем.)</ref> == Галерея == <center><gallery> Сурет:El tiempo que pasa.jpg|Магистральдық темiр жол станциясының жолы Сурет:Hamburg Rathaus.jpg|right|Ратуша және қаланың орталығы Сурет:HH Rathaus pano1.jpg|Орталық ратуша Сурет:Hamburg.Oberlandesgericht.wmt.jpg|Апелляциялық сот Сурет:Altona1000251.JPG|Альтон ратушасы Сурет:Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg|Неміс ұлттық театры Сурет:Hamburg Musikhalle 01 KMJ.jpg|Мьюзикхолл Сурет:Hamburg-Bismarck-Denkmal-frontal.jpg| Бисмарк ескерткіші Сурет:Hamburg.St.Katharinen.wmt.jpg|Қасиетті Екатерина шіркеуі Сурет:StGertrud Uhlenhorst Hamburg.jpg| Қасиетті Гертруд шіркеуі Сурет:Mess-Turm.jpg|Гамбургтегі телемұнара </gallery></center> [[Сурет:AlsterPanorama.jpg|900px]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * <span class="citation" contenteditable="false">''Булдаков Г. Н., Лейбошиц Н. Я.'' Гамбург / Оформление обложки М. А. Бычкова; Ленинградская организация ордена Ленина Союза архитекторов СССР.&nbsp;— Л.: Стройиздат, Ленинградское отделение, 1983.&nbsp;— 104&nbsp;с.&nbsp;— (Города-побратимы Ленинграда).&nbsp;— 20 000 экз.</span><span class="citation" contenteditable="false"></span> (обл.) * <span class="citation">[//ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Гамбург, город Гамбург, город] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&nbsp;— СПб., 1908—1913.</span> == Сілтемелер == {{commons|Category:Hamburg}} * [http://international.hamburg.de/index/1,2709,JGdlbz0zJG9rPTE4OTU3JHVrPSQ_,00.html Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051122075617/http://international.hamburg.de/index/1,2709,JGdlbz0zJG9rPTE4OTU3JHVrPSQ_,00.html |date=2005-11-22 }}. * [http://www.generalkonsulat-rus-hamburg.de Официальная страница консульства России в Гамбурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831063807/http://www.generalkonsulat-rus-hamburg.de/ |date=2015-08-31 }}. [[Санат:Германия қалалары]] n1mw53yrg5hcqpd4k799gu481p21iil 0 558680 3605238 3605215 2026-05-15T12:22:20Z 1nter pares 146705 3605238 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, Қамысты ауданы, Бестау ауылдық "Марал баба" мешіті == Марал баба мешіті == Қостанай облысы, Қамысты ауданының Бестау аулында 1994 жылы мешіт құрылысының іргетасы қаланды. 1996 жылдың шілде айында мешіт құрылысы түгелімен бітіп, пайдалануға берілде. Мешіттің жобасын жасаған Алматылық «Қаз ГУ проект». Негізгі жоспар бойынша мешіттің алаңы 1 гектар жерді алып жатыр. Құрылыстың көлемі: 36х36 м, биіктігі 4,5 м. Орталық зал дөңгеленіп келген, диаметрі 20 метр. Төрт мұнарасы бар, әрқайсысының биіктігі 16 метрден. Сырты түгелдей ұлутаспен қоршалған, іші гранит пен мәрмәр тас. Мешіттің ішінде имам мен наиб имамның жұмыс бөлмелері, дәріс алатын бөлме, тазалық бөлмесі, шайхана бар. Мешітті салуға Алматының, Қостанайдың және жергілікті тұрғындар атсалысты. Құрылыс жобасы мен құрылыс ісін жүргізген Бестау жауапкерлігі шектеулі серіктестің басшысы Ибрай Естаев пен құрылыс басшысы Ғилымхан Құлбатыров. Құрылыс жұмысына қаржылай көмек бергендер: Естаев Ибрай – Бестау ЖШС директоры, Ундемесов Темірхан – Свободный ЖШС директоры. Мешітке Марал ишан есімі берілді. Мешіттің бірінші имамы болып Ертай Балахмет тағайындалды. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz001.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] flx11o1n3r76timgzgbggmbu6f9doyb 0 568075 3605409 3439071 2026-05-15T19:12:32Z 1nter pares 146705 3605409 wikitext text/x-wiki '''Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы''' (синонимі: Конго-Қырым-Хазер геморрагиялық қызбасы, крымск-конголезски қызбасы, ортаазиялық геморрагиялық қызбасы, карахалак; Crimean-Congo hemorrhagic fever, Crimean hemorrhagic fever — англ.) — жедел вирусты ауру, табиғи ошақты зооноздыға қатысты. Екі толқынды қызбаны мінездейді, жалпы интоксикациямен және тромбогеморрагиялық синдроммен жүреді. Конго-Қырым ауруын алғаш рет рессей дәрігерлері 1944 жылы тапқан, кейін бұл ауру [[Конго]]да, [[Нигерия]]да, [[Сенегал]]да, [[Кения]]да смпатталған. == Конго-Қырым геморрагиялық қызбасының эпидемиологиясы == Вирустың резервуары болып майда жабайы құрт құмырсқалар жатады: [[орман тышқаны]], кішкентай [[сарышұнақ]], русак-қояны, [[құлақты кірпі]]. Кене тасмалдаушы және сақтаушы болып табылады, Hyalomma туыстастығынан шыққан. Ауру көбінесе маусымдық мезілдерге байланысты, әсіресе мамыр және тамыз айларында көп кездеседі (биздің елде көбінесе). Ауру көбінес Крымда байқалады, Астраханскта, Ростовск ауданында, Краснодарда және Ставропольскте және Орталық Азияда, Қытайда, Болгарияда, Югославияда, көбінесе Африка елінің Сахараның оңтүстігінде байқалады (Конго, Кения, Уганда, Нигерия және т.б.). Көбінесе ауру адамдардың 80%нің жастары 20 пен 60 жас аралығында шалдығады. == Патогенезі == Инфекция көзі болып көбінесе кененің шаққан жері яғни тері немесе майда жарақаттар кезінде ауру адаммен қарым қатынас кезінде қан арқылы беріледі (аурухана ішілік жұқтыру ). Инфекциямен зақымдлған жерде ешқандай өзгерістер байқалмайды. Вирус қанға өтеді және ретикулоэндотелиальды жүйенің клеткаларында жинақталады.Екіншілк зақымдалу кезінде айқын массивті вирустармен жалпылама интокцикация белгілері байқалады,қантамырлардың эндотелилері зақымдалады және айқын әртүрлі дәрежедегі тромбогеморрагиялық синдром байқалады. == Науқас адамның көзіндегі өзгерістер == Конго -Қырым геморрагиялық қызбасының асқынулары — сепсис, өкпенің ісінуі, ошақты пневмония, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі, отит, тромбофлебит пайда болуы мумкін. == Диагноз және дифференциальды диагнозы == Эпидемиологиялық жағдайларды ескере отырып (эндемиялық аймақтарға баруы, мерзім, әртүрлі жердегі аурушаңдықтың көрсеткіштері және т.б.) және клиникалық симптомдарға енгізделеді: жедел басталуы, тез арада пайда болатын және айқын өте тез арада тромбогеморрагиялық синдром байқалуы мүмкін, толқын тәрізді дене температурасы, лейкопения, анемизация және т.б. == Конго-Қырым геморрагиялық қызбасының белгілері және ағымы == * Инкубационды кезеңнің ұзақтығы 1 және 14 күн аралығында (жиі 2-7 күн). Продромальды көріністер болмайды. Ауру байқаусызда басталуы мумкін,ауру деп аурудың басталған бастапқы алғашқы сағаттарынан басталаған айтуға болады. Дене температурасы тез көтеріледі және кей кезде аурудың жеңіл түріндеде дене температурасы 39-40°С барады. Бастапқы кезеңдерінің өзіндеде жалпылама интоксикация белгілерін көруге болады, көптеген инфекциялық ауруларда болуы мумкін. * Бастапқы кезінің өзі 3-4 күнге созылуы мумкін ( 1 мен 7 күн). Бұл кезде өте жоғарғы қызбамен жіне қатты әлсіздікпен көрінеді, қақсаушылық дененің, бастың ауруымен, бүкіл дененің қақсап ауруы, қатты бастың ауруы, бұлшық еттердің және суставтардың ауруы байқалады.<ref>[http://kazmedic.kz/archives/686 Геморрагиялық қызба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509082110/http://kazmedic.kz/archives/686 |date=2016-05-09 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Crimean-Congo hemorrhagic fever virus}} [[Санат:Вирустық аурулар]] rwfez290ekjlyqe3i8q600pn3vekvw4 0 571261 3605237 3605219 2026-05-15T12:21:57Z 1nter pares 146705 3605237 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Солуэй-Моссе түбіндегі шайқас''' ({{lang-en|Battle of Solway Moss}}; [[24 қараша]] [[1542 жыл|1542 жылы]]) — [[XVI ғасыр|XVI ғасырдағы]] ағылшын-шотланд шайқастарының бірі. Шотландықтардың бұл шайқаста жеңілісі елдегі сыртқы саясатының барлық жүйесі дағдарысқа ұшырағанын және [[Англия]]мен жаңа ынтымақтастықтың жолдардың табудың қажеттілігін көрсетті. == Шайқас алдындағы әскери іс-қимыл == 1542 жылғы қайталанған Шотландия мен Англия арасындағы соғыс бастапқыда шотландықтарға табысты болды: 1542 жылдың тамызында ағылшын әскері [[Хаддон-Рига]] түбінде талқандалды. Алайда, 1542 жылдың қазанында Шотландия королі [[Яков V]] ақсүйектерден жасақ құрды, ал шотландық ақсүйектер Англиямен соғысты ынтасыз қабылдаған болып шықты. Сонымен қатар, королдің ішкі саясатындағы қатыгездігіне наразы болғандар және ақсүйектерді ел билеуден толығымен шектеу, ірі шотландық шонжорлар әскери науқанға қатысудан бас тарты. Хаддон-Рига жеңімпазы [[Джордж Гордон, 4-Хантли графы|Хантли графын]] қолбасшы орнынан босатылуы, шотланд әскери күштерінің әлсіреуіне әкеліп соқтырды. Дегенімен, король біраз (шам. 20 мың адам) әскер жинай алды. Яков V Англияға басып кіруді батыс шекарада жүзеге асыруды шешті. Лохмабенде королдік штаб ұйымдастырып, Яков V фавориті Оливер Синклэр бастаған әжептәуір ірі корпусты жіберді. == Шабуылдың барысы == 1542 жылдың 24 қарашасында Синклэрдің әскеріне [[Солуэй-Ферт]] шығанағындағы шымтезекті батпақ аймағында сэр Томас Уартон бастаған ағылшын әскері шабуыл жасады. Шотландықтардың іс-әрекеттері үйлесімнен мүлдем айырылды, бөлімше басшылары қолбасшыға мойынсұнбай кетті, барондардың бір қатары әрекетсіздігімен жеңіліске итермеледі. Нәтижесінде, шотландықтардың әскері тез талқандалып, ұрыс алаңынан жан-жаққа қашты. Жеңген жақтың әскер шығыны шағын болды, бірақ шамамен 1200-ден көп адам берілді немесе тұтқынға түсті. == Солуэй-Моссе түбіндегі шайқастың маңызы == Солуэй-Моссе түбіндегі шайқастағы жеңіліс Яков V саясатының күйрегендігін білдіріп, король мен ақсүйектер арасындағы антагонизмнің тереңдігін көрсетті. Бұдан басқа, сыртқы саясатта Англиямен дұшпандық қарым-қатынастың келешекте әрі қарай жалғаспайтындығын айқындады. Жақында ұлдарынан айырылған Яков V бұның бәрін түсінді. Күйзеліске батқан король [[14 желтоқсан|14 желтоқсанда]] [[Фолкленд (қала)|Фолкленд]] сарайында көз жұмды. [[Санат:Шотландия шайқастары]] [[Санат:Англия шайқастары]] [[Санат:1542 жыл]] fldkuuy16m8sp2mn8d6zn8b63opansa 0 595443 3605253 3593329 2026-05-15T12:32:03Z 1nter pares 146705 3605253 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Абсолютті артықшылықтар теориясы''' — Адам Смит абсолютті артықшылықтар теориясының негізін салды. Оның теориясы бойынша халықаралық сауда əртүрлі елдердегі тауар өндірісінің абсолютті шығындарының айырмашылығына негізделуі тиіс. А. Смиттің ойынша, əрбір ел басқа елге қарағанда, еркін нарық жағдайында өндірісіне аз шығын жұмсайтын тауарға маманданғаны дұрыс. А. Смит əр елде белгілі тауарларды аз шығынмен өндіруге мүмкіндік беретін ерекше табиғи жағдайлар мен ресурстар бар екенін атап көрсетті.<ref>Доғалов А.Н., Досмағанбетов Н. С. Макроэкономика: экономикалық мамандықтарға арналған оқулық / А.Н. Доғалов, Н.С. Досмағанбетов – 2-бас., өңд. жəне толықт. – Алматы: ЖШС РПБК «Дəуір», 2012. – 416 б.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ce2www84n6ifl3eige90m6hbwefippw 3 632851 3605593 3575527 2026-05-16T07:57:02Z Eurohunter 6580 /* Qazaqşa */ жаңа бөлім 3605593 wikitext text/x-wiki {{archive box| <center> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2020|2020]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2021|2021]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2022|2022]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2023|2023]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2024|2024]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2025|2025]] <inputbox> type=fulltext prefix=Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/ width=20 searchbuttonlabel=Мұрағаттан іздеу </inputbox></center> }} {{астынан}} [[File:Slava Ukraini banner.jpg|center|500px|link=Украина жасасын!]] <!-- ЖАҢА ТАҚЫРЫПТЫ ЕҢ АСТЫНАН БАСТАҢЫЗ --> == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Сурет == Суретті жүктеп бергеңізге рахмет! Кинопоискке тіркелген адамдар ғана суретті jpeg форматында жүктей алатын сияқты ғой. Айтпақшы, бұрынғы суреттерді жоймаса да болар еді. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:31, 2026 ж. қаңтардың 2 (+05) :Ескі нұсқалары жойылған жоқ, тек администраторлар ғана көре алатын қылып жасырып қойдым. Басқа уикилер еркін емес файлдың ескі нұсқаларын сүйтеді екен :) Керек болса қайтадан көрінетін қылып істесе болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 21:00, 2026 ж. қаңтардың 3 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:58, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Панорама бостандығы == Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 23:51, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 тізімін пайдаланып User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Qazaqşa == Hello. I'm looking for Kazakh translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Қатысушы:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Қатысушы талқылауы:Eurohunter|талқылау]]) 12:57, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) fn962axrdyjhuc6gftonti7cmz97e4b 3605635 3605593 2026-05-16T11:41:17Z Nurtenge 93712 /* Qazaqşa */ Жауап беру 3605635 wikitext text/x-wiki {{archive box| <center> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2020|2020]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2021|2021]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2022|2022]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2023|2023]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2024|2024]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2025|2025]] <inputbox> type=fulltext prefix=Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/ width=20 searchbuttonlabel=Мұрағаттан іздеу </inputbox></center> }} {{астынан}} [[File:Slava Ukraini banner.jpg|center|500px|link=Украина жасасын!]] <!-- ЖАҢА ТАҚЫРЫПТЫ ЕҢ АСТЫНАН БАСТАҢЫЗ --> == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Сурет == Суретті жүктеп бергеңізге рахмет! Кинопоискке тіркелген адамдар ғана суретті jpeg форматында жүктей алатын сияқты ғой. Айтпақшы, бұрынғы суреттерді жоймаса да болар еді. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:31, 2026 ж. қаңтардың 2 (+05) :Ескі нұсқалары жойылған жоқ, тек администраторлар ғана көре алатын қылып жасырып қойдым. Басқа уикилер еркін емес файлдың ескі нұсқаларын сүйтеді екен :) Керек болса қайтадан көрінетін қылып істесе болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 21:00, 2026 ж. қаңтардың 3 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:58, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Панорама бостандығы == Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 23:51, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 тізімін пайдаланып User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Qazaqşa == Hello. I'm looking for Kazakh translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Қатысушы:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Қатысушы талқылауы:Eurohunter|талқылау]]) 12:57, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) :{{@|Eurohunter}} hi! Sure, where can I help you? [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:41, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) 751c19xuetzk0yocv0lmftjjfiizjm5 0 636556 3605239 3605213 2026-05-15T12:22:44Z 1nter pares 146705 /* */ 3605239 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Эрнест Егорович Лейст''' ([[1852 жыл|1852]]–[[1918 жыл|1918]]) — орыс [[Геофизика|геофизигі]] және [[Метеорология|метеоролог]]ы; Мәскеу университетінің профессоры. == Өмірбаяны == [[1852 жыл|1852]] жылы 19 қаңтарда (31) [[Ревел]]де, қолөнершінің отбасында дүниеге келген. Ол [[Санкт-Петербург]]ке көшіп, онда [[неміс тілі]]нен сабақ беріп, репетиторлықпен айналысқан. [[1872 жыл|1872]] жылы ол үй мұғалімі атағына, ал 1874 жылы - математика ғылымдарының мұғалімі атағына емтихан тапсырды. 1875 жылы ол сыртқы студент ретінде матрицалық сертификат алу үшін емтихан тапсырды және 1876 жылдың қаңтарында Дорпат университетінің физика-математика бөліміне оқуға түсті. Университетте оқумен қатар жеке гимназияда математика пәнінен сабақ берді. 1878 жылы желтоқсанда университет кеңесі оған «Анықталмаған теңдеулердің шешімдерінің саны» тақырыбындағы эссесі үшін алтын медаль берді. 1879 жылы ол «таза математика» мамандығына кандидат ретінде университетті алтын медальмен бітіріп, математика ғылымдарының аға оқытушысы лауазымына емтихан тапсырды. [[1880 жыл|1880]]-[[1884 жыл|1884]] жылдары ол Бас физикалық обсерваторияда ауа райының телеграфында және дауыл туралы ескерту бөлімінде физик болып жұмыс істеді және сонымен бірге Екатерина мектебінде [[физика]] пәнінен сабақ берді ([[1883 жыл|1883]] ж. аяғына дейін). Ол өзінің негізгі міндеттерін мұрағаттық метеорологиялық материалдарды өңдеумен, кітапхана мен обсерватория мұрағатын басқарумен ұштастырды. Ол «Метеорологиялық бақылаулар каталогын» құрастырды, онда Ресейдің 1884 жылға дейін болған барлық метеорологиялық мекемелерінің тарихын жинақтады. 1884 жылы наурызда оны аға байқаушы Павловскіге (Константиновская) магниттік және метеорологиялық обсерваторияға ауыстырды, онда ол температура және геомагниттік зерттеулермен айналысты; [[1886 жыл|1886]] жылдың қаңтарында оның директоры болды. Лейпциг университетінде кандидаттық диссертацияны қорғауға кандидаттық және бейнелеу ғылымдарының магистрін алды. [[1890 жыл|1890]] жылы ол «Павловскідегі топырақтың температурасы туралы» эссе үшін Ломоносов сыйлығының лауреаты болды. 1893 жылдың ақпан айынан бастап ол Санкт-Петербург университетінде приват-доцент болып, физикалық географиядан дәріс оқыды. [[1893 жыл|1893]] жылы «Топырақтың температурасы мен терең көлдердің төменгі суы арасындағы байланыс туралы» баяндамасы үшін Ресей географиялық қоғамының күміс медалімен марапатталды. [[1894 жыл|1894]] жылдың маусым айынан бастап приват-доцент және Мәскеу университетінің Метеорологиялық обсерваториясының басшысы. Сол жылы ол магистрлік емтихан тапсырып, [[1897 жыл|1897]] жылы 1 сәуірде Дерпт университетінде «Планеталардың жер үсті магниттік құбылыстарына әсері туралы» тақырыбында диссертация қорғады және физикалық географиядан магистр дәрежесін алды. [[1899 жыл|1899]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап, [[1899]] жылы 10 наурызда Мәскеу университетінде «Қалыпты және қалыптан тыс геомагнетизмнің географиялық таралуы туралы» докторлық диссертация қорғағаннан кейін және физикалық география докторы, төтенше профессор, [[1902]] жылдың қыркүйегінен бастап физикалық география және метеорология кафедрасында қарапайым профессор. [[1903 жыл|1903]]-[[1911 жыл|1911]] жылдары Мәскеу университетінің физика-математика [[факультет]]і Кеңесінің хатшысы, [[1911 жыл|1911]]-[[1917]] жж. - ректордың көмекшісі. [[1906]] жылдың 1 қаңтарынан бастап жарамды мемлекеттік кеңесші. [[1918]] жылдан бастап Мәскеу университетінің құрметті профессоры. [[1916]] жылы ол өзінің бастамасымен ұйымдастырылған геофизикалық комиссияны басқарды. [[1918]] жылдың көктемінде ол профессор В.А.Михельсонмен бірге Мәскеу метеорологиялық қоғамын құрды. [[1918]] жылы [[Германия]]ға, [[Бад-Наухайм]]ға емделуге кетті, ол жерде [[1918]] жылы 13 қыркүйекте қайтыс болды. == Ғылыми зерттеулері == [[1898 жыл|1898]] жылы [[Париж]] геомагниттік [[обсерватория]]сының директоры профессор Т.Муро Курск магниттік [[аномалия]]сын зерттеуге қатысу үшін Парижден [[Ресей]]ге екі аптаға шақырылды. Муро ресейлік зерттеушілердің алдыңғы бақылауларын растады және анықталған аномалия жер магниті теориясын «төңкереді» және темір кендерінің орасан зор қорларымен байланысты деген қорытынды жасайды. Профессор Леист пен П. Г. Попов оған ғылыми зерттеулер жүргізуде ғылыми көмек көрсетеді. «Курск земство» компаниясы Германияда сатып алынған магниттік өлшеу құралдары мен ұңғымаларды бұрғылауға қажетті жабдықты сатып алуға Leist ақшасын бөлді. Лейстің нұсқаулары бойынша. ұңғыманы бұрғылау басталды. Леистаның есептеуі бойынша, кен Жер бетінен 200 метр тереңдікте орналасуы керек еді. Алайда алғашқы бұрғылау кезінде ол табылмады және земство жұмысы тоқтатылды. Алайда, Лейст, аномалияның темір кендерімен байланысты екендігіне сенімді бола отырып, зерттеулерді өз есебінен жалғастырды. Ол жыл сайын шілде-тамыз айларында жазғы каникул кезінде 14 жыл бойы атылды. Ол Мәскеудің натуралистер қоғамындағы жұмысының жеке кезеңдері туралы үнемі хабарлап отырды, оның 1894 жылдан бастап толық мүшесі болды ([[1899]] жылдан бастап қоғам хатшысы, [[1913]] жылдан бастап құрметті мүшесі). [[1910]] жылы ол Курск магниттік аномалиясының магниттік түсірілім деректерін талдау бойынша өзінің жеке жұмысын жасаған 4500 «абсолютті» анықтамалары негізінде аяқтады және нәтижелерін Мәскеу физика және биофизика институтына есеп берді. [[1905]] жылы Лейст [[1906]]-[[1907 жыл|1907]] жылдары Қырымдағы ауаның электрленуі мен радиоактивтілігін зерттеді. магнитті тұтылу кезінде Самарқанд облысында магниттік және метеорологиялық зерттеулер жүргізілді; [[1912 жыл|1912]] жылы Феодосияда гамма-сәулелерді зерттеді. [[1914]] жылы оның басшылығымен Шенкурск қаласында уақытша магниттік обсерватория салынды, ол [[1914]]-[[1916]] жж. Ресейдің солтүстігін магниттік түсіруге негіз болды. == Марапаттары == * Станиславтың бұйрығы, 2-ші өнер. (1893) * Сент-Анн ордені, 2-сурет. (1901) * Владимирдің ордені 4-өнер. (1904) * Санкт-Петербург ордені 3-ші өнер. (1909) * 1-ші Станислав ордені. (1912) == Ұрпақтары == * Ұлы - Эрнест Эрнестович Лейст, Красная Пресня жеміс-көкөніс фабрикасының заң кеңесшісі, (1886, Павловск - 09/17/[[1938]]), [[1938]] жылдың күзінде ВКП (б) мен Кеңес үкіметінің басшыларына қарсы террорлық шабуыл жасады деген айыппен. тұтқындалып, сотталды. Сонымен бірге, 1956 жылы қайтыс болғаннан кейін Коммунарка ауылында атылды * Немересі - Олег Эрнестович Лейст ([[1925]]-[[2003]], Мәскеу), заңгер және заңгер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 176umuxt9croutwtxxgf9qe4td9w44u 3605241 3605239 2026-05-15T12:23:06Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Философия докторлары]],[[Санат:3 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері]],[[Санат:2 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері]],[[Санат:1 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3605241 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Эрнест Егорович Лейст''' ([[1852 жыл|1852]]–[[1918 жыл|1918]]) — орыс [[Геофизика|геофизигі]] және [[Метеорология|метеоролог]]ы; Мәскеу университетінің профессоры. == Өмірбаяны == [[1852 жыл|1852]] жылы 19 қаңтарда (31) [[Ревел]]де, қолөнершінің отбасында дүниеге келген. Ол [[Санкт-Петербург]]ке көшіп, онда [[неміс тілі]]нен сабақ беріп, репетиторлықпен айналысқан. [[1872 жыл|1872]] жылы ол үй мұғалімі атағына, ал 1874 жылы - математика ғылымдарының мұғалімі атағына емтихан тапсырды. 1875 жылы ол сыртқы студент ретінде матрицалық сертификат алу үшін емтихан тапсырды және 1876 жылдың қаңтарында Дорпат университетінің физика-математика бөліміне оқуға түсті. Университетте оқумен қатар жеке гимназияда математика пәнінен сабақ берді. 1878 жылы желтоқсанда университет кеңесі оған «Анықталмаған теңдеулердің шешімдерінің саны» тақырыбындағы эссесі үшін алтын медаль берді. 1879 жылы ол «таза математика» мамандығына кандидат ретінде университетті алтын медальмен бітіріп, математика ғылымдарының аға оқытушысы лауазымына емтихан тапсырды. [[1880 жыл|1880]]-[[1884 жыл|1884]] жылдары ол Бас физикалық обсерваторияда ауа райының телеграфында және дауыл туралы ескерту бөлімінде физик болып жұмыс істеді және сонымен бірге Екатерина мектебінде [[физика]] пәнінен сабақ берді ([[1883 жыл|1883]] ж. аяғына дейін). Ол өзінің негізгі міндеттерін мұрағаттық метеорологиялық материалдарды өңдеумен, кітапхана мен обсерватория мұрағатын басқарумен ұштастырды. Ол «Метеорологиялық бақылаулар каталогын» құрастырды, онда Ресейдің 1884 жылға дейін болған барлық метеорологиялық мекемелерінің тарихын жинақтады. 1884 жылы наурызда оны аға байқаушы Павловскіге (Константиновская) магниттік және метеорологиялық обсерваторияға ауыстырды, онда ол температура және геомагниттік зерттеулермен айналысты; [[1886 жыл|1886]] жылдың қаңтарында оның директоры болды. Лейпциг университетінде кандидаттық диссертацияны қорғауға кандидаттық және бейнелеу ғылымдарының магистрін алды. [[1890 жыл|1890]] жылы ол «Павловскідегі топырақтың температурасы туралы» эссе үшін Ломоносов сыйлығының лауреаты болды. 1893 жылдың ақпан айынан бастап ол Санкт-Петербург университетінде приват-доцент болып, физикалық географиядан дәріс оқыды. [[1893 жыл|1893]] жылы «Топырақтың температурасы мен терең көлдердің төменгі суы арасындағы байланыс туралы» баяндамасы үшін Ресей географиялық қоғамының күміс медалімен марапатталды. [[1894 жыл|1894]] жылдың маусым айынан бастап приват-доцент және Мәскеу университетінің Метеорологиялық обсерваториясының басшысы. Сол жылы ол магистрлік емтихан тапсырып, [[1897 жыл|1897]] жылы 1 сәуірде Дерпт университетінде «Планеталардың жер үсті магниттік құбылыстарына әсері туралы» тақырыбында диссертация қорғады және физикалық географиядан магистр дәрежесін алды. [[1899 жыл|1899]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап, [[1899]] жылы 10 наурызда Мәскеу университетінде «Қалыпты және қалыптан тыс геомагнетизмнің географиялық таралуы туралы» докторлық диссертация қорғағаннан кейін және физикалық география докторы, төтенше профессор, [[1902]] жылдың қыркүйегінен бастап физикалық география және метеорология кафедрасында қарапайым профессор. [[1903 жыл|1903]]-[[1911 жыл|1911]] жылдары Мәскеу университетінің физика-математика [[факультет]]і Кеңесінің хатшысы, [[1911 жыл|1911]]-[[1917]] жж. - ректордың көмекшісі. [[1906]] жылдың 1 қаңтарынан бастап жарамды мемлекеттік кеңесші. [[1918]] жылдан бастап Мәскеу университетінің құрметті профессоры. [[1916]] жылы ол өзінің бастамасымен ұйымдастырылған геофизикалық комиссияны басқарды. [[1918]] жылдың көктемінде ол профессор В.А.Михельсонмен бірге Мәскеу метеорологиялық қоғамын құрды. [[1918]] жылы [[Германия]]ға, [[Бад-Наухайм]]ға емделуге кетті, ол жерде [[1918]] жылы 13 қыркүйекте қайтыс болды. == Ғылыми зерттеулері == [[1898 жыл|1898]] жылы [[Париж]] геомагниттік [[обсерватория]]сының директоры профессор Т.Муро Курск магниттік [[аномалия]]сын зерттеуге қатысу үшін Парижден [[Ресей]]ге екі аптаға шақырылды. Муро ресейлік зерттеушілердің алдыңғы бақылауларын растады және анықталған аномалия жер магниті теориясын «төңкереді» және темір кендерінің орасан зор қорларымен байланысты деген қорытынды жасайды. Профессор Леист пен П. Г. Попов оған ғылыми зерттеулер жүргізуде ғылыми көмек көрсетеді. «Курск земство» компаниясы Германияда сатып алынған магниттік өлшеу құралдары мен ұңғымаларды бұрғылауға қажетті жабдықты сатып алуға Leist ақшасын бөлді. Лейстің нұсқаулары бойынша. ұңғыманы бұрғылау басталды. Леистаның есептеуі бойынша, кен Жер бетінен 200 метр тереңдікте орналасуы керек еді. Алайда алғашқы бұрғылау кезінде ол табылмады және земство жұмысы тоқтатылды. Алайда, Лейст, аномалияның темір кендерімен байланысты екендігіне сенімді бола отырып, зерттеулерді өз есебінен жалғастырды. Ол жыл сайын шілде-тамыз айларында жазғы каникул кезінде 14 жыл бойы атылды. Ол Мәскеудің натуралистер қоғамындағы жұмысының жеке кезеңдері туралы үнемі хабарлап отырды, оның 1894 жылдан бастап толық мүшесі болды ([[1899]] жылдан бастап қоғам хатшысы, [[1913]] жылдан бастап құрметті мүшесі). [[1910]] жылы ол Курск магниттік аномалиясының магниттік түсірілім деректерін талдау бойынша өзінің жеке жұмысын жасаған 4500 «абсолютті» анықтамалары негізінде аяқтады және нәтижелерін Мәскеу физика және биофизика институтына есеп берді. [[1905]] жылы Лейст [[1906]]-[[1907 жыл|1907]] жылдары Қырымдағы ауаның электрленуі мен радиоактивтілігін зерттеді. магнитті тұтылу кезінде Самарқанд облысында магниттік және метеорологиялық зерттеулер жүргізілді; [[1912 жыл|1912]] жылы Феодосияда гамма-сәулелерді зерттеді. [[1914]] жылы оның басшылығымен Шенкурск қаласында уақытша магниттік обсерватория салынды, ол [[1914]]-[[1916]] жж. Ресейдің солтүстігін магниттік түсіруге негіз болды. == Марапаттары == * Станиславтың бұйрығы, 2-ші өнер. (1893) * Сент-Анн ордені, 2-сурет. (1901) * Владимирдің ордені 4-өнер. (1904) * Санкт-Петербург ордені 3-ші өнер. (1909) * 1-ші Станислав ордені. (1912) == Ұрпақтары == * Ұлы - Эрнест Эрнестович Лейст, Красная Пресня жеміс-көкөніс фабрикасының заң кеңесшісі, (1886, Павловск - 09/17/[[1938]]), [[1938]] жылдың күзінде ВКП (б) мен Кеңес үкіметінің басшыларына қарсы террорлық шабуыл жасады деген айыппен. тұтқындалып, сотталды. Сонымен бірге, 1956 жылы қайтыс болғаннан кейін Коммунарка ауылында атылды * Немересі - Олег Эрнестович Лейст ([[1925]]-[[2003]], Мәскеу), заңгер және заңгер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:3 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері]] [[Санат:2 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері]] [[Санат:1 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері]] fach7uach720yh7uasqo8e7skzo2fn9 0 651211 3605442 3583215 2026-05-15T20:00:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605442 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым|Есімі=Ву Цзяньсюн|Суреті=Chien-Shiung Wu (1912-1997) in 1958.jpg|Туған күні=31.05.1912|Қайтыс болған күні=16.02.1997|Туған жері=Тайцан, Цзянсу, [[Қытай]]|Қайтыс болған жері=[[Нью-Йорк]]|Азаматтығы=[[Қытай]],<br> [[АҚШ]]|Ғылыми аясы=физика|Жұмыс орны=[[Беркли Калифорния университеті|Берклидегі Калифорния Университеті]],<br> [[Принстон университеті|Принстон Университеті]],<br> [[Колумбия университеті|Колумбия Университеті]]|Альма-матер=Нанкин Университеті,<br> [[Беркли Калифорния университеті|Берклидегі Калифорния Университеті]]|Ғылыми жетекші=Эрнест Орландо Лоуренс}} '''Ву Цзяньсюн''' (мадам Ву атымен де танымал;{{lang-en|Chien-Shiung Wu}}; [[31 мамыр]] [[1912 жыл|1912]]<ref>https://www.atomicheritage.org/profile/chien-shiung-wu</ref>, Тайцан — [[16 ақпан]] [[1997 жыл|1997]]<ref>[https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/wu-chien-shiung Encyclopædia Britannica]</ref>, [[Нью-Йорк]]) — Қытайдан шыққан американдық [[физик]]. [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әлсіз өзара әрекеттесулерде кеңістіктік паритетінің бұзылуын эксперименталды түрде дәлелдеді, бұл эксперимент оның есімімен аталды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым академиясының]] мүшесі (1958)<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/48916.html C. S. Wu]</ref>, [[Қытай ғылым академиясы|Қытай Ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (1994)<ref>[http://english.cas.cn/newsroom/archive/news_archive/nu2004/201502/t20150215_136888.shtml Backdrop: CAS Foreign members (1994-2002)]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Өмірбаяны == Мадам Вудың ата-бабалары Тайюань қаласы, Шаньси провинциясынан шыққан, бірақ өзі Цзянсу провинциясының Тайцан қаласында дүниеге келген, [[1929 жыл|1929]] жылы Ұлттық Орталық университетке түскен, [[1930 жыл|1930]]-[[1934 жыл|1934]] жылдары [[Нанкин]] орталық университетінің физика факультетінде оқыған, [[1934 жыл|1934]]-[[1936 жыл|1936]] жылдары университетте ғылыми жұмыспен айналысқан. [[1936 жыл|1936]] жылы АҚШ-қа Тайюаньдық құрбысы, [[химик]] Дун Жофэньмен бірге оқуға кетті. Ву [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] оқуын бітіріп, [[1940 жыл|1940]] жылы физика бойынша философия докторы дәрежесін алды. Екінші дүниежүзілік соғыстың және Қытайдағы биліктің ауысуы салдарынан Ву АҚШ-та қалып, физик Люк Юаньға тұрмысқа шықты. Сексистік шектеулерге байланысты жұмыста қиындықтар туындағаннан кейін, ол күйеуімен бірге шығыс жағалауға көшіп, [[Принстон университеті|Принстон]] мен [[Колумбия университеті|Колумбия университеттерінде]] сабақ берді. [[1944 жыл|1944]] жылы ол [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысып, [[Уран|уранды]] байытумен айналысты<ref name="marina"/>. [[1965 жыл|1965]] жылы Ву-дің "Бета-ыдырау" монографиясы жарық көрді. [[1973 жыл|1973]] жылы Қытайға барды. Осы сапар барысында ата-анасының қабірлері қирап, ағасы мен көкесінің мәдени революция кезінде қайтыс болғандығын білді<ref name="marina"/>. [[1975 жыл|1975]] жылы ол Америкалық физикалық қоғамның президенті болды, Ву — бұл лауазымдағы алғашқы әйел еді<ref name="marina">[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435516/Vu_Tszyansyun Молчанова М. Ву Цзяньсюн : Королева лаборатории : [арх. 10 ноября 2020<nowiki>]</nowiki> / Марина Молчанова // Квантик : журн. — 2020. — № 4.]</ref>. [[1997 жыл|1997]] жылы [[Инсульт|инсульттан]] қайтыс болды. Қытайда әкесінің өзіне арнап құрған мектебінің жанында жерленген, осы мектептің ауласында Ву Цзяньсюннің ескерткіші тұр<ref name="marina"/>. == Ғылымға қосқан үлесі == [[1956 жыл|1956]] жылы Ли Чжэндао мен Янг Чжэньнин Вуға кеңістіктік паритетті сақтау заңын қолданбай салынған әлсіз өзара әрекеттесудің жаңа теориясын тексеру үшін эксперимент жүргізуді ұсынды. Қазіргі уақытта "Ву тәжірибесі" деп аталатын бұл тәжірибе 1956 жылы оның басшылығымен жасалды және Паритет Заңы әлсіз өзара әрекеттесуде жұмыс істемейтінін көрсетті. Алдымен ғылыми қауымдастық бұл нәтижені сенімсіздікпен қабылдады, бірақ Ву тәжірибесіне ұқсас және түбегейлі ерекшеленетін эксперименттердің қайталануы оның нәтижелерін растады. Кейінірек Ли және Ян [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды, ал Ву марапатсыз қалды<ref name="marina"/>, оны көптеген адамдар сексизмнің көрінісі ретінде қабылдады. Кейініректе Ву [[Орақтәрізді жасушалы анемия|орақтәрізді жасушалы анемияны]] тудыратын [[Гемоглобин|гемоглобиннің]] молекулалық өзгерістерін зерттеді. Ву Цзянсюн көпшілік алдында сөйлеген сөздерінде сексизмге жол берілмейтіндігін және әйелдердің ғылыммен айналысуға тең құқығы жайында: "мен әйелдерді ғылым мен техникада жұмыс істеу үшін Интеллектуалды емес деп санайтын адам бар екеніне күмәнім бар"; "менің ойымша, кішкентай атомдар мен ядролардың, математикалық символдардың немесе ДНҚ молекулаларының айырмашылығы жоқ, олармен айналысатын - ерлер немесе әйелдер"<ref name="marina"/>. == Марапаттары мен мойындаулары == * 1948 — американдық физикалық қоғамның мүшесі болып сайланды * 1962 — John Price Wetherill Medal * 1963 — Комсток Премиясы * 1975 ж. — АҚШ-тың Ұлттық ғылыми медалі, «For her ingenious experiments that led to new and surprising understanding of the decay of the * radioactive nucleus»<ref>[https://nationalmedals.org/laureate/chien-shiung-wu/ Chien-Shiung Wu | National Science and Technology Medals Foundation]</ref><ref>[https://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=403 The President's National Medal of Science: Recipient Details | NSF - National Science Foundation]</ref> * 1975 ж. — Том Боннер премиясы «For her pioneering work in beta decay, and particularly for carrying out beautifully precise experiments, * crucial for unraveling of the nature of the weak interactions»<ref>[https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Wu&first_nm=Chien-Shiung&year=1975 Prize Recipient]</ref><ref>[https://www.aps.org/programs/honors/prizes/bonner.cfm Tom W. Bonner Prize in Nuclear Physics]</ref> * 1978 ж. — Физика бойынша Вольф премиясы<ref>[http://wolffund.org.il/?dir=site&page=winners&cs=381 עמוד הבית - קרן וולף] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911102826/http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site |date=2014-09-11 }}</ref> * 1986 — Эллис аралының құрмет медалі * 1990 — Ву құрметіне 2752 Ву Цзяньсюн [[Астероид|астероиды]] аталды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:31 мамырда туғандар]] [[Санат:1912 жылы туғандар]] [[Санат:16 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Нью-Йоркте қайтыс болғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Инсульттан қайтыс болғандар]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Калифорния университеті түлектері]] hi0zsbl355d90l5sv7biusy2j2frw92 4 675070 3605555 3605130 2026-05-16T07:01:01Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605555 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88024||2860||393||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95743||76154||11007||226||3373||234||110||5800||739 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86387||80805||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84035||68774||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||81894||76981||748||588||37||361||0||2882||44 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55535||30549||3588||368||5769||944||2238||4775||5184 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48385||39685||1757||102||628||17||9||4467||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|Ulan}}||30436||23967||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||10||{{u|1nter pares}}||25676||23879||199||7||507||68||0||1353||131 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8819||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21409||20150||749||39||120||4||0||121||11 |- |15||19||{{u|Nurken}}||18826||9617||1295||39||6888||81||2||417||47 |- |16||13||{{u|Sagzhan}}||17450||16267||353||38||181||10||0||308||86 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||16955||11995||218||7||132||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16069||14053||411||16||1017||73||1||539||300 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13737||12968||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11170||6772||505||0||102||512||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||7906||5402||966||137||627||58||23||528||190 |- |30||34||{{u|TheNomadEditor}}||7873||5546||27||4||1795||195||0||158||47 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7440||5941||189||80||63||88||3||384||320 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7223||5121||457||126||755||0||64||92||66 |- |35||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6255||254||109||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4323||3800||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4195||2905||188||63||34||25||0||595||102 |- |51||50||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||52||{{u|Makenzis}}||3396||3339||5||0||0||0||0||46||5 |- |58||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||73||{{u|ShadZ01}}||2920||2331||321||63||105||0||0||4||0 |- |69||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6 |- |70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |73||88||{{u|MuratbekErkebulan}}||2698||1762||290||0||80||46||0||387||4 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |85||84||{{u|Rasulbek Adil}}||2259||1864||126||0||13||1||0||171||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||82||{{u|Unknown Alash}}||2003||1942||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||86||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |98||94||{{u|RaiymbekZh}}||1827||1541||6||0||13||0||0||71||71 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||87||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||42||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1599||1339||1||0||102||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1520||1334||0||0||7||0||0||118||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1509||1503||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||5||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||672||665||0||1||0||0||0||5||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||166||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||664||625||15||0||0||0||0||2||0 |- |185||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||186||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |210||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] n0y8qsv2ldd113vj2brp6ppq59sdq2a 4 675089 3605623 3605214 2026-05-16T11:00:56Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605623 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515631||380108||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131971||127428||613||15||62||17||10||2859||942 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113355||1||0||0||0||0||0||113354||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87389||87389||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79325||79310||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50463||50170||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26600||22826||42||0||3648||2||0||60||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14494||13521||427||1||0||83||0||384||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13736||13238||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7931||5402||966||137||627||40||23||528||190 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3255||3252||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1554||1535||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||54||{{u|YiFeiBot}}||1360||1192||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||160||158||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] khm4n4ccc63tta2jpwomfplw5dp4eia 4 675116 3605282 3604937 2026-05-15T13:07:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605282 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7333||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3135||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2527||42||0||55||33||546||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2261||102||13||198||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Орел Карл}}||1284||308||1||303||80||24||0||0||0 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||462||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||527||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|1nter pares}}||525||304||0||8||339||3||0||0||4 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||499||470||3||630||4685||30||0||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |61||{{u|Sagzhan}}||434||79||1||16||134||29||0||0||0 |- |62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |64||{{u|TheNomadEditor}}||404||37||0||0||1530||2||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |67||{{u|Ashina}}||380||178||3||56||22||42||31||0||21 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |78||{{u|TalgatSnow}}||323||141||3||103||371||67||0||15||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|ShadZ01}}||171||22||0||33||81||47||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aru Omarali}}||78||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Madi Dos}}||78||21||0||51||22||40||1||0||3 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |288||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|MuratbekErkebulan}}||72||19||0||54||75||0||11||0||0 |- |292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |298||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |299||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |300||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|RaiymbekZh}}||66||38||5||1||5||0||0||0||1 |- |303||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Rasulbek Adil}}||25||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |594||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |600||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |602||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |606||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Жанна Ж}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |627||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |639||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |641||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |642||{{u|TrueNomadEditor}}||11||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |643||{{u|Tuttiorchestra687}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |683||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |684||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |687||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |705||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |713||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |718||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |730||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |739||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |741||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |743||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |747||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |752||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||7||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |809||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |822||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |823||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |827||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |830||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |831||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |859||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |876||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |881||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |885||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |898||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |906||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |908||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |920||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |924||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |930||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |933||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |934||{{u|Zhandos M}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |945||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |953||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |954||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |984||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |992||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |995||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1007||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1015||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1022||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1036||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1042||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1044||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1052||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1076||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1077||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1089||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1090||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1093||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1120||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1128||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1160||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1163||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1168||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1170||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1186||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1190||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1197||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1248||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1251||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1278||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1288||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1391||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1420||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1422||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1423||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1435||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1436||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1452||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1455||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1479||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1508||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1526||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1544||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1545||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1552||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1673||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1686||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1691||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1696||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||215||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 8088edyjg0yyfl564rcz4p83wjq35q7 0 682507 3605248 3605209 2026-05-15T12:27:00Z 1nter pares 146705 /* */ 3605248 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Муюңуа''' ({{lang-en|Muyingwa}}) — хопи үндістерінінің мифологиясында құнарлылық құдайы, адамдарға түс пен аянда көрінеді. Екі мүйіз қоғамының (Two Horn Society) жоғарғы құдайы. Бұл қоғамның кивасындағы құрбандық үстеліндегі екі метрге жуық екі бұлан мүйізі құдайдың символы ретінде бейнеленген. Аалоосака дәнді-дақылдардың өсуіне жауапты басқа катчина атауы, муюңуаның баламалы аспектісі. Хопи қорығының шығыс шетіндегі [[Кимс каньоны]]ның оңтүстігінде орналасқан Аватоби ауылындағы ғибадатхананың бөлігі болған пұттарға немесе качиндерге қатысты. Аватоби шамамен 1700 жылы жойылды. ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Діни сенімдер мен доктриналар]] [[Санат:Мифология]] rennfpmct2us79da5myey1wxxd1yy5e 3605249 3605248 2026-05-15T12:27:08Z 1nter pares 146705 /* */ 3605249 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Муюңуа''' ({{lang-en|Muyingwa}}) — хопи үндістерінінің мифологиясында құнарлылық құдайы, адамдарға түс пен аянда көрінеді. Екі мүйіз қоғамының (Two Horn Society) жоғарғы құдайы. Бұл қоғамның кивасындағы құрбандық үстеліндегі екі метрге жуық екі бұлан мүйізі құдайдың символы ретінде бейнеленген. Аалоосака дәнді-дақылдардың өсуіне жауапты басқа катчина атауы, муюңуаның баламалы аспектісі. Хопи қорығының шығыс шетіндегі [[Кимс каньоны]]ның оңтүстігінде орналасқан Аватоби ауылындағы ғибадатхананың бөлігі болған пұттарға немесе качиндерге қатысты. Аватоби шамамен 1700 жылы жойылды. ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Діни сенімдер мен доктриналар]] [[Санат:Мифология]] ho1t0mwmoagesgvsnd5jqy3ytlafwzp 0 686389 3605250 3605210 2026-05-15T12:27:39Z 1nter pares 146705 3605250 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Юкола''' — Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыс халықтары дайындаған кептірілген балық немесе бұғы еті. Кейбір аудандарда юколу пештің үстіне ысталған немесе кептіру алдында аздап тұздалған. Юкола Куриль аралдары мен Беринг теңізінің жағалауларының жергілікті тұрғындары өз қажеттіліктері үшін өндіреді. Ол ұзақ уақыт сақтауға және тасымалдауға ыңғайлы консервілер ретінде адамның тамақтануына, сондай-ақ ұзақ уақыт өту кезінде жүру мүмкіндігімен қосымша өңдеусіз тамақтануға дайындалады. Аштықты жақсы қанағаттандырады, шөлдемейді. Дайындау үшін лосось еті, сондай-ақ шортан, ақ балық және т.б. пайдаланылады. Төменгі сорттардың балығы ит тағамына кептіріледі. Юкол астындағы балық қабатқа кесіліп, кептіру үшін рельстерге ілінеді. Түнде балық қатып қалады, бір күнде ериді, дегидратация процесі жүреді. Тұрақты теріс ауа температурасында мұздың сублимациясы жүреді. Юкола қасиеттері бойынша стокфиске жақын. f5dkvwsilkefgj22ub2gp2z2rld0tgz 3605251 3605250 2026-05-15T12:27:46Z 1nter pares 146705 /* */ 3605251 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Юкола''' — Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыс халықтары дайындаған кептірілген балық немесе бұғы еті. Кейбір аудандарда юколу пештің үстіне ысталған немесе кептіру алдында аздап тұздалған. Юкола Куриль аралдары мен Беринг теңізінің жағалауларының жергілікті тұрғындары өз қажеттіліктері үшін өндіреді. Ол ұзақ уақыт сақтауға және тасымалдауға ыңғайлы консервілер ретінде адамның тамақтануына, сондай-ақ ұзақ уақыт өту кезінде жүру мүмкіндігімен қосымша өңдеусіз тамақтануға дайындалады. Аштықты жақсы қанағаттандырады, шөлдемейді. Дайындау үшін лосось еті, сондай-ақ шортан, ақ балық және т.б. пайдаланылады. Төменгі сорттардың балығы ит тағамына кептіріледі. Юкол астындағы балық қабатқа кесіліп, кептіру үшін рельстерге ілінеді. Түнде балық қатып қалады, бір күнде ериді, дегидратация процесі жүреді. Тұрақты теріс ауа температурасында мұздың сублимациясы жүреді. Юкола қасиеттері бойынша стокфиске жақын. hcceh1dmh90k22rl1p0w9zbfuz3fmmf 0 686547 3605580 3581752 2026-05-16T07:44:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] ([[User talk:Гулжайна Усен|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3561982 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі=Қажи Нұрсұлтанұлы |Туған күні=17.10.1928 |Туған жері=Ақсуат, Семей облысы, Қазақ КСР, КСРО |Қайтыс болған күні=2011 жыл |Азаматтығы={{USSR}}<br>{{KAZ}} |Мансабы=профессор |Білімі=[[Қазақ ұлттық университеті]] |Мамандығы=оқытушы |Марапаттары=Ұлы Отан соғысының жеңісіне 60 жыл }} '''Қажи Нұрсұлтанұлы '''(1928–2011) — педагогика ғылымдарының кандидаты, [[профессор]], бірнеше оқу-әдістемелік құралдардың авторы, [[ұстаз]]. == Өмірбаяны == * 1928 жылы 17 қазанда [[Семей]] облысы, [[Ақсуат (Абай облысы)|Ақсуат]] ауданының Қаратал колхозында ([[Тана]] ауылы) дүниеге келген. * Соғыс жылдарындағы қиыншылықтарға байланысты орта мектепті үзіліспен оқуға тура келді. * Орта мектепті ойдағыдай бітіріп, [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақтың ұлттық университеті]]нің физика-математика факультетінің «математика» мамандығына түсіп, 1955 жылы бітірді. * 1955 жылы Қазақ ССР Оқу-ағарту министрлігінің жолдамасымен Н.К. Крупская атындағы Семей педагогикалық институтының жоғары математика кафедрасына ассистент болып қызметке қабылданып, ағартушылық еңбек жолын бастап, оқытушы, аға оқытушы, факультет деканының орынбасары, доцент, профессор дәрежесіне дейін көтерілді. * 1975 жылы «Қазақстанда математика педагогикасы ойларының даму тарихи» деген тақырып бойынша кандидаттық диссертация қорғап, педагогика ғылымының кандидаты деген ғылыми атақ алды. Бұл математиканы оқыту теориясы мен әдістемесі саласы бойынша өте құнды әрі тың еңбек болып саналады. Оның нақты дәлелі ретінде Қажы Нұрсұлтанұлының еңбектеріне берілген физика-математика ғылымдарының докторы, профессор [[Ф.Д.Крамер|Ф. Д. Крамер]], академик [[Орымбек Ахметбекұлы Жәутіков]], Қазақ ССР Ғ.А. корреспондент мүшесі А.Машенов, профессорлар А.З.Закарин, А.Көбесов және тағы басқа ғалымдардың пікірлерін айтуға болады. * 1978 жылы КСРО министрлер кеңесінің жоғары аттестациялық комиссиясының шешімімен доцент ғылыми атағын алды. * Жоғары оқу орнының ғылыми кеңесінің шешімімен 1996 жылдан математика және математиканы оқыту әдістемесі кафедрасының профессоры қызметін атқарған. * Қажи Нұрсұлтанұлы кафедрасының негізгі пәндері «Математикалық анализ», «математикалық логика», «дискретті математика», «математика тарихы» пәндерінен студенттерге дәріс оқыды. * Қажи Нұрсұлтанұлы студенттерге тек қана білім беріп қоймай, мұғалімге қажетті қасиеттер мен қабілеттерді олардың бойына сіңіруге үйретуден ешқашан жалыққан емес. * Сонымен қатар қоғамдық өмірге белсенді араласатын, өз ойы, өз пікірі бар, ұлтжанды ұстаз. Қажи Нұрсұлтанұлы университетті бітіріп келген жылдары Семей педагогикалық институтында қазақ топтарын ашып, өз тілінде маман дайындауда оларға білікті де білімді ұстаздар шақырылып, олардың қызметін ұйымдастыруда [[Төлеубай Ыдырысұлы Аманов]]тың басшылығымен өте үлкен белсенділік көрсетті. Қазақ топтары ашылғаннан кейін де оның өміршеңдігін қамтамасыз ету үшін жан аямай еңбек еткен ұстаздардың бірі. * Қажи Нұрсұлтанұлы тарихтан, әдебиеттен, басқа да ғылым салаларынан көп білетін рухани байлығы мол, зиялы жан-жақты адам болды. Абай мен Шәкәрімнің, Алаш арыстарының өмірі мен шығармашылық еңбектеріне арналған зерттеу жұмыстары облыстық, республикалық басылымдарда жарияланды.Семей мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетінде еңбек жолын 1955 жылдан бастап 55 жылдай ерен еңбегін сіңірді. == Ғылыми еңбектері == * Қажи Нұрсұлтановтың «Математикалық логика бастамалары» деген екі томдық кітабы Алматы қаласындағы «Республикалық баспа кабинетінде» 1994, 1995 жылдары жарық көрді. * «Дискретті математикалық логика» дейтін көлемді кітабы 2002 жылы Семей қаласында басылып, республикаға кеңінен тарады. * Қ.Нұрсұлтанов бастамшы болып авторлар ұжымы әзірлеген «Ойлау логикасы» атты оқу-әдістемелік құралы 2006 ж. Семей қаласында жарық көрді. * Сонымен қатар аталған пәндер бойынша республикадағы орта білім беретін мектептерде жүйелі түрде оқытылатын элективтік курстарды дайындаушы және оларды іс жүзінде дәрістеуші болды. * Қажи Нұрсұлтановтың авторлығымен жалпы ғылым сүйер зиялы қауымға, мұғалімдер мен оқытушыларға, студенттер мен мектеп оқушыларына лайықтанған, көп таралымды бес кітап және де әртүрлі журнал мен жинақтар беттерінде 200-ден астам ғылыми-зерттеулік, ғылыми - көпшілік және оқу - әдістемелік мақалалар жарияланған. == Марапаттары == * Қажи Нұрсұлтанұлы «[[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі]]» белгісімен және КСРО жоғары білім беру саласына сіңірген еңбегіне орай «Жұмыстағы үздік табыстары үшін» дейтін Ресейлік белгісімен және Семей мемлекеттік педагогикалық институтына сіңірген еңбегіне орай «Зор еңбегі үшін» медалімен, жеңістің 55 жылдық құрметіне «1941-1945 жж. соғыс ардагері», «Ұлы Отан соғысының жеңісіне 60 жыл» медальдарымен марапатталған. * 1999 жылы [[Семей]] қаласының әкімінің шешімімен көп жылғы жемісті еңбегі, білікті кадрлар даярлаудағы іскерлігі үшін Қажи Нұрсұлтанұлына «Семей қаласының Құрметті азаматы» атағы берілді. Оқу-ағарту саласы басшыларының алғыс хаттарымен марапатталды. * Қажи Нұрсұлтанұлынан білім алған шәкірттері Қазақстанның барлық аймақтарында абыроймен педагогикалық қызмет атқаруда. Олардың ішінде ғылым докторлары, ғылым кандидаттары, доценттер, оқу - ағарту ісінің үздік қызметкерлері көптеп саналады.<ref>https://semeylib.kz/?page_id=11549&ysclid=l6ywyojv4h132471324</ref> == «Қ.Н.Нұрсұлтанов оқулары» == 2019 жылдан бастап республика көлемінде математика мұғалімдерінің «Қ.Н. Нұрсұлтанов оқулары» атты математика мұғалімдерінің республикалық ғылыми-практикалық конференциясы дәстүрлі түрде өткізіліп келеді. Соңғы екі жылда халықаралық деңгейде өткізілуде. Сондай-ақ 5-6 сынып оқушыларына математика пәні бойынша дәстүрлі олимпиада өткізіліп келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ақсуат ауданында туғандар]] [[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] r3rek3d4yx6jqux0gltxbucdvwvzes8 0 696372 3605524 3586285 2026-05-16T05:40:59Z Casserium 68287 Әкесінің тегі басқа, аты мен тегі бөлек 3605524 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы парламент сайлауы (2021) | алдыңғы сайлау жылы = 2021 | байрақ = Flag of Kazakhstan.svg | ел = Қазақстан | вариант = | келесі сайлау = Қазақстандағы Парламент сайлауы (2026) | келесі сайлау жылы = 2026 | сайлау атауы = Қазақстандағы Мәжіліс сайлауы (2023) | тақырып = | қосымша = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] сайлауымен қатар әр деңгейдегі мәслихаттар сайлауы да жүреді | сайлау күні = [[2023 жыл]]ы [[19 наурыз]] | түрі = [[Парламент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = | сайлаушылар = | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Erlan Qoşanov (2022-06-06).jpg | түс1 = #55B4A0 | кандидат1 = | серіктес1 = | жыныс1 = ер | партия1 = [[Аманат (партия)|Аманат]] | коалация1 = | партия1 коалация1 = | партия2 коалация1 = | партия3 коалация1 = | партия4 коалация1 = | партия5 коалация1 = | партия6 коалация1 = | партия7 коалация1 = | басшы1 = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | сайлаушылар даусы1 = | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = | дауыс1 = 3431510 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 53.9 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = 71.09 | ref пайыз1 = | орын1 = 1 | алдыңғы орын1 = 1 | сайланған атауы = | сайланған1 = | алдыңғы сайланған1 = | сайланған атауы2 = | сурет2 = Ali Bektayev (cropped).jpg | түс2 = #0A5C2E | кандидат2 = | серіктес2 = | жыныс2 = | партия2 = [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] | коалация2 = | партия1 коалация2 = | партия2 коалация2 = | партия3 коалация2 = | партия4 коалация2 = | партия5 коалация2 = | партия6 коалация2 = | партия7 коалация2 = | басшы2 = [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | сайлаушылар даусы2 = | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = | дауыс2 = 693938 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 10.90 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 5.29 | орын2 = 2 | алдыңғы орын2 = 0 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сайланған атауы = | сурет3 = Айдарбек Ходжаназаров (cropped).jpg | түс3 = #4A77EC | кандидат3 = | серіктес3 = | жыныс3 = | партия3 = [[Respublica]] | коалация3 = | партия1 коалация3 = | партия2 коалация3 = | партия3 коалация3 = | партия4 коалация3 = | партия5 коалация3 = | партия6 коалация3 = | партия7 коалация3 = | басшы3 = [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | сайлаушылар даусы3 = | алдыңғы сайлаушылар даусы3 = | дауыс3 = 547,154 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс2v3 = | пайыз3 = 8.5 | пайыз2v3 = | алдыңғы пайыз3 = | орын3 = 3 | алдыңғы орын3 = | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Азат Перуашев 2023 (37825) (cropped).jpg | түс4 = #053381 | кандидат4 = | серіктес4 = | жыныс4 = ер | партия4 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | басшы4 = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | сайлаушылар даусы4 = | алдыңғы сайлаушылар даусы4 = | дауыс4 = 535139 | алдыңғы дауыс4 = | пайыз4 = 8.41 | алдыңғы пайыз4 = 10.95 | ref пайыз4 = | орын4 = 4 | алдыңғы орын4 = 6 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сурет5 = ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg | түс5 = #EE0D39 | кандидат5 = | серіктес5 = | жыныс5 = ер | партия5 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | басшы5 = [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | сайлаушылар даусы5 = | алдыңғы сайлаушылар даусы5 = | дауыс5 = 432920 | алдыңғы дауыс5 = | пайыз5 = 6.80 | алдыңғы пайыз5 = 9.1 | ref пайыз5 = | орын5 = 5 | алдыңғы орын5 = 7 | сайланған5 = | алдыңғы сайланған5 = | сурет6 = Асхат Рахымжанов (16762) (cropped).jpg | түс6 = #0456F7 | кандидат6 = | серіктес6 = | жыныс6 = ер | партия6 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | басшы6 = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | сайлаушылар даусы6 = | алдыңғы сайлаушылар даусы6 = | дауыс6 = 331058 | алдыңғы дауыс6 = | пайыз6 = 5.20 | алдыңғы пайыз6 = | ref пайыз6 = | орын6 = | алдыңғы орын6 = | сайланған6 = | алдыңғы сайланған6 = | сайланған атауы = | қарта атауы = | қарта = | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|'''Сайланған 8-сайланым Мәжіліс депутаттары''']] | диаграмма = Kazakhstan Mäjilis 2023.svg | диаграмма өлшемі = | шарт1 = {{legend|#55B4A0|[[Аманат (партия)|Аманат]]: 62 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Respublica]]: 6 депутат}}{{legend|#EE0D39|[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]: 5 депутат}}{{legend|#CCCCCC|Партиясыз: 7 депутат}} | шарт2 = {{legend|#0A5C2E|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]]: 8 депутат}}{{legend|#053381|[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол ДП]]: 6 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 4 депутат}} | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]] | ізбасар = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]] | poste = | ізашар атауы = Алдыңғы [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] | ізашар жынысы = ер | ізбасар атауы = Сайланған [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] | ізбасар жынысы = ер | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} [[2023 жыл]]дың [[19 наурыз]]ында [[Қазақстан]]да '''кезектен тыс [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының сайлауы''' өтті,<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/zhetinshi-saylangan-kazakstan-respublikasy-parlamentinin-mazhilisin-taratu-zhane-kazakstan-respublikasy-parlamenti-mazhilisi-deputattarynyn-kezekten-tys-saylauyn-tagayyndau-turaly-190195|title=Жетінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін тарату және Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|lang=kk|date=2023-01-19|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32272052.html|title=Мәжіліс сайлауы: ОСК "Аманат" ұсынған кандидаттар тізімін тіркеді|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ТАПАЕВА Нұргүл|lang=kk|date=2023-02-15|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/mazhilis-pen-maslihat-deputattaryn-saylau-bir-kunde-19-nauryzda-otedi_a4025844|title=Мәжіліс пен мәслихат депутаттарын сайлау бір күнде – 19 наурызда өтеді|publisher=kazinform|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-15}}</ref> оның нәтижесінде [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Мәжілістің 8-сайланым депутаттары]] сайланды. Бұл сайлаумен қатар барлық деңгейдегі (аудандық, қалалық, облыстық) [[мәслихат]]тар депутаттарының сайлануы өткен еді.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32324312.html|title=Выборы в мажилис и маслихаты: в Казахстане открылись избирательные участки|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=ru|date=2023-03-19|access-date=2023-03-27}}</ref> Сайлау нәтижесінде ресми тіркелген жеті партияның алтауы мандат алды: [[Байтақ (партия)|Байтақ Жасылдар партиясы]] Мәжілісте өкілеттік ала алмады.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20230327/saylaudyn-songy-qorytyndysy-mazhiliske-alty-partiya-otti-33281313.html|title=Сайлаудың соңғы қорытындысы: мәжіліске 6 партия өтті|publisher=SPUTNIK.kz|lang=kk|date=2023-03-27|access-date=2023-03-27}}</ref> Бұл сайлау — тәуелсіз Қазақстан тарихындағы тоғызыншы парламент сайлауы. == Жүргізілуі == {{multiple image | header = | align = right | width = | direction = horizontal | image1 = Logo Sailau-2023.svg | width1 = 55 | caption1 = | image2 = Logo Sailau 2023 (1).svg | width2 = 200 | caption2 = | footer = 2023 жылғы сайлаудың ресми логотиптері }} [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы референдум]] қорытындысы бойынша [[Қазақстан Конституциясы]]на енгізілген өзгерістерден кейін [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының 70 % партиялық тізім бойынша, 30 % [[Сайлау округі|бір мандатты округ]]терден сайланатын болады.<ref>{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/mazhiliske-birmandatty-okrugtan-sajlanudyn-egzhej-tegzheji-zhariyalandy|title=Мәжіліске бір мандатты округтан сайланудың егжей-тегжейі жарияланды|lang=kk|publisher=inbusiness.kz|date=2020-08-30|access-date=2023-02-17}}</ref> 2023 жылдың 20 қаңтарында [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|елдің Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) сайлауды тағайындауға, күнтізбелік жоспарды бекітуге, сайлау құжаттарының нысандарын белгілеуге қатысты бірқатар мәселелерді талқылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8266&v=mobile|title=ҚР Орталық сайлау комиссиясының отырысы туралы|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-23|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты}}</ref> ОСК төрағасының орынбасары Константин Петровтың сөзінше 2023 жылғы 1 қаңтар санағы бойынша Қазақстанда белсенді сайлау құқығы бар 11 976 406 азамат бар.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8290&v=mobile|title=23 қаңтарда Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының отырысы өтті|lang=kk|date=2023-01-23|access-date=2023-02-23|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты}}</ref> === Бағдарламасы === 2023 жылдың 20 қаңтарында Орталық сайлау комиссиясының (ОСК) отырысында төрағаның орынбасары Константин Петров 2023 жылғы сайлаудың күнтізбелік жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title=Об утверждении типового Календарного плана основных мероприятий по подготовке и проведению внеочередных выборов депутатов маслихатов Республики Казахстан, назначенных на 19 марта 2023 года|url=https://www.election.gov.kz/rus/news/acts/index.php?ID=8253&v=mobile|access-date=2023-01-26|website=www.election.gov.kz|lang=ru}}</ref> {| class="wikitable" !Күні !Жоспары |- |19 қаңтар |Қазақстан Парламенті VII-шақырылымының таратылуы; сайлау күнінің тағайындалуы |- |20 қаңтар |Үміктерлердің тіркелуі |- |18 ақпан |Тіркелудің аяқталуы |- |18 ақпан – 18 наурыз |Үміткерлер үгіті |- |18 наурыз |Тыныштық күні |- |19 наурыз |Сайлау күні |- |19 наурыз, 20:00 |Дауыс саналуы және нәтижесінің дайындалуы |} == Партиялары == === Қатысушы партиялар және олардың төрағалары === 2023 жылы 21 қаңтарда [[Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) жалпы [[Қазақстандағы саяси партиялар|тіркелген саяси партиялар]]дың жетеуі сайлауға қатысатыны туралы хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/mazhilis-pen-maslihat-saylauyna-7-partiya-katysady_a4026277/amp|title=Мәжіліс пен мәслихат сайлауына 7 партия қатысады|publisher=kasinform|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sem-partiy-dopuschenyi-uchastiyu-vneocherednyih-vyiborah-489129/|title=Семь партий допущены к участию на внеочередных выборах депутатов|lang=ru|publisher=Tengrinews|date=2023-01-21|access-date=2023-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2%D1%81%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC/2793433|title=Все партии в Казахстане допустили к парламентским выборам|date=2023-01-21|access-date=2023-02-02|lang=ru}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" rowspan="2" |Атауы ! rowspan="2" |'''№''' ! rowspan="2" |Идеологиясы ! rowspan="2" |Төрағасы ! colspan="2" |2021 нәтижесі ! rowspan="2" |Саяси ұстанымы |- !Дауыс саны (%) !Депутат саны |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |'''Аманат''' |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="text-align:center;" |1 |{{nowrap|[[Ұлтшылдық]]<br>[[Социал консерватизм]]}} |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | style="text-align:center;" |71,1 % |{{Партия/Орындар|76|98|#55B4A0}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |'''Ауыл''' |[[Ауыл (партия)|"Ауыл" ХДПП]] | style="text-align:center;" |2 |[[Аграризм]]<br>[[Социал-демократия]] |[[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | style="text-align:center;" |5,3 % |{{Партия/Орындар|0|98|#0A5C2E}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-үкіметтік<ref>{{Cite web|title=Назарбаев проголосовал на выборах президента|url=https://rus.azattyk.org/a/29989113.html|access-date=2023-03-02|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=ru}}</ref> |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |'''Respublica''' |[[Respublica]] | style="text-align:center;" |3 |[[Либерализм]]<br>[[Парламентаризм]] |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Жаңа'' | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік<ref>{{Cite news|date=2023-01-19|title=Минюст Казахстана сообщил о регистрации партии Respublica|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/32229247.html|access-date=2023-03-02}}</ref> |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |'''ҚХП''' |[[Қазақстан Халық партиясы]] | style="text-align:center;" |4 |[[Демократия]]лық [[социализм]] |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | style="text-align:center;" |9,1 % |{{Партия/Орындар|10|98|#EE0D39}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |'''Байтақ''' |{{nowrap|[[Байтақ (партия)|"Байтақ" Жасылдар партиясы]]}} | style="text-align:center;" |5 |[[Жасыл саясат]] |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Жаңа'' | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-үкіметтік<ref>{{Citation|title=«Поддерживаем курс Токаева». Провластная партия «Байтак» провела съезд|url=https://rus.azattyq.org/a/podderzhivaem-kurs-tokaeva-provlastnaya-partiya-baytak-provela-sezd/32254446.html|lang=ru|access-date=2023-02-07}}</ref> |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |'''Aq Jol''' |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол Демократиялық партиясы]] | style="text-align:center;" |6 |[[Либералды консерватизм]]<br>[[Экономикалық либерализм]] |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | style="text-align:center;" |11 % |{{Партия/Орындар|12|98|#053381}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |'''ЖСДП''' |{{nowrap|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]}} | style="text-align:center;" |7 |[[Социал-демократия]]<br>[[Парламентаризм]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Қатыспады'' | style="background:#FFC7C7;text-align:center;" |Оппозиция (өз сөзі бойынша)<ref>{{Cite web|author=ТОЙКЕН, Сәния|date=2023-02-02|title=ОСДП объявила о намерении участвовать в выборах в мажилис и маслихаты|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/32252094.html|access-date=2023-03-02}}</ref><br>Анық емес (де-факто)<ref>{{Cite news|author=АЛИМОВА, Елнұр|date=2023-02-04|title=Зачем Токаев «играет с огнём» и почему Казахстан ждёт очередной «карманный» парламент?|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/review-tokayev-is-playing-with-fire/32255276.html|access-date=2023-02-07}}</ref> |} === Партиялар және үміткерлер саны === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! rowspan="2" |Партия тізіміндегі №1<ref>{{Cite web|author=Даниярқызы, Айым|date=2023-02-09|title=Мәжіліс сайлауына түсетін кандидаттар тізімі|url=https://el.kz/mazhilis-saylauyna-tusetin-kandidattar-tizimi_64007/|access-date=2023-02-16|publisher=el.kz|lang=kk}}</ref> ! colspan="2" |Үміткер саны ! rowspan="2" |Жалпы саны ! rowspan="2" |Партия тіркелуі |- !Партия тізімі !Бірмүше аудандар |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |[[Қазақстан Халық партиясы|ҚХП]] |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | style="text-align:center;" |52 | style="text-align:center;" |15 | style="text-align:center;" |67 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |11 ақпан 2023 <br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref>{{Cite web|date=2023-02-11|title=On registration of the party list of representative candidates|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8481|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол]] |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | style="text-align:center;" |54 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |77 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |13 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":62">{{Cite web|date=2023-02-13|title=On accreditation of international observers and registration of party lists|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8523|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|JSDP]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |25 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |13 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":62" /> |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |[[Ауыл (партия)|Ауыл]] |[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |34 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |14 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":ABB">{{Cite web|date=2023-02-14|title=On registration of party lists|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8521|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |[[Байтақ (партия)|Baytaq]] |[[Арман Қайырберліұлы Қашқынбеков|Арман Қашқынбеков]] | style="text-align:center;" |18 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |22 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |14 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":ABB" /> |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |[[Аманат (партия)|Аманат]] |[[Константин Викторович Авершин|Константин Авершин]] | style="text-align:center;" |90 | style="text-align:center;" |29 | style="text-align:center;" |119 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |15 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2023-02-15|title=On registration of party lists and accreditation of observers of foreign states|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8522|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |[[Respublica]] |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |27 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |15 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":1" /> |- | style="background-color:#DCDCDC"| | style="text-align:center;" |[[Өзін-өзі ұсынушы]] | colspan="2" {{N/A}} | colspan="2" style="text-align:center;" |359 | {{N/A}} |} == Партия науқандары == [[Сурет:2023 Kazakh election ads.jpg|thumb|left|Сайлауалды үгіт плакаттары ілінген колонналар, [[Астана]]]] === Қазақстан Халық партиясы === 21 қаңтарда жүргізілген отырысының нәтижесінде [[Қазақстан Халық партиясы]] (ҚХП) өзінің бұл сайлауда «белсенді қатысатынын» жариялаған.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/170283/|title=Қазақстан Халық партиясы сайлауға қатысады|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-02-23|publisher=''[[Qazaqstan (телеарна)|qazaqstan.tv]]''|author=СЕЛЕУБАЙ, Серік}}</ref> Қантардың 31-і күні партияның ХХІІІ-съезі өтті, оның барысында ҚХП төрағасы [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] «қазақстандықтарды алаңда емес, сайлау учаскелеріне келіп, барлық талаптарды өркениетті, демократиялық жолмен орындау үшін шақырамыз» деді.<ref name="Halıq ruwhı">{{Cite web|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/50537-astanada-kazakstan-khalyk-partiiasynyn-sezi-otti|title=Астанада Қазақстан Халық партиясының съезі өтті|lang=kk|date=2023-01-31|access-date=2023-02-23|publisher=''Азаттық рухы''}}</ref> Съезде энергетика және өнеркәсіп, сондай-ақ жерді беру, көші-қон жұмыспен қамту<ref>{{Cite web|url=https://el.kz/qazaqstan-halyq-partiyasynyn-kezekten-tys-sezi-otti_62887/|title=Қазақстан Халық партиясының кезектен тыс съезі өтті|lang=kk|date=2023-01-30|access-date=2023-02-23|publisher=el.kz|author=ТІЛЕЙҚЫЗЫ, Амангүл}}</ref> және әйелдер зейнеткерлік жасын төмендету<ref name="Halıq ruwhı"></ref> сияқты мәселелер көтерілді. Съезден бұрын ҚХП құрамынан оның бірнеше мүшелері шыққан еді,<ref name="Halıq ruwhı"></ref> солардың ішінен бұрынғы Мәжіліс депутаттарының үшеуі ([[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]], [[Ерлан Валерийұлы Смайлов|Ерлан Смайлов]] және [[Ғазиз Зейнел-Ғабиденұлы Құлахметов|Ғазиз Құлахметов]]) де болған еді. Партиядан шығу себебін олар "нашарланған партия басшылығын" атап кетті.<ref name="alaş.kz">{{Cite web|url=https://alash.kz/qazaqstan-halyq-partiyasy-eki-zhylda-ne-istedi/|title=Қазақстан халық партиясы екі жылда не істеді?|lang=kk|date=2023-02-01|access-date=2023-02-23|publisher=alash.kz}}</ref> [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] айтуынша партияның бекітілген тізімінде 52 адам бар.<ref name="alaş.kz"/> === Ақ жол === 20 қаңтар күні [[Ақ жол демократиялық партиясы]] өзінің осы сайлауға қатысатынын жариялады.<ref>{{Cite web|author=СЕЛЕУБАЙ, Серік|date=2023-01-20|title="Ақ жол" демократиялық партиясы сайлауға қатысады|url=https://qazaqstan.tv/news/170282/|access-date=2023-02-17|website=qazaqstan.tv|lang=kk}}</ref> 1 ақпан күні партияның ХХІ-съезі өтті, оның барысында партияның сайлауда қатысуы ресми түрде шешілді. «Ақ жол» партиясынан жалпы 77 кандидат ұсынылды, оның ішінде 54-і партиялық тізімге енгізілген, осы тізімде төраға [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]], бұрынғы президенттікке үміткер [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]], ақын [[Қазыбек Жарылқасынұлы Иса|Қазыбек Иса]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/ak-zhol-partiyasy-mazhilis-deputattygyna-kandidattar-tizimin-bekitti_a4030338/|title=«Ақ жол» партиясы Мәжіліс депутаттығына кандидаттар тізімін бекітті|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-23|publisher=}}</ref> Съезде Азат Перуашев пен партияның басқа мүшелері [[жемқорлық]]қа қарсы шықты және елдегі [[демократия]], де-офшоризация, әлеуметтік әділеттілік, нарықтық экономика және сыртқы саясат мәселелерін көтерді.<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-demokratiial-partiias-mzhls-deputattna-mtkerlerd-tzmn-bektt|title=«Ақ жол» демократиялық партиясы Мәжіліс депутаттығына үміткерлердің тізімін бекітті|lang=kk|date=2023-02-01|access-date=2023-02-23|publisher=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]ның ресми сайты}}</ref> === Жалпыұлттық социал-демократиялық партия === 21 қаңтар күні бұрынғы сайлауларға бойкот жасаған, өзін «елдегі жалғыз оппозициялық күш» деп атайтын [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] өзінің 2023 жылғы Мәжіліс және мәслихаттар сайлауына қатысатынын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/saylau-zhalpyulttyk-social-demokratiyalyk-partiya-toralkasy-malimdeme-zhasady_a4026342|title=Сайлау: Жалпыұлттық социал-демократиялық партия төралқасы мәлімдеме жасады|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-02-28|publisher=kazinform|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр}}</ref> 2 ақпан күні болған партияның XX-съезінің барысында партиялық тізім бойынша 19 адам, мажоритар жүйе бойынша партия 6 адам түсетіні белгілі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32251944.html|title=ЖСДП мәжіліс пен мәслихат сайлауына қатысатынын мәлімдеді|lang=kk|date=2023-02-02|access-date=2023-02-28|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ТОЙКЕН, Сәния}}</ref> 13 ақпан күні ЖСДП Орталық сайлау коммисиясының қатысушы партиялар тізіміне қабылданды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/335265-zhsdp-tizimi-talapqa-say|title=ЖСДП тізімі талапқа сай|lang=kk|date=2023-02-13|access-date=2023-02-28|publisher=egemen.kz|author=ЖОЛЖАН, Гүлнар}}</ref> === Байтақ === 2022 жылы ғана тіркелген [[Байтақ (партия)|"Байтақ" Жасылдар партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32155457.html|title="Байтақ" жасылдар партиясы тіркелді. Партия лидері Әміртай - Тоқаев құрған ұлттық кеңестің мүшесі|lang=kk|date=2022-11-30|access-date=2023-02-28|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> 2023 жылғы 20 қаңтарда Қазақстанның экологиялық саясатын өзгертуін мақсат қылып, сайлауға алғаш рет қатысатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title="Байтақ" жасылдар партиясы Мәжіліс сайлауына қатысады|url=https://el.kz/baytaq-zhasyldar-partiyasy-mazhilis-saylauyna-qatysady_61924/|access-date=2023-02-17|publisher=el.kz|lang=kk}}</ref> 21 қаңтарда партия төрағасы [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]] партияның осы сайлауда экологиялық проблемаларды көтеруге ұмтылатынын айтты.<ref>{{Cite web|date=2023-01-21|title="БАЙТАҚ" ПАРТИЯСЫ САЙЛАУҒА ҚАТЫСАДЫ|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/583269-bajta-partiyasy-sajlau-a-atysady|access-date=2023-02-17|website=24.kz|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|author=БАҚБЕРГЕН, Ботакөз|date=2023-01-21|title="Байтақ" партиясы алдағы сайлауға қатысты мәлімдеме жасады|url=https://egemen.kz/article/333256-baytaq-partiyasy-aldaghy-saylaugha-qatysty-malimdeme-dgasady|access-date=2023-02-17|website=Egemen Qazaqstan|lang=kk}}</ref> Партиядан тізім бойынша 20 кандидат ұсынылды, оның ішінде әйелдер квотасы бойынша 4 кандидат, жастар квотасы бойынша – 1 кандидат және мүгедектер квотасы бойынша – 1 кандидат бар.<ref>{{Cite web|author=Серікжанқызы, Айжан|date=2023-02-03|title=BAYTAQ жасылдар партиясы сайлауға 24 кандидат ұсынды|url=https://www.inform.kz/kz/baytaq-zhasyldar-partiyasy-saylauga-24-kandidat-usyndy_a4031252|access-date=2023-03-03|website=kazinform|lang=kk}}</ref> === Ауыл === 24 қаңтар күні [[Ауыл (партия)|Ауыл Халықтық Демократиялық партиясы]]ның төрағасы [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] «партияның жаңа сайлау циклінде адал және ашық күреске дайын екендігін» және «партиялық өрістің кеңейгені мен саяси күштер арасындағы бәсекелестіктің дамып келе жатқандығын» айтып кеткен.<ref>{{Cite web|date=2023-01-24|title=«Ауыл» партиясы сайлауға қатыса ма? Әли Бектаев мәлімдеме жасады|url=https://el.kz/auyl-partiyasy-saylauga-qatysa-ma-ali-bektaev-malimdeme-zhasady_61978/|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk}}</ref> 4 ақпан күні өткен партияның съезі нәтижесінде партия атынан сайлауда 34 үміткер қатысатыны белгілі болды, сайлауалды бағдарлама қабылданды.<ref>{{Cite web|date=2023-02-04|author=САҒИТОВ, Дарын|title=«Ауыл» партиясынан 34 кандидат бақ сынайды|url=https://qazaqstan.tv/news/170999/|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk|publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|qazaqstan.tv]]}}</ref> Партия үміткерлерінің тізіміне [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысқан үміткердің екеуі: [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] пен [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]] бар.<ref>{{Cite web|date=2023-02-04|author=ТОЙКЕН, Сәния және АҚСЕЙІТОВ, Кенжетай|title="Ауыл" мәжіліс депутаттығына 34 адамды ұсынды. Арасында былтыр президент сайлауына түскен кандидаттар бар|url=https://www.azattyq.org/a/32255587.html|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> == Нәтижелері == [[Сурет:Kazakhstan Mäjilis 2023.svg|thumb|center|VIII-шақырылымының құрамы]] Сайлау нәтижесінде сайлауға қатысқан жеті партияның алтауы Мәжіліске кірді (тек [[Байтақ (партия)|Байтақ]] партиясы беспайыздық нәтижеге жете алмады) және өзін-өзі ұсынған үміткерлердің жетеуі Мәжілістегі мандаттарын алды.<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" |Атауы ! rowspan="2" |Жинаған дауыс саны ! rowspan="2" |% ! colspan="3" |Мандат саны |- !Округ бойынша !Партиялық тізімдер бойынша !Жалпы |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="text-align:center;" |3 431 510 | style="text-align:center;" |53,9 | style="text-align:center;" |22 | style="text-align:center;" |40 |{{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0}} |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |[[Ауыл (партия)|Ауыл]] | style="text-align:center;" |693 938 | style="text-align:center;" |10,9 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |8 |{{Партия/Орындар|8|98|#0A5C2E}} |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |[[Respublica]] | style="text-align:center;" |547 154 | style="text-align:center;" |8,6 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |6 |{{Партия/Орындар|6|98|#4A77EC}} |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол]] | style="text-align:center;" |535 139 | style="text-align:center;" |8,4 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |5 |{{Партия/Орындар|5|98|#053381}} |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="text-align:center;" |432 920 | style="text-align:center;" |6.8 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |5 |{{Партия/Орындар|5|98|#EE0D39}} |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | style="text-align:center;" |331 058 | style="text-align:center;" |5,2 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |4 |{{Партия/Орындар|4|98|#0456F7}} |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |[[Байтақ (партия)|Байтақ]] | style="text-align:center;" |146 431 | style="text-align:center;" |2,3 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 |{{Партия/Орындар|0|98|#446E3C}} |- | style="background:#808080;" | | style="text-align:center;" |[[Өзін-өзі ұсынушы]]лар | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" | |{{Партия/Орындар|7|98|#808080}} |- | style="text-align:center;" colspan="2" |[[Бәріне қарсымын]] | style="text-align:center;" |248 291 | style="text-align:center;" |3,9 | style="text-align:center;" |= | style="text-align:center;" |- | style="text-align:center;" |- |- | style="text-align:center;" colspan="2" |'''Жалпы саны''' | style="text-align:center;" |'''6 366 441''' | style="text-align:center;" |'''100''' | style="text-align:center;" |'''29''' | style="text-align:center;" |'''69''' | style="text-align:center;" |{{Партия/Орындар|98|98|#808080}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:2023 жылдағы Қазақстан]] [[Санат:Қазақстандағы парламент сайлаулары]] [[Санат:2023 жылғы Қазақстандағы сайлаулар]] 04ul4ouuu2eg297mltf8zckt3nqmvyw 2 700124 3605512 3603650 2026-05-16T05:05:34Z Casserium 68287 /* */ 3605512 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту =Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2 =Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 9 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[23 қазан]] [[2019 жыл|2019]] | Басқаруын аяқтады_2 =[[1 қыркүйек]] [[2023 жыл|2023]] | Ізашары_2 = [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] | Ізбасары_2 = ''лауазым жойылды'' | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 13.05.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | Мамандығы = дипломат, экономист | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар|{{Құрмет ордені}} }} | Сайты = }} '''Әлия Ғалымжанқызы Рақышева''' ([[13 мамыр]] [[1980 жыл|1980]]<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=38587334 Ашим Марат Кенжегалиулы (персональная справка)]</ref>, [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, экономист, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] Протокол қызметінің бастығы және 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі. II сыныпты Төтенше және Өкiлеттi Уәкiл дипломатиялық дәрежесі бар. == Өмірбаяны == Әлия Рақышева 1987 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2001-2002 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халықаралық құқық және протокол департаменті, Халықаралық құқық және мемлекеттік мүліктік құқықтарды қорғау департаменті, Заңнамалық департаментінің жетекші маманы. 2002-2005 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнамалық департаменті заң жобаларын сараптау және дайындау басқармасының бөлім бастығы, Заң жобалары қызметін үйлестіру, заңнаманы жүйеге келтіру департаментінің бөлім бастығы, Заңнамалық департаментінің бөлім бастығы, одан кейін басқарма бастығы. 2005-2007 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы аппараты заң бөлімінің консультанты, меңгерушісі. 2007-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы әкімшілік басқармасының бастығы – аппарат басшысы. 2013-2018 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі. 2018 жылғы сәуірде Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылдың 23 қазанынан бастап - Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] 0t8z7a9lq2lgk7x0xjrhd8i20glmn19 3605513 3605512 2026-05-16T05:09:57Z Casserium 68287 3605513 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту =Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2 =Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 23 қазан 2019 | Басқаруын аяқтады = 5 мамыр 2020 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 5 сәуір 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қазан 2019 | Ізашары_2 = [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] | Ізбасары_2 = [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 13.05.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Әлия Ғалымжанқызы Рақышева''' ([[13 мамыр]] [[1980 жыл|1980]]<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=38587334 Ашим Марат Кенжегалиулы (персональная справка)]</ref>, [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, дипломат, экономист, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] Протокол қызметінің бастығы және 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі. II сыныпты Төтенше және Өкiлеттi Уәкiл дипломатиялық дәрежесі бар. == Өмірбаяны == Әлия Рақышева 1980 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған. 2001-2002 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халықаралық құқық және протокол департаменті, Халықаралық құқық және мемлекеттік мүліктік құқықтарды қорғау департаменті, Заңнамалық департаментінің жетекші маманы. 2002-2005 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнамалық департаменті заң жобаларын сараптау және дайындау басқармасының бөлім бастығы, Заң жобалары қызметін үйлестіру, заңнаманы жүйеге келтіру департаментінің бөлім бастығы, Заңнамалық департаментінің бөлім бастығы, одан кейін басқарма бастығы. 2005-2007 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы аппараты заң бөлімінің консультанты, меңгерушісі. 2007-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы әкімшілік басқармасының бастығы – аппарат басшысы. 2013-2018 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі. 2018 жылғы сәуірде Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылдың 23 қазанынан бастап - Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/appointment/rakysheva-aliya-galymzhankyzy Рақышева Әлия Ғалымжанқызы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] 4xd2uqb2pkfkqzxu80nnitu76pdjgag 3605517 3605513 2026-05-16T05:16:05Z Casserium 68287 3605517 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту =Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2 =Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 23 қазан 2019 | Басқаруын аяқтады = 5 мамыр 2020 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 5 сәуір 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қазан 2019 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] | Ізбасары_2 = [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] | Туған күні = 18.06.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Әлия Ғалымжанқызы Рақышева''' ([[18 маусым]] [[1980 жыл|1980]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер. 2018—2019 жылдары Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары және 2019–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі болған. == Өмірбаяны == Әлия Рақышева 1980 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған. 2001-2002 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халықаралық құқық және протокол департаменті, Халықаралық құқық және мемлекеттік мүліктік құқықтарды қорғау департаменті, Заңнамалық департаментінің жетекші маманы. 2002-2005 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнамалық департаменті заң жобаларын сараптау және дайындау басқармасының бөлім бастығы, Заң жобалары қызметін үйлестіру, заңнаманы жүйеге келтіру департаментінің бөлім бастығы, Заңнамалық департаментінің бөлім бастығы, одан кейін басқарма бастығы. 2005-2007 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы аппараты заң бөлімінің консультанты, меңгерушісі. 2007-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы әкімшілік басқармасының бастығы – аппарат басшысы. 2013-2018 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі. 2018 жылғы сәуірде Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылдың 23 қазанынан бастап - Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/appointment/rakysheva-aliya-galymzhankyzy Рақышева Әлия Ғалымжанқызы]</ref> 2020 жылы 6 мамырда Сенат аппаратының басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31319719 Ракишева Алия Галимжановна (персональная справка)]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] 4eubk5bxapncuu5xxxh36jgfo1j9nhh 3605518 3605517 2026-05-16T05:18:06Z Casserium 68287 3605518 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қазан 2019 | Басқаруын аяқтады = 5 мамыр 2020 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 5 сәуір 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қазан 2019 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] | Ізбасары_2 = [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] | Туған күні = 18.06.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Әлия Ғалымжанқызы Рақышева''' ([[18 маусым]] [[1980 жыл|1980]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және заңгер. 2018—2019 жылдары Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары және 2019–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі болған.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31319719 Ракишева Алия Галимжановна (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Әлия Рақышева 1980 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған. 2001-2002 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халықаралық құқық және протокол департаменті, Халықаралық құқық және мемлекеттік мүліктік құқықтарды қорғау департаменті, Заңнамалық департаментінің жетекші маманы. 2002-2005 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнамалық департаменті заң жобаларын сараптау және дайындау басқармасының бөлім бастығы, Заң жобалары қызметін үйлестіру, заңнаманы жүйеге келтіру департаментінің бөлім бастығы, Заңнамалық департаментінің бөлім бастығы, одан кейін басқарма бастығы. 2005-2007 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы аппараты заң бөлімінің консультанты, меңгерушісі. 2007-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы әкімшілік басқармасының бастығы – аппарат басшысы. 2013-2018 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі. 2018 жылғы сәуірде Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылғы 23 қазаннан бастап — Қазақстан Президентінің кеңесшісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/appointment/rakysheva-aliya-galymzhankyzy Рақышева Әлия Ғалымжанқызы]</ref> 2020 жылғы 6 мамырда Парламент Сенаты аппаратының басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/news/details/2953 Алия Ракишева назначена Руководителем Аппарата Сената]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] gsy1qq79qknj796sjxf063xtjd1p44f 3605519 3605518 2026-05-16T05:22:34Z Casserium 68287 3605519 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қазан 2019 | Басқаруын аяқтады = 5 мамыр 2020 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 5 сәуір 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қазан 2019 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] | Ізбасары_2 = [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] | Туған күні = 18.06.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Әлия Ғалымжанқызы Рақышева''' ([[18 маусым]] [[1980 жыл|1980]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және заңгер. 2018—2019 жылдары Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары және 2019–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі болған.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31319719 Ракишева Алия Галимжановна (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Әлия Рақышева 1980 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған. 2001-2002 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халықаралық құқық және протокол департаменті, Халықаралық құқық және мемлекеттік мүліктік құқықтарды қорғау департаменті, Заңнамалық департаментінің жетекші маманы. 2002-2005 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнамалық департаменті заң жобаларын сараптау және дайындау басқармасының бөлім бастығы, Заң жобалары қызметін үйлестіру, заңнаманы жүйеге келтіру департаментінің бөлім бастығы, Заңнамалық департаментінің бөлім бастығы, одан кейін басқарма бастығы. 2005-2007 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы аппараты заң бөлімінің консультанты, меңгерушісі. 2007-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы әкімшілік басқармасының бастығы – аппарат басшысы. 2013-2018 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі. 2018 жылғы сәуірде Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылғы 23 қазаннан бастап — Қазақстан Президентінің кеңесшісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/appointment/rakysheva-aliya-galymzhankyzy Рақышева Әлия Ғалымжанқызы]</ref> 2020 жылғы 6 мамырда Парламент Сенаты аппаратының басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/news/details/2953 Алия Ракишева назначена Руководителем Аппарата Сената]</ref> 2023 жылы лауазымнан босатылды.<ref>[https://www.zakon.kz/sobytiia/6381057-maksim-spotkay-naznachen-rukovoditelem-apparata-senata-parlamenta-rk.html Максим Споткай назначен руководителем аппарата Сената Парламента РК]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] 32wwzmfjj8ayk23rn4oag5z0v94f4vc 3605520 3605519 2026-05-16T05:25:00Z Casserium 68287 3605520 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қазан 2019 | Басқаруын аяқтады = 5 мамыр 2020 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 5 сәуір 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қазан 2019 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] | Ізбасары_2 = [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] | Туған күні = 18.06.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Әлия Ғалымжанқызы Рақышева''' ([[18 маусым]] [[1980 жыл|1980]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және заңгер. 2018—2019 жылдары Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары және 2019–2023 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі болған.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31319719 Ракишева Алия Галимжановна (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Әлия Рақышева 1980 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған. 2001-2002 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халықаралық құқық және протокол департаменті, Халықаралық құқық және мемлекеттік мүліктік құқықтарды қорғау департаменті, Заңнамалық департаментінің жетекші маманы. 2002-2005 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнамалық департаменті заң жобаларын сараптау және дайындау басқармасының бөлім бастығы, Заң жобалары қызметін үйлестіру, заңнаманы жүйеге келтіру департаментінің бөлім бастығы, Заңнамалық департаментінің бөлім бастығы, одан кейін басқарма бастығы. 2005-2007 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы аппараты заң бөлімінің консультанты, меңгерушісі. 2007-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы әкімшілік басқармасының бастығы – аппарат басшысы. 2013-2018 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі. 2018 жылғы сәуірде Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылғы 23 қазаннан бастап — Қазақстан Президентінің кеңесшісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/appointment/rakysheva-aliya-galymzhankyzy Рақышева Әлия Ғалымжанқызы]</ref> 2020 жылғы 6 мамырда Парламент Сенаты аппаратының басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/news/details/2953 Алия Ракишева назначена Руководителем Аппарата Сената]</ref> 2023 жылғы 9 қаңтарда берген өтінішіне сәйкес лауазымнан босатылды.<ref>[https://dknews.kz/ru/politika/270480-vazhno-aktivnee-privlekat-maslihaty-k-razrabotke Важно активнее привлекать маслихаты к разработке законопроектов]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] epxeju94q9rnq8mjgzzp1dqefw5dcwl 3605526 3605520 2026-05-16T05:58:26Z Casserium 68287 3605526 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ернар Мерғалымұлы Лазар | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 29 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі ретінде [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 11 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 29 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Дәулетбек Құсайынов | Ізбасары_2 = Жандос Иманалиев | Туған күні = 18.06.1986 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]<br>Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы | Мамандығы = дипломат | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Ернар Мерғалымұлы Лазар''' ([[18 маусым]] [[1986 жыл|1986]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болған. II сыныпты Төтенше және Өкiлеттi Уәкiл дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31319719 Ракишева Алия Галимжановна (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Ернар Лазар 1986 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2006 жылы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Халықаралық қатынастар факультетін «халықаралық экономика» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2011 жылы ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Дипломатия институтын бітірген. Еңбек жолын 2006 жылы ҚР Сыртқы істер министрлігі Консулдық қызмет департаментінде бастаған. 2007–2010 жылдары Қазақстанның Жапониядағы Елшілігінің атташесі, үшінші хатшысы; 2011–2013 жылдары ҚР Сыртқы істер министрлігі Азия және Африка департаментінің екінші хатшысы; 2013–2017 жылдары Қазақстанның Нидерландыдағы елшілігінің екінші, бірінші хатшысы; 2017–2018 жылдары ҚР Сыртқы істер министрлігі Еуропа департаментінің кеңесшісі лауазымдарында қызмет атқарған. 2018 жылғы қаңтар айынан бастап Президент Әкімшілігінде Сыртқы саяси және халықаралық байланыстар бөлімінің консультанты, инспекторы, сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары лауазымдарында қызмет етті. 2023 жылы 11 шілдеде Президенті Әкімшілігі Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімінің (сол жылдың қыркүйегінен бастап — Сыртқы саясат бөлімі) меңгерушісі лауазымына тағайындалды. 2025 жылғы 29 қыркүйек күні Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-halykaralyk-maseleler-zhonindegi-kenesshisi-lazar-ernar-mergalymuly-2981357 Қазақстан Республикасы Президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі Лазар Ернар Мерғалымұлы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] cmkaycr51vwk0x5ut65o6uxaxws56dh 3605527 3605526 2026-05-16T06:00:08Z Casserium 68287 3605527 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ернар Мерғалымұлы Лазар | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 29 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі ретінде [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 11 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 29 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Дәулетбек Құсайынов | Ізбасары_2 = Жандос Иманалиев | Туған күні = 1986 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]<br>Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы | Мамандығы = дипломат | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Ернар Мерғалымұлы Лазар''' ([[18 маусым]] [[1986 жыл|1986]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болған. II сыныпты Төтенше және Өкiлеттi Уәкiл дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=33853613 Лазар Ернар Мергалымович (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Ернар Лазар 1986 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2006 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] Халықаралық қатынастар факультетін «халықаралық экономика» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2011 жылы ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Дипломатия институтын бітірген. Еңбек жолын 2006 жылы ҚР Сыртқы істер министрлігі Консулдық қызмет департаментінде бастаған. 2007–2010 жылдары Қазақстанның Жапониядағы Елшілігінің атташесі, үшінші хатшысы; 2011–2013 жылдары ҚР Сыртқы істер министрлігі Азия және Африка департаментінің екінші хатшысы; 2013–2017 жылдары Қазақстанның Нидерландыдағы елшілігінің екінші, бірінші хатшысы; 2017–2018 жылдары ҚР Сыртқы істер министрлігі Еуропа департаментінің кеңесшісі лауазымдарында қызмет атқарған. 2018 жылғы қаңтар айынан бастап Президент Әкімшілігінде Сыртқы саяси және халықаралық байланыстар бөлімінің консультанты, инспекторы, сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары лауазымдарында қызмет етті. 2023 жылы 11 шілдеде Президенті Әкімшілігі Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімінің (сол жылдың қыркүйегінен бастап — Сыртқы саясат бөлімі) меңгерушісі лауазымына тағайындалды. 2025 жылғы 29 қыркүйек күні Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-halykaralyk-maseleler-zhonindegi-kenesshisi-lazar-ernar-mergalymuly-2981357 Қазақстан Республикасы Президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі Лазар Ернар Мерғалымұлы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] ivk4e8gboejjj1lh73baw78in1zz9d0 3605528 3605527 2026-05-16T06:03:44Z Casserium 68287 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3605528 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 704527 3605332 3541694 2026-05-15T14:15:23Z MS Sakib 105821 MS Sakib [[Қатысушы талқылауы:NewSSA]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 63c15dc6c26d3de2c18d6b97f0aee9ed]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/NewSSA|NewSSA]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 63c15dc6c26d3de2c18d6b97f0aee9ed|Renamed user 63c15dc6c26d3de2c18d6b97f0aee9ed]]" 3180802 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Sazhik99}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:20, 2023 ж. шілденің 24 (+06) tq6lacep5qcitgvf500s0bl6h0rzltf 0 715745 3605508 3221484 2026-05-16T03:34:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605508 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Герард 'т Хоофт |Шынайы есімі = Gerardus (Gerard) 't Hooft |Суреті = Gerard_'t_Hooft.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет тақырыбы = Герард Хоофт |Туған күні = 5.7.1946 |Туған жері = {{Туғанжері|Ден Хелдер|Ден Хелдерде}}, [[Солтүстік Голландия]], [[Нидерланд]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ғылыми аясы = [[физика]] |Ғылыми жетекші = [[Мартинус Велтман]] |Атақты шәкірттері = [[Роберт Дейкграф]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Вольф сыйлығы (физика)|[[1981]]}} <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1999 ғылымдағы жыл|1999]]) <br> {{Ломоносов Үлкен медалі|2010}} [[М.В.Ломоносов атындағы үлкен алтын медаль]] ([[2010 ғылымдағы жыл|2010]]) {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нидерланд Арыстан орденінің командоры|1999}} {{!!}} {{Құрмет легионы орденінің офицері|2001}} {{!}}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = }} '''Герард’т Хоофт''' (''Герард ’т Хоофт'', {{Lang-nl|Gerardus (Gerard) ’t Hooft}}; [[5 шілде]], [[1946 жыл|1946]], Ден Хелдер, Солтүстік Голландия) — голландиялық физик-теоретик, Утрехт университетінің профессоры (Нидерланд), [[1999 жыл|1999 жылғы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Мартинус Велтман|Мартинус Велтманмен]] бірге). Нидерланд Корольдік ғылым академиясының мүшесі (1982)<ref>[https://www.knaw.nl/en/members/members/4275 Gerard 't Hooft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200723135500/https://www.knaw.nl/en/members/members/4275 |date=2020-07-23 }}{{ref-en}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1984), Франция ғылым академиясының (1995)<ref>[https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-T/gerard-t-hooft.html Gerard 't Hooft]{{ref-fr}}</ref>, [[Ресей ғылымдар академиясы|Ресей ғылым академиясының]] (2019) шетелдік мүшесі<ref>[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-65445.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-0 `т Хоофт Герардус] // [[Ресей ғылым академиясы]] сайты</ref>. == Өмірбаяны == 1946 жылы 5 шілдеде Ден Хелдерде дүниеге келген, бірақ Гаагада өскен. Отбасында үш баланың ортаншысы. Ғалымдар отбасынан шыққан. Оның әжесі Нобель сыйлығының лауреаты [[Фриц Цернике|Фриц Зерникенің]] әпкесі және Лейден университетінің зоология профессоры Питер Николас ван Кампенге күйеуге шыққан. Ағасы {{Аударылмаған 5|Кампен, Нико ван|Нико ван Кампен||Nico van Kampen}} Утрехт университетінде теориялық физика профессоры. Анасы ғылыммен айналыспай, теңіз инженеріне тұрмысқа шықты<ref name="autobio">{{Cite web|first=G.|last='t Hooft|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1999/thooft-autobio.html|title=Gerardus 't Hooft&nbsp;— Autobiography|publisher=Nobel web|date=1999|accessdate=2010-10-06}}</ref>. Отбасының жолын қуған ол жастайынан ғылымға құштарлығын байқатты. Бастауыш сыныптағы мұғалімі одан өскенде қандай болғың келетінін сұрағанда, ол батылдықпен: «Бәрін білетін адам» деген<ref name="autobio" />. Бастауыш мектептен кейін Герард’т Далтон жоспарының идеяларын қолданатын Дальтон лицейіне барды. Бұл оқыту әдісі оған өте ұнады. Ол жаратылыстану және математика курстарынан оңай өтті, бірақ тіл курстарынан қиын болды. Бірақ ағылшын, француз, неміс, классикалық грек және латын тілдерінде сабақ алды. Он алты жасында екінші нидерландық математикалық олимпиадада күміс медаль алды <ref name="autobio">{{Cite web|first=G.|last='t Hooft|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1999/thooft-autobio.html|title=Gerardus 't Hooft&nbsp;— Autobiography|publisher=Nobel web|date=1999|accessdate=2010-10-06}}</ref>. Альберта Шикке (Беттеке) үйленген. Саския және Эллен атты екі қызы бар. == Білім == 1964 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Утрехт университетінің физика бағдарламасына оқуға түсті. Жақынырақ Лейденнің орнына Утрехтті таңдау оның ағасының сол жерде профессор болғандығына және оның дәрістеріне қатысқысы келгеніне байланысты болды. Ол ғылымға қатты көңіл бөлгендіктен, әкесі оқудан басқа нәрседе жақсы нәтижеге қол жеткіземін деген үмітпен Утрехт студенттік корпусына қосылуды талап етті. Бұл белгілі бір дәрежеде жұмыс істеді; оқу кезінде ол Тритон есу клубында есуші болды және Кристиан Гюйгенс ғылыми пікірталас клубымен бірге ғылым студенттеріне арналған ұлттық конгресс ұйымдастырды. == Мансап == 1972 жылы Утрехт университетінде теориялық физика бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды (1977 жылдан профессор). Ол өзінің жетекшісі [[Мартинус Велтман|Мартинус Велтманмен]] бірге электр әлсіз өзара әрекеттесулердің кванттық құрылымын түсіндіруге көмектесетін теорияны жасады. Бұл теорияны 1960 жылдары [[Шелдон Ли Глэшоу|Шелдон Глашоу]], [[Әбдус Салам|Абдус Салам]] және [[Стивен Вайнберг]] құрды, олар әлсіз және электромагниттік күштер бір электрлік әлсіз күштің көрінісі болып табылады деп ұсынды. Бірақ бұл теорияны ол болжаған бөлшектердің қасиеттерін есептеу үшін қолдану сәтсіз болды. Янг-Миллс өрістерін қайта нормалау үшін Хоофт пен Велтман әзірлеген математикалық әдістер массасы жоқ<ref>{{Мақала|DOI=10.1016/0550-3213(71)90395-6|bibcode=1971NuPhB..33..173T}}</ref> және [[Симметрияның өздігінен бұзылуы|симметрияның өздігінен үзілуіне]] байланысты массаға ие болды<ref>{{Мақала|DOI=10.1016/0550-3213(71)90139-8|bibcode=1971NuPhB..35..167T}}</ref>, электроәлсіз әрекеттесулердің кейбір әсерлерін есептеуге мүмкіндік берді, атап айтқанда: теориямен болжанған және көп ұзамай эксперименталды түрде ашылған W^± және Z⁰ аралық векторлық бозондардың массасын бағалап және алынған мәндер эксперименттік деректермен жақсы сәйкес келді. Велтман және Хоофт әдісі [[1995 жыл|1995 жылы]] Э.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwVw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Ферми Ұлттық зертханасында (АҚШ) эксперименталды түрде ашылған жоғарғы кварктың массасын есептеу үшін де қолданылды. Mars One жобасын қолдайды, оның мақсаты реалити-шоу жасау арқылы Марста колония құру.<ref name="Gazeta">{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/science/2012/06/09_a_4619281.shtml|author=Дмитрий Малянов|title=«Большой брат» переезжает на Марс|work=Gazeta.ru|date=2012-06-09|accessdate=2012-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511183106/http://www.gazeta.ru/science/2012/06/09_a_4619281.shtml|archivedate=2013-05-11|deadlink=yes}}</ref> == Әлеуметтік белсенділік == 2016 жылы ол [[Greenpeace|Гринписке]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымына]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерге генетикалық түрлендірілген организмдермен ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) күресуді тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Список нобелевских лауреатов подписавших письмо]</ref>. == Марапаттары == * Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы (1979) * Физика бойынша Қасқыр сыйлығы (1981) * Пиус XI алтын медалі (1983) * Лоренц алтын медалі (1986) * Франклин медалі (1995) * Спиноза сыйлығы (1995) * Джанкарло Вик алтын медалі (1997) * Бөлшектер физикасы және жоғары энергия физикасы бойынша сыйлық (1999) * Оскар Кляйн күміс медалі (1999) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (1999) * М.В.Ломоносов атындағы үлкен алтын медаль (2010) * Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2016) [[Астероид]] {{Аударылмаған 5|9491 Тхоофт||en|9491 Thooft}} атымен аталған. == Таңдалған библиография == * ''Г.’т Хоофт.'' Жалпы салыстырмалық теориясына кіріспе. — Ижевск: РХД Ғылыми зерттеу орталығы, 2002 ж. — 96 б. — ISBN 5-93972-114-1 * ''Г.’т Хоофт.'' Математикалық физика бойынша таңдамалы дәрістер. — Ижевск: ИКИ, 2008 ж. — 228 б. — ISBN 978-5-93972-708-2 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.phys.uu.nl/~thooft/ Утрехт университетінің веб-сайтындағы Герард'т Хуфттың басты беті]{{Ref-en}} * [http://www.krugosvet.ru/articles/68/1006819/1006819a1.htm Герард’т Хоофт туралы мақала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230235245/http://www.krugosvet.ru/articles/68/1006819/1006819a1.htm |date=2008-12-30 }} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1999/thooft/ Нобель комитетінің сайтынан алынған ақпарат]{{Ref-en}} * ''G.'t Hooft''. [http://ufn.ru/ru/articles/2000/11/f/ «Шексіздікпен қақтығыс».] [http://ufn.ru/ru/articles/2000/11/f/ Нобель дәрісі] // Физика ғылымдарының жетістіктері, 170 том, 11 шығарылым, қараша 2000 ж. * [http://trv-science.ru/2010/05/11/gerard-t-xooft-ya-vsegda-xotel-stat-uchenym/ Герард'т Хоофт: «Мен әрқашан ғалым болғым келді»] // « Үштік нұсқа » № 53, б. 4 (2010) * G. 't Hooft, Барлығының теориясындағы еркін ерік ([https://gurtoko.livejournal.com/587.html аударма]) // https://arxiv.org/pdf/1709.02874.pdf (2017) {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Нидерланд физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физиктер]] 354ccnt8xx7iltgw3ytyidkmxz8gklv 3 720577 3605294 3241157 2026-05-15T13:27:15Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:יוספי88]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 9d57088742de82534fd74b27a52c9e0b]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/יוספי88|יוספי88]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 9d57088742de82534fd74b27a52c9e0b|Renamed user 9d57088742de82534fd74b27a52c9e0b]]" 3241157 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=יוספי88}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 00:23, 2023 ж. желтоқсанның 1 (+06) 4nfj193ep3ermjn40kry5iaqrdlj835 2 725520 3605281 3605034 2026-05-15T13:02:49Z 1nter pares 146705 3605281 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 i3vt2ssejq1t99ah6bepgtjv6k5ghpn 3605406 3605281 2026-05-15T19:08:27Z 1nter pares 146705 3605406 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 3jnx4z1qvulxv45oaukvipudxtzpevi 3605581 3605406 2026-05-16T07:49:46Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3605581 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]], [[Bunyaviricetes]], [[Polyploviricotina]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 ag9edmkr4jkv1uyqaucjh7wajezc493 3605595 3605581 2026-05-16T08:01:29Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3605595 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]], [[Bunyaviricetes]], [[Polyploviricotina]], [[Negarnaviricota]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 pypfe027yzu354m3opn76bl75nlm8ls 10 740866 3605334 3534702 2026-05-15T14:20:57Z Nurken 111493 3605334 wikitext text/x-wiki {{Жасырын бөлімдері бар навигациялық кесте | name = Қазақстан марапаттары | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | title = [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары|Қазақстан марапаттары]] | bodyclass = hlist | group1 = [[Қазақстанның ордендері]] | list1 = {{hlist|[[Халық қаһарманы]] | [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] | [[Алтын Қыран ордені|Алтын Қыран]] | [[Отан ордені]] | [[Назарбаев ордені]] | [[Даңқ ордені]] | [[Айбын ордені]] | [[Парасат ордені]] | [[Достық ордені]] | [[Құрмет ордені]] | [[Барыс ордені]] | [[Еңбек Даңқы ордені]] | [[Ел Бірлігі ордені]] | [[Әл-Фараби ордені]] | [[Қожа Ахмет Ясауи ордені]] | [[Мейірім ордені]] }} <hr> Орден мәртебесі бар алқалар {{hlist| [[Алтын алқа]] | [[Күміс алқа]]}} | group2 = [[Қазақстан медальдары]] | list2 = {{hlist| [[Жауынгерлік epлiгi үшін медалі]] | [[Ерлігі үшін медалі]] | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | [[Шапағат медалі]] | [[Халық алғысы медалі]] | [[Астана медалі]] }} <hr> Мерекелік медальдар {{hlist| [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан темiр жолына 100 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Тыңға 50 жыл медалі]] | [[Астанаға 10 жыл медалі]] | [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл мерейтойлық медалі]] | [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Қарулы күштеріне 20 жыл медалі]] | [[Теңгеге 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] | [[Астанаға 20 жыл медалі]] | [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]] | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]] }} | group3 = [[Қазақстан Республикасының құрметті атақтары]] | list3 = {{hlist| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | [[Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы]] | [[Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы]] | [[Қазақстанның халық әртісі]] | [[Қазақстанның халық жазушысы]] | [[Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері]] }} }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Қазақстан| ]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Марапаттар|Қазақстан]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> l4zjhmu86o73xdxxck5g605w17hdw5p 0 747222 3605353 3594216 2026-05-15T15:09:19Z HiOne'kazakh 178185 Актердің аты қосылды 3605353 wikitext text/x-wiki {{Жылжытылсын|Breaking Bad|себеп=Қазақшаға түрлі жерде әртүрлі аударылған; көпшілік қолданатын атау болмағасын нейтралды болсын деп ағылшыншасын қалдыра салайық па дедім. [[Талқылау:Жамандыққа бет бұру#Жылжытылсын]]}} {{Телесериал | Қазақша атауы = Жамандыққа бет бұру | Шынайы атауы = {{lang-en|Breaking Bad}} | суреті = Breaking Bad logo.svg | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = криминалды драма | формат = | авторы = Винс Гиллиган | желісі = | өндіріс = | рөлдерде = [[Брайан Крэнстон]]<br>[[Аарон Пол]]<br>[[Анна Ганн]]<br>[[Дин Норрис]]<br>[[Бетси Брандт]]<br>[[Ар Джей Митт]]<br>[[Боб Оденкерк]]<br>[[Джанкарло Эспозито]]<br>[[Джонатан Бэнкс]]<br>[[Джесси Племонс]]<br>[[Лора Фрейзер]] | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Дэйв Портер | мемлекет = {{USA}} | тілі = ағылшын | маусымдар = 5 | сериялар саны = 63 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = | продюсері = Стюарт А. Лайонс<br>[[Сэм Кэтлин]]<br>[[Джон Шибан]]<br>[[Питер Гулд]]<br>[[Джордж Мастрас]]<br>[[Томас Шнауц]]<br>Брайан Крэнстон<br>[[Мойра Уолли-Бекетт]]<br>Карен Мур<br>Пэтти Лин | режиссёрі = | операторы = [[Майкл Словис]]<br>Рейнальдо Вильялобос<br>Артур Альберт<br>[[Джон Толл]]<br>Нельсон Крэгг | сценарист = | түсірілім орны = Нью-Мексико | ұзақтығы = 43-58 мин. | студия = Sony Pictures | статусы = аяқталған | телеарна = | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = | соңғы рет көрсетілді = | алдыңғы = | келесі = | байланысты = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = }} '''«Жамандыққа бет бұру»''' ({{Lang-en|Breaking Bad}}) — АМС арнасында [[2008 жыл]]дың [[20 қаңтар]]ынан 2013 жылдың 29 қыркүйегіне дейінгі аралықта көрсетілген американдық криминалды драма. Бес маусым мен 62 эпизодтан тұратын сериал ота жасауға кеш өкпе қатерлі ісігіне шалдыққан мектеп мұғалімі Уолтер Уайт ([[Брайан Крэнстон]]) жайлы баяндайды. Ол студенті Джесси Пинкманмен ([[Аарон Пол]]) бірге қаржылық жағдайды қамтамасыз ету үшін метамфетамин өндіруді және сатуды бастайды. Сериал [[Альбукерке|Альбукеркеде]], [[Нью-Мексико|Нью-Мексикода]] түсірілді. == Сюжеті == === 1 маусым === == Жасау тарихы == === Идеясы === Сериалдың шоураннері Винс Гиллиган. Оның алғашқы телевизиялық жұмысы «Х-файлдар» сериалы, ол оның 29 эпизодын жазды және жүзден астам эпизодты бірлесіп шығарды. Жаңа жобаны бастағанда, Гиллиган сюжеттің даму барысында басты кейіпкер антагонистке айналатын сериял құруды жоспарлады. Осы жоспарға сәйкес басты кейіпкер – Уолтер Уайт оқиғаның басындағы қарапайым мектеп мұғалімінен соңы қандықол қылмыскерге айналады. Сериал аяқталмай тұрып, Гиллиган Уолтер Уайттың кейіпкерін дамыту қиын екенін айтты, өйткені кейіпкер барған сайын қараңғылыққа бет бұрғанын және моральдық жағынан екіұштылығын атап өтті. Ол түсірілім аяқталғаннан кейін сериялды сағынатынын, бірақта сонымен бірге ол енді «Уолтты үнемі көкейінде ұстаудың» қажеті жоқтығын мойындады. Мобильді зертхана құру идеясы Винс Гиллиганның досы жазушы Томас Шнаузбен бірге жұмыссыздық жағдайын талқылау кезінде пайда болды. Одан кейін әзіл ретінде ел аралап, есірткі сату арқылы ақша табуға болатын жылжымалы мет зертханасын жабдықтау ұсынылды. === Актерлерді таңдау === === Түсірілім жұмыстары === === Түсірілім орындары === Сериал түсірілімдерінің басым көпшілігі Альбукерке және оның маңайында өтті. Қаланың ең танымал орындарының арасында 3828 Piermont Drive мекенжайындағы Ақ отбасының үйі бар, онда AMC бес маусымда түсірілім кезінде өз иелеріне шамамен 500 000 доллар төледі. Шрадерлер 4901 Камбре дель Сур шетінде тұрды. 322 16-шы көшеде Джесси Пинкманның үйінде ауылдық клуб бар. Сериалдың екінші маусымында Джесси мен Джейн 325 Террас көшесіндегі дуплексте тұрады. Octopus автокөлік жуу 9516 Snow Heights Circle-дегі Octopus Car Wash - бұл Mister Car Wash белсенді. Los Pollos Hermanos фастфуд мейрамханасы 4257 Isleta бульварында орналасқан. Саул Гудманның кеңсесі бір кездері Монтгомери бульвары 9800 мекен-жайы бойынша орналасқан, онда Sinners N Saints деп аталатын спорт бар. Сериалдағы Crystal Palace - бұл 1001 Орталық авенюдегі тыныш, отбасылық Crossroads Motel, ол 2608 Орталық авенюдегі Денниден таңғы асқа тапсырыс береді. Сериалдың бірнеше бөлігі ғана Альбукеркеден тыс жерде түсірілді. Мысалы, алғашқы метамфетаминді дайындау Тохаджилли үнді қорығында түсірілген. Атақты пойыз тонау Санта-Федегі Эль-Дорадо статистикалық оқшауланған ауданындағы Spur Ranch Road-да түсірілді. Координаталары 34°59′20″ ш.б. w. 106°36′52 ″ В. d. Уолтер Уайт өзінің жинақтарын көмген H G I O, Breaking Bad түсірілген Альбукеркедегі Q Studios координаттары болып табылады. == Рөлдерде == {| class="wikitable" border="1" ! rowspan="2" |Актёр ! rowspan="2" |Кейіпкер ! colspan="9" |Маусымдар бойынша көрінуі |- !'''1''' !'''2''' !'''3''' !'''4''' !'''5''' !Эпизодтар |- |[[Брайан Крэнстон]] |Уолтер Уайт | style="background:red;" |7 | style="background:red;" |13 | style="background:red;" |13 | style="background:red;" |13 | style="background:red;" |16 |62 |- |[[Анна Ганн]] |Скайлер Уайт | style="background:red;" |7 | style="background:red;" |13 | style="background:red;" |12 | style="background:red;" |13 | style="background:red;" |16 |61 |- |[[Аарон Пол]] |Джесси Пинкман | style="background:red;" |7 | style="background:red;" |13 | style="background:red;" |13 | style="background:red;" |13 | style="background:red;" |16 |62 |- |[[Дин Норрис]] |Хэнк Шрейдер | style="background:red;" |6 | style="background:red;" |10 | style="background:red;" |11 | style="background:red;" |11 | style="background:red;" |13 |51 |- |[[Бетси Брандт]] |Мари Шрейдер | style="background:red;" |6 | style="background:red;" |10 | style="background:red;" |10 | style="background:red;" |11 | style="background:red;" |13 |50 |- |[[Ар-Джей Митти]] |Уолтер «Флинн» Уайт-кіші | style="background:red;" |7 | style="background:red;" |12 | style="background:red;" |11 | style="background:red;" |11 | style="background:red;" |13 |54 |- |[[Джанкарло Эспозито]] |Густаво «Гас» Фринг | style="background:white;" | | style="background:orange;" |2 | style="background:red;" |12 | style="background:red;" |11 | style="background:white;" | |25 |- |[[Боб Оденкерк]] |Сол Гудман | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |4 | style="background:red;" |10 | style="background:red;" |10 | style="background:red;" |12 |36 |- |[[Джонатан Бэнкс]] |Майкл «Майк» Эрмантраут | style="background:white;" | | style="background:orange;" |1 | style="background:red;" |6 | style="background:red;" |10 | style="background:red;" |8 |25 |- |[[Лора Фрейзер]] |Лидия Родарт-Куэйл | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:red;" |9 |9 |- |[[Джесси Племонс]] |Тодд Алкист | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:red;" |11 |11 |- | colspan="2" align="center" |'''Барлық эпизодтар''' |'''7''' |'''13''' |'''13''' |'''13''' |'''16''' |'''62''' |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *{{Ресми сайты|amctv.com/shows/breaking-bad|''Breaking Bad''}} (AMC) *{{Ресми сайты|sonypictures.com/tv/breakingbad|''Breaking Bad''}} (Sony Pictures) *{{IMDb title|0903747}} *[http://www.emmys.com/shows/breaking-bad ''Breaking Bad''] Emmys.com-da *{{dmoz|Arts/Television/Programs/Dramas/Breaking_Bad|''Breaking Bad''}} [[Санат:AMC телебағдарламалары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] smhx1zpw4d45j5ejy0487bj8mm4ltqb 2 752699 3605460 3499756 2026-05-15T20:24:43Z Anlztrk 15290 3605460 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input; car = car.replace(/ə/g, "ä"); car = car.replace(/Ə/g, "Ä"); car = car.replace(/Х([0-9])/g, "X$1"); car = car.replace(/х([0-9])/g, "x$1"); car = car.replace(/([0-9])Х/g, "$1X"); car = car.replace(/([0-9])х/g, "$1x"); //Я, Ё, Ю car = car.replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Я/ug, "$1$2 ЬА"); car = car.replace(/(\p{Uppercase})Я/ug, "$1ЬА"); car = car.replace(/Я (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬА $1$2"); car = car.replace(/Я(\p{Uppercase})/ug, "ЬА$1"); car = car.replace(/Я/g, "Ьа"); car = car.replace(/я/g, "ьа"); car = car.replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Ё/ug, "$1$2 ЬО"); car = car.replace(/(\p{Uppercase})Ё/ug, "$1ЬО"); car = car.replace(/Ё (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬО $1$2"); car = car.replace(/Ё(\p{Uppercase})/ug, "ЬО$1"); car = car.replace(/Ё/g, "Ьо"); car = car.replace(/ё/g, "ьо"); car = car.replace(/(\p{Uppercase})(\p{Uppercase}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ"); car = car.replace(/(\p{Uppercase})Ю/ug, "$1ЬУ"); car = car.replace(/Ю (\p{Uppercase})(\p{Uppercase})/ug, "ЬУ $1$2"); car = car.replace(/Ю(\p{Uppercase})/ug, "ЬУ$1"); car = car.replace(/Ю/g, "Ьу"); car = car.replace(/ю/g, "ьу"); //Ц car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс"); car = car.replace(/Ц/g, "С"); car = car.replace(/ц/g, "с"); //Ч car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш"); car = car.replace(/Ч/g, "Ш"); car = car.replace(/ч/g, "ш"); //Щ car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2"); car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2"); car = car.replace(/щ/g, "ш"); car = car.replace(/Щ/g, "Ш"); car = car.replace(/Э/g, "Е"); car = car.replace(/э/g, "е"); car = car.replace(/Һ/g, "Х"); car = car.replace(/һ/g, "х"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1ҮЎ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1үў"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1үў"); //У car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи"); car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІ])У/g, "$1Ў"); car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІаоуұыәеиөуүі])у/g, "$1ў"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У/g, "$1Ұ\u0302"); car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у/g, "$1ұ\u0302"); car = car.replace(/У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])/g, "Ұ\u0302$1"); car = car.replace(/у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхш])/g, "ұ\u0302$1"); car = car.replace(/У/g, "Ў"); car = car.replace(/у/g, "ў"); car = car.replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1"); car = car.replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1"); car = car.replace(/([Ьь])/g, ""); car = car.replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1"); car = car.replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1"); car = car.replace(/и([аоұы])/g, "ый$1"); car = car.replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1"); car = car.replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1"); car = car.replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1"); car = car.replace(/а/g, "a"); car = car.replace(/ә/g, "ä"); car = car.replace(/б/g, "b"); car = car.replace(/в/g, "v"); car = car.replace(/г/g, "g"); car = car.replace(/ғ/g, "ğ"); car = car.replace(/д/g, "d"); car = car.replace(/е/g, "e"); car = car.replace(/ж/g, "j"); car = car.replace(/з/g, "z"); car = car.replace(/и/g, "î"); car = car.replace(/й/g, "y"); car = car.replace(/к/g, "k"); car = car.replace(/қ/g, "q"); car = car.replace(/л/g, "l"); car = car.replace(/м/g, "m"); car = car.replace(/н/g, "n"); car = car.replace(/ң/g, "ñ"); car = car.replace(/о/g, "o"); car = car.replace(/ө/g, "ö"); car = car.replace(/п/g, "p"); car = car.replace(/р/g, "r"); car = car.replace(/с/g, "s"); car = car.replace(/т/g, "t"); car = car.replace(/ў/g, "w"); car = car.replace(/ұ/g, "u"); car = car.replace(/ү/g, "ü"); car = car.replace(/ф/g, "f"); car = car.replace(/х/g, "h"); car = car.replace(/ш/g, "ş"); car = car.replace(/ъ/g, ""); car = car.replace(/ы/g, "ı"); car = car.replace(/і/g, "i"); car = car.replace(/э/g, "e"); car = car.replace(/А/g, "A"); car = car.replace(/Ә/g, "Ä"); car = car.replace(/Б/g, "B"); car = car.replace(/В/g, "V"); car = car.replace(/Г/g, "G"); car = car.replace(/Ғ/g, "Ğ"); car = car.replace(/Д/g, "D"); car = car.replace(/Е/g, "E"); car = car.replace(/Ж/g, "J"); car = car.replace(/З/g, "Z"); car = car.replace(/И/g, "Î"); car = car.replace(/Й/g, "Y"); car = car.replace(/К/g, "K"); car = car.replace(/Қ/g, "Q"); car = car.replace(/Л/g, "L"); car = car.replace(/М/g, "M"); car = car.replace(/Н/g, "N"); car = car.replace(/Ң/g, "Ñ"); car = car.replace(/О/g, "O"); car = car.replace(/Ө/g, "Ö"); car = car.replace(/П/g, "P"); car = car.replace(/Р/g, "R"); car = car.replace(/С/g, "S"); car = car.replace(/Т/g, "T"); car = car.replace(/Ў/g, "W"); car = car.replace(/Ұ/g, "U"); car = car.replace(/Ү/g, "Ü"); car = car.replace(/Ф/g, "F"); car = car.replace(/Х/g, "H"); car = car.replace(/Ш/g, "Ş"); car = car.replace(/Ъ/g, ""); car = car.replace(/Ы/g, "I"); car = car.replace(/І/g, "İ"); car = car.replace(/«/g, "\u201c"); car = car.replace(/»/g, "\u201d"); car = car.normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); 0pt3y2dtr17ibf97rynlznt15eh7add 3605489 3605460 2026-05-15T21:12:12Z Anlztrk 15290 3605489 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input..replace(/(\p{Script=Cyrl})a/ug, "$1а") .replace(/a(\p{Script=Cyrl})/ug, "а$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})ə/ug, "$1ә") .replace(/ə(\p{Script=Cyrl})/ug, "ә$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})e/ug, "$1е") .replace(/e(\p{Script=Cyrl})/ug, "е$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})ë/ug, "$1ё") .replace(/ë(\p{Script=Cyrl})/ug, "ё$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})o/ug, "$1о") .replace(/o(\p{Script=Cyrl})/ug, "о$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})ɵ/ug, "$1ө") .replace(/ɵ(\p{Script=Cyrl})/ug, "ө$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})p/ug, "$1р") .replace(/p(\p{Script=Cyrl})/ug, "р$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})c/ug, "$1с") .replace(/c(\p{Script=Cyrl})/ug, "с$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})y/ug, "$1у") .replace(/y(\p{Script=Cyrl})/ug, "у$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})h/ug, "$1һ") .replace(/h(\p{Script=Cyrl})/ug, "һ$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})x/ug, "$1х") .replace(/x(\p{Script=Cyrl})/ug, "х$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})i/ug, "$1і") .replace(/i(\p{Script=Cyrl})/ug, "і$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})A/ug, "$1А") .replace(/A(\p{Script=Cyrl})/ug, "А$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})Ə/ug, "$1Ә") .replace(/Ə(\p{Script=Cyrl})/ug, "Ә$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})B/ug, "$1В") .replace(/B(\p{Script=Cyrl})/ug, "В$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})E/ug, "$1Е") .replace(/E(\p{Script=Cyrl})/ug, "Е$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})Ë/ug, "$1Ё") .replace(/Ë(\p{Script=Cyrl})/ug, "Ё$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})K/ug, "$1К") .replace(/K(\p{Script=Cyrl})/ug, "К$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})M/ug, "$1М") .replace(/M(\p{Script=Cyrl})/ug, "М$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})H/ug, "$1Н") .replace(/H(\p{Script=Cyrl})/ug, "Н$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})O/ug, "$1О") .replace(/O(\p{Script=Cyrl})/ug, "О$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})Ɵ/ug, "$1Ө") .replace(/Ɵ(\p{Script=Cyrl})/ug, "Ө$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})P/ug, "$1Р") .replace(/P(\p{Script=Cyrl})/ug, "Р$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})C/ug, "$1С") .replace(/C(\p{Script=Cyrl})/ug, "С$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})T/ug, "$1Т") .replace(/T(\p{Script=Cyrl})/ug, "Т$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})Y/ug, "$1Ү") .replace(/Y(\p{Script=Cyrl})/ug, "Ү$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})X/ug, "$1Х") .replace(/X(\p{Script=Cyrl})/ug, "Х$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})I/ug, "$1І") .replace(/I(\p{Script=Cyrl})/ug, "І$1") .replace(/Х([0-9])/g, "X$1") .replace(/х([0-9])/g, "x$1") .replace(/([0-9])Х/g, "$1X") .replace(/([0-9])х/g, "$1x"); document.transcription.text2.value = document.transcription.text1.value //Я, Ё, Ю .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЬА") .replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЬА") .replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬА $1$2") .replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЬА$1") .replace(/Я/g, "Ьа") .replace(/я/g, "ьа") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЬО") .replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЬО") .replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬО $1$2") .replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЬО$1") .replace(/Ё/g, "Ьо") .replace(/ё/g, "ьо") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ") .replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЬУ") .replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬУ $1$2") .replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЬУ$1") .replace(/Ю/g, "Ьу") .replace(/ю/g, "ьу") //Ц .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС") .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс") .replace(/Ц/g, "С") .replace(/ц/g, "с") //Ч .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ") .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш") .replace(/Ч/g, "Ш") .replace(/ч/g, "ш") //Щ .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2") .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2") .replace(/щ/g, "ш") .replace(/Щ/g, "Ш") .replace(/Э/g, "Е") .replace(/э/g, "е") .replace(/Һ/g, "Х") .replace(/һ/g, "х") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ[(АОУҰЫӘЕИӨУҮІ)]/g, "$1ҮЎ$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1ҮЎ") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1үў") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1үў") //У .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи") .replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІ])У/g, "$1Ў") .replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІаоуұыәеиөуүі])у/g, "$1ў") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])/g, "$1Ұ\u0302$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "$1ұ\u0302$2") .replace(/([АОҰЫ])ЬУ/g, "$1ЬҰЎ") .replace(/([АОҰЫаоұы])ьу/g, "$1ьұў") .replace(/([ӘЕӨҮІ])ЬУ/g, "$1ЬҮЎ") .replace(/([ӘЕӨҮІәеөүі])ьу/g, "$1ьүў") .replace(/У/g, "Ұ\u0302Ў") .replace(/у/g, "ұ\u0302ў") .replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1") .replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1") .replace(/([Ьь])/g, "") .replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1") .replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1") .replace(/и([аоұы])/g, "ый$1") .replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1") .replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1") .replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1") .replace(/а/g, "a") .replace(/ә/g, "ä") .replace(/б/g, "b") .replace(/в/g, "v") .replace(/г/g, "g") .replace(/ғ/g, "ğ") .replace(/д/g, "d") .replace(/е/g, "e") .replace(/ж/g, "j") .replace(/з/g, "z") .replace(/и/g, "î") .replace(/й/g, "y") .replace(/к/g, "k") .replace(/қ/g, "q") .replace(/л/g, "l") .replace(/м/g, "m") .replace(/н/g, "n") .replace(/ң/g, "ñ") .replace(/о/g, "o") .replace(/ө/g, "ö") .replace(/п/g, "p") .replace(/р/g, "r") .replace(/с/g, "s") .replace(/т/g, "t") .replace(/ў/g, "w") .replace(/ұ/g, "u") .replace(/ү/g, "ü") .replace(/ф/g, "f") .replace(/х/g, "h") .replace(/ш/g, "ş") .replace(/ъ/g, "") .replace(/ы/g, "ı") .replace(/і/g, "i") .replace(/э/g, "e") .replace(/А/g, "A") .replace(/Ә/g, "Ä") .replace(/Б/g, "B") .replace(/В/g, "V") .replace(/Г/g, "G") .replace(/Ғ/g, "Ğ") .replace(/Д/g, "D") .replace(/Е/g, "E") .replace(/Ж/g, "J") .replace(/З/g, "Z") .replace(/И/g, "Î") .replace(/Й/g, "Y") .replace(/К/g, "K") .replace(/Қ/g, "Q") .replace(/Л/g, "L") .replace(/М/g, "M") .replace(/Н/g, "N") .replace(/Ң/g, "Ñ") .replace(/О/g, "O") .replace(/Ө/g, "Ö") .replace(/П/g, "P") .replace(/Р/g, "R") .replace(/С/g, "S") .replace(/Т/g, "T") .replace(/Ў/g, "W") .replace(/Ұ/g, "U") .replace(/Ү/g, "Ü") .replace(/Ф/g, "F") .replace(/Х/g, "H") .replace(/Ш/g, "Ş") .replace(/Ъ/g, "") .replace(/Ы/g, "I") .replace(/І/g, "İ") .replace(/«/g, "\u201c") .replace(/»/g, "\u201d") .normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); hjh3uk2h9lv9vh8n6d4d0ghpycfrnqx 3605490 3605489 2026-05-15T21:12:29Z Anlztrk 15290 3605490 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input.replace(/(\p{Script=Cyrl})a/ug, "$1а") .replace(/a(\p{Script=Cyrl})/ug, "а$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})ə/ug, "$1ә") .replace(/ə(\p{Script=Cyrl})/ug, "ә$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})e/ug, "$1е") .replace(/e(\p{Script=Cyrl})/ug, "е$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})ë/ug, "$1ё") .replace(/ë(\p{Script=Cyrl})/ug, "ё$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})o/ug, "$1о") .replace(/o(\p{Script=Cyrl})/ug, "о$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})ɵ/ug, "$1ө") .replace(/ɵ(\p{Script=Cyrl})/ug, "ө$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})p/ug, "$1р") .replace(/p(\p{Script=Cyrl})/ug, "р$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})c/ug, "$1с") .replace(/c(\p{Script=Cyrl})/ug, "с$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})y/ug, "$1у") .replace(/y(\p{Script=Cyrl})/ug, "у$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})h/ug, "$1һ") .replace(/h(\p{Script=Cyrl})/ug, "һ$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})x/ug, "$1х") .replace(/x(\p{Script=Cyrl})/ug, "х$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})i/ug, "$1і") .replace(/i(\p{Script=Cyrl})/ug, "і$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})A/ug, "$1А") .replace(/A(\p{Script=Cyrl})/ug, "А$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})Ə/ug, "$1Ә") .replace(/Ə(\p{Script=Cyrl})/ug, "Ә$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})B/ug, "$1В") .replace(/B(\p{Script=Cyrl})/ug, "В$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})E/ug, "$1Е") .replace(/E(\p{Script=Cyrl})/ug, "Е$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})Ë/ug, "$1Ё") .replace(/Ë(\p{Script=Cyrl})/ug, "Ё$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})K/ug, "$1К") .replace(/K(\p{Script=Cyrl})/ug, "К$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})M/ug, "$1М") .replace(/M(\p{Script=Cyrl})/ug, "М$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})H/ug, "$1Н") .replace(/H(\p{Script=Cyrl})/ug, "Н$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})O/ug, "$1О") .replace(/O(\p{Script=Cyrl})/ug, "О$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})Ɵ/ug, "$1Ө") .replace(/Ɵ(\p{Script=Cyrl})/ug, "Ө$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})P/ug, "$1Р") .replace(/P(\p{Script=Cyrl})/ug, "Р$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})C/ug, "$1С") .replace(/C(\p{Script=Cyrl})/ug, "С$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})T/ug, "$1Т") .replace(/T(\p{Script=Cyrl})/ug, "Т$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})Y/ug, "$1Ү") .replace(/Y(\p{Script=Cyrl})/ug, "Ү$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})X/ug, "$1Х") .replace(/X(\p{Script=Cyrl})/ug, "Х$1") .replace(/(\p{Script=Cyrl})I/ug, "$1І") .replace(/I(\p{Script=Cyrl})/ug, "І$1") .replace(/Х([0-9])/g, "X$1") .replace(/х([0-9])/g, "x$1") .replace(/([0-9])Х/g, "$1X") .replace(/([0-9])х/g, "$1x"); document.transcription.text2.value = document.transcription.text1.value //Я, Ё, Ю .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЬА") .replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЬА") .replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬА $1$2") .replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЬА$1") .replace(/Я/g, "Ьа") .replace(/я/g, "ьа") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЬО") .replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЬО") .replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬО $1$2") .replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЬО$1") .replace(/Ё/g, "Ьо") .replace(/ё/g, "ьо") .replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ") .replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЬУ") .replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬУ $1$2") .replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЬУ$1") .replace(/Ю/g, "Ьу") .replace(/ю/g, "ьу") //Ц .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС") .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс") .replace(/Ц/g, "С") .replace(/ц/g, "с") //Ч .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ") .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш") .replace(/Ч/g, "Ш") .replace(/ч/g, "ш") //Щ .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2") .replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2") .replace(/щ/g, "ш") .replace(/Щ/g, "Ш") .replace(/Э/g, "Е") .replace(/э/g, "е") .replace(/Һ/g, "Х") .replace(/һ/g, "х") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ[(АОУҰЫӘЕИӨУҮІ)]/g, "$1ҮЎ$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1ҮЎ") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1үў") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1үў") //У .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи") .replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІ])У/g, "$1Ў") .replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІаоуұыәеиөуүі])у/g, "$1ў") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])/g, "$1Ұ\u0302$2") .replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "$1ұ\u0302$2") .replace(/([АОҰЫ])ЬУ/g, "$1ЬҰЎ") .replace(/([АОҰЫаоұы])ьу/g, "$1ьұў") .replace(/([ӘЕӨҮІ])ЬУ/g, "$1ЬҮЎ") .replace(/([ӘЕӨҮІәеөүі])ьу/g, "$1ьүў") .replace(/У/g, "Ұ\u0302Ў") .replace(/у/g, "ұ\u0302ў") .replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1") .replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1") .replace(/([Ьь])/g, "") .replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1") .replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1") .replace(/и([аоұы])/g, "ый$1") .replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1") .replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1") .replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1") .replace(/а/g, "a") .replace(/ә/g, "ä") .replace(/б/g, "b") .replace(/в/g, "v") .replace(/г/g, "g") .replace(/ғ/g, "ğ") .replace(/д/g, "d") .replace(/е/g, "e") .replace(/ж/g, "j") .replace(/з/g, "z") .replace(/и/g, "î") .replace(/й/g, "y") .replace(/к/g, "k") .replace(/қ/g, "q") .replace(/л/g, "l") .replace(/м/g, "m") .replace(/н/g, "n") .replace(/ң/g, "ñ") .replace(/о/g, "o") .replace(/ө/g, "ö") .replace(/п/g, "p") .replace(/р/g, "r") .replace(/с/g, "s") .replace(/т/g, "t") .replace(/ў/g, "w") .replace(/ұ/g, "u") .replace(/ү/g, "ü") .replace(/ф/g, "f") .replace(/х/g, "h") .replace(/ш/g, "ş") .replace(/ъ/g, "") .replace(/ы/g, "ı") .replace(/і/g, "i") .replace(/э/g, "e") .replace(/А/g, "A") .replace(/Ә/g, "Ä") .replace(/Б/g, "B") .replace(/В/g, "V") .replace(/Г/g, "G") .replace(/Ғ/g, "Ğ") .replace(/Д/g, "D") .replace(/Е/g, "E") .replace(/Ж/g, "J") .replace(/З/g, "Z") .replace(/И/g, "Î") .replace(/Й/g, "Y") .replace(/К/g, "K") .replace(/Қ/g, "Q") .replace(/Л/g, "L") .replace(/М/g, "M") .replace(/Н/g, "N") .replace(/Ң/g, "Ñ") .replace(/О/g, "O") .replace(/Ө/g, "Ö") .replace(/П/g, "P") .replace(/Р/g, "R") .replace(/С/g, "S") .replace(/Т/g, "T") .replace(/Ў/g, "W") .replace(/Ұ/g, "U") .replace(/Ү/g, "Ü") .replace(/Ф/g, "F") .replace(/Х/g, "H") .replace(/Ш/g, "Ş") .replace(/Ъ/g, "") .replace(/Ы/g, "I") .replace(/І/g, "İ") .replace(/«/g, "\u201c") .replace(/»/g, "\u201d") .normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); 5n459az7w9w2d746wismwkluuak9hnz 3605491 3605490 2026-05-15T21:14:52Z Anlztrk 15290 3605491 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input; car = car.replace(/ə/g, "ä"); car = car.replace(/Ə/g, "Ä"); car = car.replace(/Х([0-9])/g, "X$1"); car = car.replace(/х([0-9])/g, "x$1"); car = car.replace(/([0-9])Х/g, "$1X"); car = car.replace(/([0-9])х/g, "$1x"); //Я, Ё, Ю car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЬА") car = car.replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЬА") car = car.replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬА $1$2") car = car.replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЬА$1") car = car.replace(/Я/g, "Ьа") car = car.replace(/я/g, "ьа") car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЬО") car = car.replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЬО") car = car.replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬО $1$2") car = car.replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЬО$1") car = car.replace(/Ё/g, "Ьо") car = car.replace(/ё/g, "ьо") car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ") car = car.replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЬУ") car = car.replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬУ $1$2") car = car.replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЬУ$1") car = car.replace(/Ю/g, "Ьу") car = car.replace(/ю/g, "ьу") //Ц car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс") car = car.replace(/Ц/g, "С") car = car.replace(/ц/g, "с") //Ч car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш") car = car.replace(/Ч/g, "Ш") car = car.replace(/ч/g, "ш") //Щ car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2") car = car.replace(/щ/g, "ш") car = car.replace(/Щ/g, "Ш") car = car.replace(/Э/g, "Е") car = car.replace(/э/g, "е") car = car.replace(/Һ/g, "Х") car = car.replace(/һ/g, "х") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ[(АОУҰЫӘЕИӨУҮІ)]/g, "$1ҮЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1ҮЎ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1үў") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1үў") //У car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи") car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІ])У/g, "$1Ў") car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІаоуұыәеиөуүі])у/g, "$1ў") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])/g, "$1Ұ\u0302$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "$1ұ\u0302$2") car = car.replace(/([АОҰЫ])ЬУ/g, "$1ЬҰЎ") car = car.replace(/([АОҰЫаоұы])ьу/g, "$1ьұў") car = car.replace(/([ӘЕӨҮІ])ЬУ/g, "$1ЬҮЎ") car = car.replace(/([ӘЕӨҮІәеөүі])ьу/g, "$1ьүў") car = car.replace(/У/g, "Ұ\u0302Ў") car = car.replace(/у/g, "ұ\u0302ў") car = car.replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1") car = car.replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1") car = car.replace(/([Ьь])/g, "") car = car.replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1") car = car.replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1") car = car.replace(/и([аоұы])/g, "ый$1") car = car.replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1") car = car.replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1") car = car.replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1") car = car.replace(/а/g, "a") car = car.replace(/ә/g, "ä") car = car.replace(/б/g, "b") car = car.replace(/в/g, "v") car = car.replace(/г/g, "g") car = car.replace(/ғ/g, "ğ") car = car.replace(/д/g, "d") car = car.replace(/е/g, "e") car = car.replace(/ж/g, "j") car = car.replace(/з/g, "z") car = car.replace(/и/g, "î") car = car.replace(/й/g, "y") car = car.replace(/к/g, "k") car = car.replace(/қ/g, "q") car = car.replace(/л/g, "l") car = car.replace(/м/g, "m") car = car.replace(/н/g, "n") car = car.replace(/ң/g, "ñ") car = car.replace(/о/g, "o") car = car.replace(/ө/g, "ö") car = car.replace(/п/g, "p") car = car.replace(/р/g, "r") car = car.replace(/с/g, "s") car = car.replace(/т/g, "t") car = car.replace(/ў/g, "w") car = car.replace(/ұ/g, "u") car = car.replace(/ү/g, "ü") car = car.replace(/ф/g, "f") car = car.replace(/х/g, "h") car = car.replace(/ш/g, "ş") car = car.replace(/ъ/g, "") car = car.replace(/ы/g, "ı") car = car.replace(/і/g, "i") car = car.replace(/э/g, "e") car = car.replace(/А/g, "A") car = car.replace(/Ә/g, "Ä") car = car.replace(/Б/g, "B") car = car.replace(/В/g, "V") car = car.replace(/Г/g, "G") car = car.replace(/Ғ/g, "Ğ") car = car.replace(/Д/g, "D") car = car.replace(/Е/g, "E") car = car.replace(/Ж/g, "J") car = car.replace(/З/g, "Z") car = car.replace(/И/g, "Î") car = car.replace(/Й/g, "Y") car = car.replace(/К/g, "K") car = car.replace(/Қ/g, "Q") car = car.replace(/Л/g, "L") car = car.replace(/М/g, "M") car = car.replace(/Н/g, "N") car = car.replace(/Ң/g, "Ñ") car = car.replace(/О/g, "O") car = car.replace(/Ө/g, "Ö") car = car.replace(/П/g, "P") car = car.replace(/Р/g, "R") car = car.replace(/С/g, "S") car = car.replace(/Т/g, "T") car = car.replace(/Ў/g, "W") car = car.replace(/Ұ/g, "U") car = car.replace(/Ү/g, "Ü") car = car.replace(/Ф/g, "F") car = car.replace(/Х/g, "H") car = car.replace(/Ш/g, "Ş") car = car.replace(/Ъ/g, "") car = car.replace(/Ы/g, "I") car = car.replace(/І/g, "İ") car = car.replace(/«/g, "\u201c") car = car.replace(/»/g, "\u201d"); car = car.normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); 5e9w9pm8k4i2y3m47h38ppf9w7nk5w3 3605492 3605491 2026-05-15T21:26:04Z Anlztrk 15290 3605492 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input; car = car.replace(/ə/g, "ä"); car = car.replace(/Ə/g, "Ä"); car = car.replace(/Х([0-9])/g, "X$1"); car = car.replace(/х([0-9])/g, "x$1"); car = car.replace(/([0-9])Х/g, "$1X"); car = car.replace(/([0-9])х/g, "$1x"); //Я, Ё, Ю car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЬА") car = car.replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЬА") car = car.replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬА $1$2") car = car.replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЬА$1") car = car.replace(/Я/g, "Ьа") car = car.replace(/я/g, "ьа") car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЬО") car = car.replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЬО") car = car.replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬО $1$2") car = car.replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЬО$1") car = car.replace(/Ё/g, "Ьо") car = car.replace(/ё/g, "ьо") car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ") car = car.replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЬУ") car = car.replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬУ $1$2") car = car.replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЬУ$1") car = car.replace(/Ю/g, "Ьу") car = car.replace(/ю/g, "ьу") //Ц car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс") car = car.replace(/Ц/g, "С") car = car.replace(/ц/g, "с") //Ч car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш") car = car.replace(/Ч/g, "Ш") car = car.replace(/ч/g, "ш") //Щ car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2") car = car.replace(/щ/g, "ш") car = car.replace(/Щ/g, "Ш") car = car.replace(/Э/g, "Е") car = car.replace(/э/g, "е") car = car.replace(/Һ/g, "Х") car = car.replace(/һ/g, "х") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ[(АОУҰЫӘЕИӨУҮІ)]/g, "$1ҮЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1ҮЎ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1үў") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1үў") //У car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи") car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІ])У/g, "$1Ў") car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІаоуұыәеиөуүі])у/g, "$1ў") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])/g, "$1Ұ\u0302$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "$1ұ\u0302$2") car = car.replace(/([АОҰЫ])ЬУ/g, "$1ЬҰЎ") car = car.replace(/([АОҰЫаоұы])ьу/g, "$1ьұў") car = car.replace(/([ӘЕӨҮІ])ЬУ/g, "$1ЬҮЎ") car = car.replace(/([ӘЕӨҮІәеөүі])ьу/g, "$1ьүў") car = car.replace(/У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "Ұ\u0302$1") car = car.replace(/у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "ұ\u0302$1") car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) У/ug, "$1$2 Ұ\u0302Ў") car = car.replace(/(\p{Lu})У/ug, "$1Ұ\u0302Ў") car = car.replace(/У (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "Ұ\u0302Ў $1$2") car = car.replace(/У(\p{Lu})/ug, "Ұ\u0302Ў$1") car = car.replace(/У/g, "Ұ\u0302ў") car = car.replace(/у/g, "ұ\u0302ў") car = car.replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1") car = car.replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1") car = car.replace(/([Ьь])/g, "") car = car.replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1") car = car.replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1") car = car.replace(/и([аоұы])/g, "ый$1") car = car.replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1") car = car.replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1") car = car.replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1") car = car.replace(/а/g, "a") car = car.replace(/ә/g, "ä") car = car.replace(/б/g, "b") car = car.replace(/в/g, "v") car = car.replace(/г/g, "g") car = car.replace(/ғ/g, "ğ") car = car.replace(/д/g, "d") car = car.replace(/е/g, "e") car = car.replace(/ж/g, "j") car = car.replace(/з/g, "z") car = car.replace(/и/g, "î") car = car.replace(/й/g, "y") car = car.replace(/к/g, "k") car = car.replace(/қ/g, "q") car = car.replace(/л/g, "l") car = car.replace(/м/g, "m") car = car.replace(/н/g, "n") car = car.replace(/ң/g, "ñ") car = car.replace(/о/g, "o") car = car.replace(/ө/g, "ö") car = car.replace(/п/g, "p") car = car.replace(/р/g, "r") car = car.replace(/с/g, "s") car = car.replace(/т/g, "t") car = car.replace(/ў/g, "w") car = car.replace(/ұ/g, "u") car = car.replace(/ү/g, "ü") car = car.replace(/ф/g, "f") car = car.replace(/х/g, "h") car = car.replace(/ш/g, "ş") car = car.replace(/ъ/g, "") car = car.replace(/ы/g, "ı") car = car.replace(/і/g, "i") car = car.replace(/э/g, "e") car = car.replace(/А/g, "A") car = car.replace(/Ә/g, "Ä") car = car.replace(/Б/g, "B") car = car.replace(/В/g, "V") car = car.replace(/Г/g, "G") car = car.replace(/Ғ/g, "Ğ") car = car.replace(/Д/g, "D") car = car.replace(/Е/g, "E") car = car.replace(/Ж/g, "J") car = car.replace(/З/g, "Z") car = car.replace(/И/g, "Î") car = car.replace(/Й/g, "Y") car = car.replace(/К/g, "K") car = car.replace(/Қ/g, "Q") car = car.replace(/Л/g, "L") car = car.replace(/М/g, "M") car = car.replace(/Н/g, "N") car = car.replace(/Ң/g, "Ñ") car = car.replace(/О/g, "O") car = car.replace(/Ө/g, "Ö") car = car.replace(/П/g, "P") car = car.replace(/Р/g, "R") car = car.replace(/С/g, "S") car = car.replace(/Т/g, "T") car = car.replace(/Ў/g, "W") car = car.replace(/Ұ/g, "U") car = car.replace(/Ү/g, "Ü") car = car.replace(/Ф/g, "F") car = car.replace(/Х/g, "H") car = car.replace(/Ш/g, "Ş") car = car.replace(/Ъ/g, "") car = car.replace(/Ы/g, "I") car = car.replace(/І/g, "İ") car = car.replace(/«/g, "\u201c") car = car.replace(/»/g, "\u201d"); car = car.normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); 4ppu0aexdanp44qopf85uhsws46azik 3605494 3605492 2026-05-15T21:28:10Z Anlztrk 15290 3605494 javascript text/javascript function cyrlat(input) { let car = input; car = car.replace(/ə/g, "ä"); car = car.replace(/Ə/g, "Ä"); car = car.replace(/Х([0-9])/g, "X$1"); car = car.replace(/х([0-9])/g, "x$1"); car = car.replace(/([0-9])Х/g, "$1X"); car = car.replace(/([0-9])х/g, "$1x"); //Я, Ё, Ю car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Я/ug, "$1$2 ЬА") car = car.replace(/(\p{Lu})Я/ug, "$1ЬА") car = car.replace(/Я (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬА $1$2") car = car.replace(/Я(\p{Lu})/ug, "ЬА$1") car = car.replace(/Я/g, "Ьа") car = car.replace(/я/g, "ьа") car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ё/ug, "$1$2 ЬО") car = car.replace(/(\p{Lu})Ё/ug, "$1ЬО") car = car.replace(/Ё (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬО $1$2") car = car.replace(/Ё(\p{Lu})/ug, "ЬО$1") car = car.replace(/Ё/g, "Ьо") car = car.replace(/ё/g, "ьо") car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) Ю/ug, "$1$2 ЬУ") car = car.replace(/(\p{Lu})Ю/ug, "$1ЬУ") car = car.replace(/Ю (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "ЬУ $1$2") car = car.replace(/Ю(\p{Lu})/ug, "ЬУ$1") car = car.replace(/Ю/g, "Ьу") car = car.replace(/ю/g, "ьу") //Ц car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ц/g, "$1ТС") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ц/g, "$1тс") car = car.replace(/Ц/g, "С") car = car.replace(/ц/g, "с") //Ч car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Ч/g, "$1ТШ") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])ч/g, "$1тш") car = car.replace(/Ч/g, "Ш") car = car.replace(/ч/g, "ш") //Щ car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])щ([аәеиоөуұүыіэ])/g, "$1шш$2") car = car.replace(/([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])Щ([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭ])/g, "$1ШШ$2") car = car.replace(/щ/g, "ш") car = car.replace(/Щ/g, "Ш") car = car.replace(/Э/g, "Е") car = car.replace(/э/g, "е") car = car.replace(/Һ/g, "Х") car = car.replace(/һ/g, "х") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬА/g, "$1Ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])а/g, "$1ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьа/g, "$1ә") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬЫ/g, "$1І") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])ы/g, "$1і") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьы/g, "$1і") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬО/g, "$1Ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])о/g, "$1ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьо/g, "$1ө") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ[(АОУҰЫӘЕИӨУҮІ)]/g, "$1ҮЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу([аоуұыәеиөуүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])ЬУ/g, "$1ҮЎ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШ])([Ьь])у/g, "$1үў") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШбвгғджзйкқлмнңпрстфхш])ьу/g, "$1үў") //У car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([АОҰЫ])/g, "$1ҰЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УУ/g, "$1УЎУ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([ӘЕӨҮІ])/g, "$1ҮЎ$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])УИ/g, "$1УЎИ") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([аоұы])/g, "$1ұў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уу/g, "$1уўу") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([әеөүі])/g, "$1үў$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])уи/g, "$1уўи") car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІ])У/g, "$1Ў") car = car.replace(/([АОУҰЫӘЕИӨУҮІаоуұыәеиөуүі])у/g, "$1ў") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪ])/g, "$1Ұ\u0302$2") car = car.replace(/([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "$1ұ\u0302$2") car = car.replace(/([АОҰЫ])ЬУ/g, "$1ЬҰЎ") car = car.replace(/([АОҰЫаоұы])ьу/g, "$1ьұў") car = car.replace(/([ӘЕӨҮІ])ЬУ/g, "$1ЬҮЎ") car = car.replace(/([ӘЕӨҮІәеөүі])ьу/g, "$1ьүў") car = car.replace(/У([БВГҒДЖЗЙКҚЛМНҢПРСТФХШЬЪбвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "Ұ\u0302$1") car = car.replace(/у([бвгғджзйкқлмнңпрстфхшьъ])/g, "ұ\u0302$1") car = car.replace(/(\p{Lu})(\p{Lu}) У/ug, "$1$2 Ұ\u0302Ў") car = car.replace(/(\p{Lu})У/ug, "$1Ұ\u0302Ў") car = car.replace(/У (\p{Lu})(\p{Lu})/ug, "Ұ\u0302Ў $1$2") car = car.replace(/У(\p{Lu})/ug, "Ұ\u0302Ў$1") car = car.replace(/У/g, "Ў") car = car.replace(/у/g, "ў") car = car.replace(/Ь([АӘЕИОӨУҰҮЫІЭаәеиоөуұүыіэ])/g, "Й$1") car = car.replace(/ь([аәеиоөуұүыіэ])/g, "й$1") car = car.replace(/([Ьь])/g, "") car = car.replace(/И([АОҰЫ])/g, "ЫЙ$1") car = car.replace(/И([аоұы])/g, "Ый$1") car = car.replace(/и([аоұы])/g, "ый$1") car = car.replace(/И([ӘЕИӨҮІЭ])/g, "ІЙ$1") car = car.replace(/И([әеиөүіэ])/g, "Ій$1") car = car.replace(/и([әеиөүіэ])/g, "ій$1") car = car.replace(/а/g, "a") car = car.replace(/ә/g, "ä") car = car.replace(/б/g, "b") car = car.replace(/в/g, "v") car = car.replace(/г/g, "g") car = car.replace(/ғ/g, "ğ") car = car.replace(/д/g, "d") car = car.replace(/е/g, "e") car = car.replace(/ж/g, "j") car = car.replace(/з/g, "z") car = car.replace(/и/g, "î") car = car.replace(/й/g, "y") car = car.replace(/к/g, "k") car = car.replace(/қ/g, "q") car = car.replace(/л/g, "l") car = car.replace(/м/g, "m") car = car.replace(/н/g, "n") car = car.replace(/ң/g, "ñ") car = car.replace(/о/g, "o") car = car.replace(/ө/g, "ö") car = car.replace(/п/g, "p") car = car.replace(/р/g, "r") car = car.replace(/с/g, "s") car = car.replace(/т/g, "t") car = car.replace(/ў/g, "w") car = car.replace(/ұ/g, "u") car = car.replace(/ү/g, "ü") car = car.replace(/ф/g, "f") car = car.replace(/х/g, "h") car = car.replace(/ш/g, "ş") car = car.replace(/ъ/g, "") car = car.replace(/ы/g, "ı") car = car.replace(/і/g, "i") car = car.replace(/э/g, "e") car = car.replace(/А/g, "A") car = car.replace(/Ә/g, "Ä") car = car.replace(/Б/g, "B") car = car.replace(/В/g, "V") car = car.replace(/Г/g, "G") car = car.replace(/Ғ/g, "Ğ") car = car.replace(/Д/g, "D") car = car.replace(/Е/g, "E") car = car.replace(/Ж/g, "J") car = car.replace(/З/g, "Z") car = car.replace(/И/g, "Î") car = car.replace(/Й/g, "Y") car = car.replace(/К/g, "K") car = car.replace(/Қ/g, "Q") car = car.replace(/Л/g, "L") car = car.replace(/М/g, "M") car = car.replace(/Н/g, "N") car = car.replace(/Ң/g, "Ñ") car = car.replace(/О/g, "O") car = car.replace(/Ө/g, "Ö") car = car.replace(/П/g, "P") car = car.replace(/Р/g, "R") car = car.replace(/С/g, "S") car = car.replace(/Т/g, "T") car = car.replace(/Ў/g, "W") car = car.replace(/Ұ/g, "U") car = car.replace(/Ү/g, "Ü") car = car.replace(/Ф/g, "F") car = car.replace(/Х/g, "H") car = car.replace(/Ш/g, "Ş") car = car.replace(/Ъ/g, "") car = car.replace(/Ы/g, "I") car = car.replace(/І/g, "İ") car = car.replace(/«/g, "\u201c") car = car.replace(/»/g, "\u201d"); car = car.normalize('NFC'); return car; } function convertText(node) { if (node.nodeType === Node.TEXT_NODE) { node.nodeValue = cyrlat(node.nodeValue); } else if (node.nodeType === Node.ELEMENT_NODE && node.tagName !== "SCRIPT" && node.tagName !== "STYLE") { node.childNodes.forEach(convertText); // Modify placeholder text for input fields if (node.placeholder) { node.placeholder = cyrlat(node.placeholder); } } } function transliteratePage() { convertText(document.body); } transliteratePage(); 0if6h3by03hb5le82nhp5khk21nz0cp 0 756147 3605235 3593932 2026-05-15T12:03:23Z Aldogarov 95591 /* Өмірбаяны */ 3605235 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-fr|François Bayrou}} |Есімі = |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = François Bayrou (Législatives 2024).jpg |Титулы = [[Франция]]ның [[Францияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Armoiries république française.svg |Ту2 = Flag of France.svg |Басқара бастады = 13 желтоқсан 2024 - 9 қырқүйек 2026 |Президент = [[Эммануэль Макрон]] |Ізашары = |Титулы_2 = [[Францияның Ұлттық білім министрі]] |Ту_2 = Armoiries république française.svg |Ту2_2 = Flag of France.svg |Басқара бастады_2 = 1993 |Басқаруын аяқтады_2 = 1997 |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = |Ту_3 = |Ту2_3 = |Басқара бастады_3 = |Басқаруын аяқтады_3= |Ізашары_3 = |Ізбасары_3 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4= |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5= |Діні = |Партиясы = [[Демократиялық қозғалыс]] |Балалары = 4 бала |Анасы = |Жұбайы = |Әкесі = |Туған күні = 25.05.1951 |Туған жері = Бордер [[Франция]] |Сайты = |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = |Commons = }} '''Франсуа Байру''' ({{lang-fr|François Bayrou}}) — [[Франция|Францияның]] мемлекеттік қайраткері және саясаткер. [[Франция|Францияның]] Премьер-министрі. Франсуа Байру [[Демократиялық қозғалыс]] партиясының жетекшісі, [[Францияның Әділет министрі]] (2017-2019) және бір кезде [[Францияның Ұлттық білім министрі]] (1993-1997) қызметтерін атқарған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2200398-makron-frantsuz-ukimetin-73-zhastagy-bairuga-senip-tapsyrdy/|title=Макрон француз үкіметін 73 жастағы Байруға сеніп тапсырды}}</ref> == Өмірбаяны == Франсуа Байру кедей фермер отбасында дүниеге келген. Бордо III университетінде классикалық әдебиет мамандығы бойынша білім алып, оны 23 жасында тәмамдаған. 1982 жылы оңшыл-либералдық Француз демократиясы одағына кіріп, осы партия атынан Атлантикалық Пиреней департаменті бас кеңесінің депутаты болып сайланды. Байру христиан-демократиялық көзқарасты ұстанады және өзін діндар католик деп атайды. Сонымен қатар ол дін мен мемлекеттің бөліну қағидатын қолдайды. 1979–1981 жылдары Ауыл шаруашылығы министрлігінде жоғары лауазымды қызмет атқарып, сауатсыздықпен күрес мәселелерімен айналысты. Кейін Сенат төрағасы Ален Поэрдің аппаратында жұмыс істеді. 1984–1986 жылдары Еуропарламент төрағасы Пьер Пфлимленнің кеңесшісі болды. 1993 жылға дейін парламенттегі сауатсыздыққа қарсы күрес тобына жетекшілік етті. 1993 жылы Эдуар Балладюр жетекшілік еткен оңшыл либералдардың сайлаудағы жеңісінен кейін Франсуа Байру Франция үкіметіне білім министрі ретінде шақырылды. Оның министрлік кезеңінде француз білім беру жүйесінде бірқатар реформалар жүргізілді. 1995 жылы премьер-министр болып Ален Жюппе тағайындалғаннан кейін де өз қызметін сақтап қалып, ғылым саласына да жауапты болды. Байрудың басты саяси мақсаты — голлистік күштерге тең дәрежеде қарсы тұра алатын центристік саяси күш қалыптастыру еді. Ол білім және ғылым министрі қызметін 1997 жылғы 4 маусымға дейін атқарды. Оның орнына Клод Аллегр келді. 1998 жылы Француз демократиясы одағының төрағасы болып сайланды. Партия әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономиканы, жеке еркіндікті қорғауды, әлеуметтік төзімділікті күшейтуді, орталықсыздандыруды және ультраоңшыл күштермен ынтымақтастықтан бас тартуды қолдады. 1999 жылы Еуропарламент сайлауына қатысып, Страсбургтегі парламент депутаты болды. 2002 жылғы Франция президенті сайлауында партия атынан кандидат ретінде қатысып, 6,8 % дауыс жинап, төртінші орын алды. Сол жылы либерал-центристер арасында жік пайда болды. Партияның бір бөлігі Жак Ширакты қолдау үшін Халықтық қозғалыс одағына қосылуға дайын болса, Байру Француз демократиясы одағының тәуелсіздігін сақтауды жақтады. Осыдан кейін ол Еуропарламент депутаты мандатынан бас тартып, Франция парламентінің депутаты болды. 2007 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Байру рейтингте айтарлықтай өсім көрсетіп, басты үміткерлердің біріне айналды. Ол өзін солшыл кандидат Сеголен Руаяль мен консерватор Николя Саркозиге балама центристік кандидат ретінде таныстырды. Сайлауалды науқан кезінде Еуропалық одақты «адамзаттың ең әдемі құрылысы» деп атады. Сонымен қатар Түркияның ЕО-ға кіруіне қарсы болып, еуропалық конституцияны қолдады. Конституцияда Құдай туралы ескертуге қарсы шығып, дін мен заң араласпауы тиіс екенін мәлімдеді. 2008 жылы По қаласының мэрі сайлауына қатысқанымен, социалистер кандидаты Мартин Кассудан жеңілді. 2012 жылғы президент сайлауында 9,13 % дауыс жинап, бесінші орын алды. Екінші турда Франсуа Олландты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда өз жақтастарын нақты бір кандидатқа дауыс беруге шақырмады. 2017 жылғы 17 мамырда Эдуар Филипптің алғашқы үкіметінде әділет министрі қызметіне тағайындалды. Алайда сол жылғы 21 маусымда парламент сайлауынан кейін жасақталған екінші үкімет құрамына кіруден бас тартты. 2024 жылғы 13 желтоқсанда Францияның премьер-министрі болып тағайындалды<ref>{{cite news|title=Job Facing France's New PM François Bayrou is Imposing at Best|lang=en|url=https://news.sky.com/story/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|website=Sky News|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214180151/https://news.sky.com/story/amp/job-facing-frances-new-pm-francois-bayrou-is-imposing-at-best-and-few-expect-him-to-last-long-after-barniers-downfall-13272647|url-status=live}}</ref>. 23 желтоқсанда Байру үкіметі құрылды<ref>{{cite web |url= https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |title= Valls, Retailleau, Borne… Découvrez la liste du gouvernement de François Bayrou |author= Juliette Vignaud |date= 2024-12-23 |work= |publisher= Le Point |access-date= 2024-12-25 |lang= fr |archive-url= https://web.archive.org/web/20241223181428/https://www.lepoint.fr/politique/decouvrez-la-liste-complete-du-gouvernement-de-francois-bayrou-23-12-2024-2578592_20.php#11 |archive-date= 2024-12-23 |url-status= live }}</ref>.. 2025 жылғы 16 ақпанда Социалистік партияның бірінші хатшысы Оливье Фор Франсуа Байруды кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларын жасыруға қатысы болуы мүмкін деп айыптады. Әңгіме Лестель-Бетаррам қаласындағы жеке католик мектебіндегі 1970–1990 жылдар аралығындағы оқиғалар туралы болды. Байру бұл іске қатысты ешқандай ақпарат алмағанын мәлімдеді. 2025 жылғы 8 қыркүйекте Франция Ұлттық жиналысы Байру үкіметіне сенімсіздік вотумын жариялады. Бұған 2026 жылға арналған бюджетті қабылдау әрекетінің сәтсіз аяқталуы себеп болды. Келесі күні Байру президент Эмманюэль Макрон атына үкіметтің отставкасы туралы өтініш берді. 2025 жылғы 9 қыркүйекте Франция премьер-министрі қызметінде оның орнын қорғаныс министрі Себастьен Лекорню басты.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-09-09/macron-appoints-ally-lecornu-as-france-s-new-prime-minister |title= Macron Appoints Ally Lecornu as France’s New Prime Minister |author= |date= 2025-09-09 |work= |publisher= Bloomberg |access-date= 2025-09-09 |lang= en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Эммануэль Макрон]] jrfpjk6cifnbz2875b8mpvzkgdzk86m 3 756214 3605233 3454809 2026-05-15T12:00:40Z J ansari 73009 J ansari [[Қатысушы талқылауы:Mommpie]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 09f00fe09f8241fe9720ddf7a4cbb429]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mommpie|Mommpie]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 09f00fe09f8241fe9720ddf7a4cbb429|Renamed user 09f00fe09f8241fe9720ddf7a4cbb429]]" 3454809 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Mommpie}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 23:00, 2025 ж. сәуірдің 7 (+05) sah9dnsy8rmepu6ya1zs315ei2im7ht 10 764845 3605400 3605028 2026-05-15T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3605400 json application/json { "articles": 243675, "pages": 667082, "edits": 3601681, "users": 177706, "activeusers": 518, "admins": 15, "files": 8699 } i18b0cdj4m8k1r77xy2wj33c0ewji9w 0 767016 3605567 3603783 2026-05-16T07:19:12Z Casserium 68287 3605567 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 15 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Парламенттегі өкілдігі, Президент Әкімшілігінің басшысы мен Мемлекеттік кеңесшінің хатшылықтары, Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері, Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # Ербол Адаев (2025 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] (2022 бастап) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері == ; Қауіпсіздік Кеңесінің Ахуалдық орталығы 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды, 2006 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесінің құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы құрылды.<ref name="bolim1" /> # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # Марат Әшім (2023 бастап) == Президенттің Парламенттегі өкілдігі == 2001 жылдан бастап жұмыс істейді. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # Әмірбек Оспанбеков (2022 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # Ренат Айтаев (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025 бастап) ; Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы 1995 жылы құрылып, 2022 жылға дейін Мемлекеттік хатшының хатшылығы деп аталды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024 бастап) ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # Марат Әзілханов (2021 бастап) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Қауіпсіздік кеңесінің хатшылығы 1996 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) ; Вице-президент хатшылығы 1991 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] iicrpj18krhge4jw62wj0cxd0akvrto 3605569 3605567 2026-05-16T07:21:23Z Casserium 68287 /* Президенттің протокол қызметі */ 3605569 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 15 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Парламенттегі өкілдігі, Президент Әкімшілігінің басшысы мен Мемлекеттік кеңесшінің хатшылықтары, Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері, Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # Ербол Адаев (2025 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]] (2022 бастап) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Қауіпсіздік кеңесінің бөлімдері == ; Қауіпсіздік Кеңесінің Ахуалдық орталығы 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды, 2006 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесінің құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы құрылды.<ref name="bolim1" /> # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап) == Президенттің Парламенттегі өкілдігі == 2001 жылдан бастап жұмыс істейді. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # Әмірбек Оспанбеков (2022 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # Ренат Айтаев (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025 бастап) ; Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы 1995 жылы құрылып, 2022 жылға дейін Мемлекеттік хатшының хатшылығы деп аталды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024 бастап) ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # Марат Әзілханов (2021 бастап) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Қауіпсіздік кеңесінің хатшылығы 1996 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) ; Вице-президент хатшылығы 1991 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] 0hvxqlbbzr7zcd9efl7u3ptr6bjd520 0 768165 3605269 3522224 2026-05-15T12:38:44Z 1nter pares 146705 3605269 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет|Қазақша атауы=Одақтық мемлекет|Шынайы атауы={{Lang-ru|Союзное государство}}<br />{{lang-be|Саюзная дзяржава}}|Картада=Union State (Crimea and eastern Ukraine disputed).svg|карта тақырыбы=Ашық жасыл түспен Украина құрамасының халықаралық деңгейде мойындалған аумақтары көрсетілген: 2014 жылы аннексияланған Қырым және 2022 жылы ішінара басып алынған және аннексияланған төрт облыс.|Құрылды=2000 жыл 26 қаңтар|Тілі=орыс және беларус|Астанасы={{ту|Ресей}} [[Ресей]]: [[Мәскеу]]<br>{{ту|Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Минск]]|Ірі қалалары=[[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Минск]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Қазан (қала)|Қазан]], [[Төменгі Новгород]], [[Красноярск]]|Басқару формасы={{ту|Ресей}} [[Ресей]]: [[аралас республика]]<br>{{ту|Беларусь}} [[Беларусь]]: [[президенттік республика]]|Басшы қызметі=Мемлекеттік хатшы|Басшылары={{ту|Ресей}} [[Сергей Юрьевич Глазьев|Сергей Глазьев]]|Мемлекеттік діні=[[зайырлы мемлекет]]|Жер аумағы=17 332 791{{efn|Беларусь: 207 600 км². Ресей: 17 125 191 км²<ref>{{cite web |url=https://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |title=Федеральная служба государственной статистики РФ |accessdate=2003-10-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031021014415/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archivedate=2003-10-21 |url-status=dead }}</ref>}}{{efn|name=sovokupno}}|Жер аумағы бойынша орны=1|Халық саны бойынша орны=9|Тығыздық бойынша орны=180|Санақ жылы=2022|Халық тығыздығы=8,93|ЖІӨ={{өсім}} $4402,581 млрд{{efn| Беларусь: {{өсім}} [[АҚШ доллары|$]]189,178&nbsp;млрд<br>Россия: {{өсім}} $4213,403&nbsp;млрд<ref name="IMF">{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2018&sic=1&sort=country&ds=,&br=1&pr1.x=36&pr1.y=10&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=PPPGDP&grp=0&a= |title=Международный валютный фонд (2019) |accessdate=2020-03-22 |archivedate=2020-06-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200611055502/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2018&sic=1&sort=country&ds=,&br=1&pr1.x=36&pr1.y=10&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=PPPGDP&grp=0&a= |url-status=live }}</ref>}}{{efn|name=sovokupno}}|ЖІӨ сараптаған жылы=2019|Жан басына шаққандағы ЖІӨ=28, 442.5|Валютасы=Ресей: [[ресей рублі]] (RUB)<br>Беларусь: [[беларусь рублі]] (BYN)|Интернет үйшігі=[[.su]], [[.ru]], [[.рф]], [[.by]], [[.бел]]|Телефон коды=7 (Ресей)<br>+375 (Беларусь)|Уақыт белдеулері=[[UTC+2:00|UTC+2]] — [[UTC+12:00|UTC+12]]|Тусыз және елтаңбасыз=*|Әнұрансыз=*|Жұрты=154 813 100{{efn|Беларусь: 9 255 524 чел. Ресей: 145 557 576 чел.}}{{efn|name=sovokupno|Число получено путём сложения данных об участниках}}|ЖІӨ бойынша орны=4|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны=80}} '''Одақтық мемлекет''' ({{Lang-ru|Союзное государство}}, {{Lang-be|Саюзная дзяржава}}) — [[Ресей]] мен [[Беларусь]] кіретін шарттық [[федерация]] түріндегі мемлекет.<ref>{{cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-odaktyik-memleketterge-kosyilu-josparyinda-jok-309127/|title=Қазақстанның Одақтық мемлекеттерге қосылу жоспарында жоқ - Тоқаев|author=|date=2020-06-03|work=|publisher=tengrinews.kz|accessdate=2025-11-29|lang=kk}}</ref> Мемлекеттің ортақ конституциясы жоқ, шарттардың негізінде өмір сүреді. Одақтық мемлекет — федерацияның бастапқы түрі. Ресей мен Беларусьтің қазіргі Одақтық мемлекетінен бөлек, мұндай мемлекеттік форма арқылы АҚШ және КСРО өткен.<ref>Союзное государство // [[Юридическая энциклопедия (2001)|Юридическая энциклопедия]] / Отв. ред. Б.Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001.</ref> Бұқаралық ақпарат құралдарында «Ресей мен Беларусь одағы» (РБО), «Ресей мен Беларусьтің Одақтық мемлекеті» (РБОМ), «Беларусь пен Ресей одағы», «Беларусь пен Ресейдің Одақтық мемлекеті» атаулары да кездеседі. Ортақ мереке — Беларусь және Ресей халықтарының бірлігі күні (1997 жылдың 2 сәуірінен бастап аталып өтеді). == Одақтық мемлекет тарихы == === Келісім жобалары === [[Сурет:RIAN archive 141088 Signing Treaty on Establishing Russian-Belarusian Union.jpg|нобай|206x206 нүкте|Беларусь Президенті Александр Лукашенко және РФ Президенті Борис Ельцин Беларусь пен Ресей одағын құру туралы шартқа қол қойған кезде Үлкен Кремль сарайының Владимир залында. Мәскеу, Ресей.]] 1991 жылы КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] Ново-Огарёво үрдісі кезінде конфедеративтік мемлекет ретінде Егемен мемлекеттер одағын (ЕМО) құруды ұсынған еді, алайда бұл жөнінде келісімге қол жеткізілмеді. [[Сурет:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg|нобай|200x200 нүкте|Беларусь пошталық маркасы, Беларусь пен Ресей қауымдастығын құру туралы шартқа арналған.]] Беларусь Республикасы мен Ресей Федерациясының 5 жылдан кейін жақындасуының басты мақсаты — Кеңес дәуірінде болған экономикалық байланыстарды қалпына келтіру болды. Сол кезде БССР-дың ірі экспортқа бағытталған кәсіпорындары бүкіл КСРО бойынша өндірілген бөлшектерден өнім жинаумен айналысқан, Ресей тек Белорусь өнеркәсібіне бөлшектер мен шикізат көзі ғана емес, сонымен қатар негізгі сату нарығы болып табылған. Ресеймен жақындасу ұраны Александр Лукашенконың 1994 жылғы шілдедегі президенттік сайлау алдындағы науқанында да ұсынылған еді. Мемлекет басшысы болған соң бұл тақырыпты Ресейден саяси және экономикалық преференциялар алу үшін пайдаланған. Сол уақытта 1990-жылдары Одақтық мемлекетті қалыптастыруға екі мемлекет ішіндегі саяси және экономикалық процестер кедергі болған. [[Сурет:Russia stamp 1996 № 313.jpg|нобай|277x277 нүкте|Ресей пошталық маркасы, Беларусь пен Ресей қауымдастығын құру туралы шартқа арналған.]] [[Сурет:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 922382 - 20th Anniversary of Russia Belarus Union Treaty.jpeg|нобай|200x200 нүкте|Беларусь пошталық маркасы, шарттың 20 жылдығына арналған.]] 1995 жылғы 6 қаңтарда [[Кедендік одақ|кеден одағы]] туралы келісімге қол қойылды,<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1900563?marker=64U0IK|title=Соглашение о Таможенном союзе между Российской Федерацией и Республикой Беларусь от 06 января 1995 - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|accessdate=2022-05-28|archivedate=2022-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220528155957/https://docs.cntd.ru/document/1900563?marker=64U0IK|url-status=live}}</ref> 1995 жылғы 21 ақпанда — 10 жылдық мерзімге достық, көршілестік және ынтымақтастық туралы шартқа қол қойылды. Интеграцияға бағыт 1995 жылдан кейін басталды. 1990 жылдардың екінші жартысында мемлекетаралық құжаттарға қол қойылды{{Sfn|Куракина|2007|страницы=10, 18}}: * 1996 жыл — «Беларусь пен Ресей қауымдастығын құру туралы шарт»; * 1997 жыл — «Беларусь пен Ресей одағы туралы шарт»; * 1998 жыл — «Беларусь Республикасы мен Ресей Федерациясының әрі қарай бірлігін жариялау декларациясы»;<ref>{{Cite web|url=https://russia.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/sojuz/|title=История Союзного государства|accessdate=2022-06-28|archivedate=2022-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220620190555/https://russia.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/sojuz/|url-status=live}}</ref> * 1999 жыл — «Одақтық мемлекетті құру туралы шарт».<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_25282/|title=Договор от 8 декабря 1999 года о создании союзного государства|accessdate=2022-06-28|archivedate=2022-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331215613/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_25282/|url-status=live}}</ref> === Мемлекеттің құрылуы === [[Сурет:RR5015-0071R.png|нобай|200x200 нүкте|Ресей Банкі 2024 жылғы монетасы – Одақтық мемлекет құру туралы шартқа қол қойылғаннан бері 25 жыл.]] Бастапқы «Беларусь пен Ресей қауымдастығын құру туралы келісім» (1996 жылғы 2 сәуір) халықаралық сипатқа ие болып, «айқын емес мазмұнға» ие болды.{{Sfn|Куракина|2007|страницы=18}} Бірнеше жылдан кейін Қауымдастық интеграциялық құрылымға — Беларусь пен Ресей Одағына айналды. «Беларусь пен Ресей Одағы туралы келісім» (1997 жылғы 2 сәуір) және Одақтың Ережесі (1997 жылғы 23 мамыр) қол қойылды.{{Sfn|Куракина|2007|страницы=19}} 1998 жылғы 8 қазан мен 1999 жылғы 1 қаңтар аралығында «Одақ мемлекетін құру туралы келісім жобасы» жарияланды, қоғамдық ұйымдардың қатысуымен түзетулер енгізілді.{{Sfn|Куракина|2007|страницы=20—21}} Негізгі қадам ретінде «Одақ мемлекетін құру туралы келісімге» қол қойылуы (1999 жылғы 8 желтоқсан) болды,<ref>{{cite web|url=https://soyuz.by/dogovor-o-sozdanii-soyuznogo-gosudarstva|title=Договор о создании Союзного государства|publisher=Информационно-аналитический портал Союзного государства|accessdate=2024-03-13|lang=ru|archivedate=2021-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211020053623/https://soyuz.by/dogovor-o-sozdanii-soyuznogo-gosudarstva|url-status=live}}</ref> одан әрі интеграция үшін құқықтық және саяси негізге айналды. 1999 жылғы 13 желтоқсанда оны Ресей Федерациясының Мемлекеттік думасы ратификациялады (371 «қолда», 2 «қарсы», 3 «сақтанып қалды»). Талқылау кезінде сол кезде премьер-министр қызметін атқарған [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] сөз сөйлеп, келісімге қол қойылғаннан кейін қатысушы елдер интеграцияның нақты механизмдерін құру бойынша үлкен жұмыс жүргізуі қажет екенін еске салды — «біртұтас экономикалық кеңістік, біртұтас кедендік аумақ, ортақ бюджет және халықаралық және қорғаныс істерінде үйлестірілген саясат, әлеуметтік және мәдени салаларда бірлескен іс-шаралар». Ратификацияға сын айтқан бұрынғы премьер-министр Сергей Кириенко, сол кездегі Оң күштер одағының лидері, келісім ұсынылған формада жүзеге аспайтынын және ресей-беларусь қатынастары мәселесіне интеграция тұрғысынан барынша мұқият қарау керегін айтты. Конституциялық сотты келісімді ресейлік заңнамаға сәйкестігін тексеруге шақырды. Мемлекеттік думаның отын ресурстары бойынша подкомитет төрағасы Валерий Язев келісімге қол қоюды қолдай отырып, келісімнің техникалық жағынан кемшіліктері бар екенін мойындады, бірақ болашақта жетілдіру жоспарланғанын айтты.<ref name=Вести>{{Youtube|rR5NvKC5pnE|Информационная программа «Вести» (телеканал РТР, выпуск от 13 декабря 1999)|logo=1}}</ref> 2000 жылғы 26 қаңтарда, екі елдің парламенттері келісімді ратификациялағаннан кейін, күшіне енді. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{ТМД}} {{ҰҚШҰ}} [[Санат:Географиялық координаттары көрсетілмеген мемлекеттер]] [[Санат:Одақтық мемлекет]] [[Санат:Ресей тарихы]] [[Санат:Беларусь тарихы]] [[Санат:Посткеңестік кеңістік]] [[Санат:Александр Лукашенко президенттігі]] [[Санат:Борис Ельцин президенттігі]] [[Санат:Владимир Путин президенттігі]] [[Санат:Мемлекеттер бірлесуі]] 1jtixbyp41ljrliwylwbk48wr7yi6c7 3605270 3605269 2026-05-15T12:39:02Z 1nter pares 146705 3605270 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет|Қазақша атауы=Одақтық мемлекет|Шынайы атауы={{Lang-ru|Союзное государство}}<br />{{lang-be|Саюзная дзяржава}}|Картада=Union State (Crimea and eastern Ukraine disputed).svg|карта тақырыбы=Ашық жасыл түспен Украина құрамасының халықаралық деңгейде мойындалған аумақтары көрсетілген: 2014 жылы аннексияланған Қырым және 2022 жылы ішінара басып алынған және аннексияланған төрт облыс.|Құрылды=2000 жыл 26 қаңтар|Тілі=орыс және беларус|Астанасы={{ту|Ресей}} [[Ресей]]: [[Мәскеу]]<br>{{ту|Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Минск]]|Ірі қалалары=[[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Минск]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Қазан (қала)|Қазан]], [[Төменгі Новгород]], [[Красноярск]]|Басқару формасы={{ту|Ресей}} [[Ресей]]: [[аралас республика]]<br>{{ту|Беларусь}} [[Беларусь]]: [[президенттік республика]]|Басшы қызметі=Мемлекеттік хатшы|Басшылары={{ту|Ресей}} [[Сергей Юрьевич Глазьев|Сергей Глазьев]]|Мемлекеттік діні=[[зайырлы мемлекет]]|Жер аумағы=17 332 791{{efn|Беларусь: 207 600 км². Ресей: 17 125 191 км²<ref>{{cite web |url=https://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |title=Федеральная служба государственной статистики РФ |accessdate=2003-10-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031021014415/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archivedate=2003-10-21 |url-status=dead }}</ref>}}{{efn|name=sovokupno}}|Жер аумағы бойынша орны=1|Халық саны бойынша орны=9|Тығыздық бойынша орны=180|Санақ жылы=2022|Халық тығыздығы=8,93|ЖІӨ={{өсім}} $4402,581 млрд{{efn| Беларусь: {{өсім}} [[АҚШ доллары|$]]189,178&nbsp;млрд<br>Россия: {{өсім}} $4213,403&nbsp;млрд<ref name="IMF">{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2018&sic=1&sort=country&ds=,&br=1&pr1.x=36&pr1.y=10&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=PPPGDP&grp=0&a= |title=Международный валютный фонд (2019) |accessdate=2020-03-22 |archivedate=2020-06-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200611055502/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2018&sic=1&sort=country&ds=,&br=1&pr1.x=36&pr1.y=10&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=PPPGDP&grp=0&a= |url-status=live }}</ref>}}{{efn|name=sovokupno}}|ЖІӨ сараптаған жылы=2019|Жан басына шаққандағы ЖІӨ=28, 442.5|Валютасы=Ресей: [[ресей рублі]] (RUB)<br>Беларусь: [[беларусь рублі]] (BYN)|Интернет үйшігі=[[.su]], [[.ru]], [[.рф]], [[.by]], [[.бел]]|Телефон коды=7 (Ресей)<br>+375 (Беларусь)|Уақыт белдеулері=[[UTC+2:00|UTC+2]] — [[UTC+12:00|UTC+12]]|Тусыз және елтаңбасыз=*|Әнұрансыз=*|Жұрты=154 813 100{{efn|Беларусь: 9 255 524 чел. Ресей: 145 557 576 чел.}}{{efn|name=sovokupno|Число получено путём сложения данных об участниках}}|ЖІӨ бойынша орны=4|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны=80}} '''Одақтық мемлекет''' ({{Lang-ru|Союзное государство}}, {{Lang-be|Саюзная дзяржава}}) — [[Ресей]] мен [[Беларусь]] кіретін шарттық [[федерация]] түріндегі мемлекет.<ref>{{cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-odaktyik-memleketterge-kosyilu-josparyinda-jok-309127/|title=Қазақстанның Одақтық мемлекеттерге қосылу жоспарында жоқ - Тоқаев|author=|date=2020-06-03|work=|publisher=tengrinews.kz|accessdate=2025-11-29|lang=kk}}</ref> Мемлекеттің ортақ конституциясы жоқ, шарттардың негізінде өмір сүреді. Одақтық мемлекет — федерацияның бастапқы түрі. Ресей мен Беларусьтің қазіргі Одақтық мемлекетінен бөлек, мұндай мемлекеттік форма арқылы АҚШ және КСРО өткен.<ref>Союзное государство // [[Юридическая энциклопедия (2001)|Юридическая энциклопедия]] / Отв. ред. Б.Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001.</ref> Бұқаралық ақпарат құралдарында «Ресей мен Беларусь одағы» (РБО), «Ресей мен Беларусьтің Одақтық мемлекеті» (РБОМ), «Беларусь пен Ресей одағы», «Беларусь пен Ресейдің Одақтық мемлекеті» атаулары да кездеседі. Ортақ мереке — Беларусь және Ресей халықтарының бірлігі күні (1997 жылдың 2 сәуірінен бастап аталып өтеді). == Одақтық мемлекет тарихы == === Келісім жобалары === [[Сурет:RIAN archive 141088 Signing Treaty on Establishing Russian-Belarusian Union.jpg|нобай|206x206 нүкте|Беларусь Президенті Александр Лукашенко және РФ Президенті Борис Ельцин Беларусь пен Ресей одағын құру туралы шартқа қол қойған кезде Үлкен Кремль сарайының Владимир залында. Мәскеу, Ресей.]] 1991 жылы КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] Ново-Огарёво үрдісі кезінде конфедеративтік мемлекет ретінде Егемен мемлекеттер одағын (ЕМО) құруды ұсынған еді, алайда бұл жөнінде келісімге қол жеткізілмеді. [[Сурет:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg|нобай|200x200 нүкте|Беларусь пошталық маркасы, Беларусь пен Ресей қауымдастығын құру туралы шартқа арналған.]] Беларусь Республикасы мен Ресей Федерациясының 5 жылдан кейін жақындасуының басты мақсаты — Кеңес дәуірінде болған экономикалық байланыстарды қалпына келтіру болды. Сол кезде БССР-дың ірі экспортқа бағытталған кәсіпорындары бүкіл КСРО бойынша өндірілген бөлшектерден өнім жинаумен айналысқан, Ресей тек Белорусь өнеркәсібіне бөлшектер мен шикізат көзі ғана емес, сонымен қатар негізгі сату нарығы болып табылған. Ресеймен жақындасу ұраны Александр Лукашенконың 1994 жылғы шілдедегі президенттік сайлау алдындағы науқанында да ұсынылған еді. Мемлекет басшысы болған соң бұл тақырыпты Ресейден саяси және экономикалық преференциялар алу үшін пайдаланған. Сол уақытта 1990-жылдары Одақтық мемлекетті қалыптастыруға екі мемлекет ішіндегі саяси және экономикалық процестер кедергі болған. [[Сурет:Russia stamp 1996 № 313.jpg|нобай|277x277 нүкте|Ресей пошталық маркасы, Беларусь пен Ресей қауымдастығын құру туралы шартқа арналған.]] [[Сурет:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 922382 - 20th Anniversary of Russia Belarus Union Treaty.jpeg|нобай|200x200 нүкте|Беларусь пошталық маркасы, шарттың 20 жылдығына арналған.]] 1995 жылғы 6 қаңтарда [[Кедендік одақ|кеден одағы]] туралы келісімге қол қойылды,<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/1900563?marker=64U0IK|title=Соглашение о Таможенном союзе между Российской Федерацией и Республикой Беларусь от 06 января 1995 - docs.cntd.ru|website=docs.cntd.ru|accessdate=2022-05-28|archivedate=2022-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220528155957/https://docs.cntd.ru/document/1900563?marker=64U0IK|url-status=live}}</ref> 1995 жылғы 21 ақпанда — 10 жылдық мерзімге достық, көршілестік және ынтымақтастық туралы шартқа қол қойылды. Интеграцияға бағыт 1995 жылдан кейін басталды. 1990 жылдардың екінші жартысында мемлекетаралық құжаттарға қол қойылды{{Sfn|Куракина|2007|страницы=10, 18}}: * 1996 жыл — «Беларусь пен Ресей қауымдастығын құру туралы шарт»; * 1997 жыл — «Беларусь пен Ресей одағы туралы шарт»; * 1998 жыл — «Беларусь Республикасы мен Ресей Федерациясының әрі қарай бірлігін жариялау декларациясы»;<ref>{{Cite web|url=https://russia.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/sojuz/|title=История Союзного государства|accessdate=2022-06-28|archivedate=2022-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220620190555/https://russia.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/sojuz/|url-status=live}}</ref> * 1999 жыл — «Одақтық мемлекетті құру туралы шарт».<ref>{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_25282/|title=Договор от 8 декабря 1999 года о создании союзного государства|accessdate=2022-06-28|archivedate=2022-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331215613/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_25282/|url-status=live}}</ref> === Мемлекеттің құрылуы === [[Сурет:RR5015-0071R.png|нобай|200x200 нүкте|Ресей Банкі 2024 жылғы монетасы – Одақтық мемлекет құру туралы шартқа қол қойылғаннан бері 25 жыл.]] Бастапқы «Беларусь пен Ресей қауымдастығын құру туралы келісім» (1996 жылғы 2 сәуір) халықаралық сипатқа ие болып, «айқын емес мазмұнға» ие болды.{{Sfn|Куракина|2007|страницы=18}} Бірнеше жылдан кейін Қауымдастық интеграциялық құрылымға — Беларусь пен Ресей Одағына айналды. «Беларусь пен Ресей Одағы туралы келісім» (1997 жылғы 2 сәуір) және Одақтың Ережесі (1997 жылғы 23 мамыр) қол қойылды.{{Sfn|Куракина|2007|страницы=19}} 1998 жылғы 8 қазан мен 1999 жылғы 1 қаңтар аралығында «Одақ мемлекетін құру туралы келісім жобасы» жарияланды, қоғамдық ұйымдардың қатысуымен түзетулер енгізілді.{{Sfn|Куракина|2007|страницы=20—21}} Негізгі қадам ретінде «Одақ мемлекетін құру туралы келісімге» қол қойылуы (1999 жылғы 8 желтоқсан) болды,<ref>{{cite web|url=https://soyuz.by/dogovor-o-sozdanii-soyuznogo-gosudarstva|title=Договор о создании Союзного государства|publisher=Информационно-аналитический портал Союзного государства|accessdate=2024-03-13|lang=ru|archivedate=2021-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211020053623/https://soyuz.by/dogovor-o-sozdanii-soyuznogo-gosudarstva|url-status=live}}</ref> одан әрі интеграция үшін құқықтық және саяси негізге айналды. 1999 жылғы 13 желтоқсанда оны Ресей Федерациясының Мемлекеттік думасы ратификациялады (371 «қолда», 2 «қарсы», 3 «сақтанып қалды»). Талқылау кезінде сол кезде премьер-министр қызметін атқарған [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] сөз сөйлеп, келісімге қол қойылғаннан кейін қатысушы елдер интеграцияның нақты механизмдерін құру бойынша үлкен жұмыс жүргізуі қажет екенін еске салды — «біртұтас экономикалық кеңістік, біртұтас кедендік аумақ, ортақ бюджет және халықаралық және қорғаныс істерінде үйлестірілген саясат, әлеуметтік және мәдени салаларда бірлескен іс-шаралар». Ратификацияға сын айтқан бұрынғы премьер-министр Сергей Кириенко, сол кездегі Оң күштер одағының лидері, келісім ұсынылған формада жүзеге аспайтынын және ресей-беларусь қатынастары мәселесіне интеграция тұрғысынан барынша мұқият қарау керегін айтты. Конституциялық сотты келісімді ресейлік заңнамаға сәйкестігін тексеруге шақырды. Мемлекеттік думаның отын ресурстары бойынша подкомитет төрағасы Валерий Язев келісімге қол қоюды қолдай отырып, келісімнің техникалық жағынан кемшіліктері бар екенін мойындады, бірақ болашақта жетілдіру жоспарланғанын айтты.<ref name=Вести>{{Youtube|rR5NvKC5pnE|Информационная программа «Вести» (телеканал РТР, выпуск от 13 декабря 1999)|logo=1}}</ref> 2000 жылғы 26 қаңтарда, екі елдің парламенттері келісімді ратификациялағаннан кейін, күшіне енді. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{ТМД}} {{ҰҚШҰ}} [[Санат:Географиялық координаттары көрсетілмеген мемлекеттер]] [[Санат:Одақтық мемлекет]] [[Санат:Ресей тарихы]] [[Санат:Беларусь тарихы]] [[Санат:Посткеңестік кеңістік]] [[Санат:Александр Лукашенко президенттігі]] [[Санат:Борис Ельцин президенттігі]] [[Санат:Владимир Путин президенттігі]] [[Санат:Мемлекеттер бірлесуі]] 3dokggianqfjvzngko7512m73mvj8ac 3 768905 3605534 3522127 2026-05-16T06:38:20Z AccountVanishRequests 160572 AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:Bobur0]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 49f3ed0fdf243e106cd1f4f7c3487586]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Bobur0|Bobur0]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 49f3ed0fdf243e106cd1f4f7c3487586|Renamed user 49f3ed0fdf243e106cd1f4f7c3487586]]" 3522127 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bobur0}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 00:36, 2025 ж. қарашаның 29 (+05) dwbdnwnn7xjwdqki96bch9ryhk73wcg 0 772741 3605372 3583173 2026-05-15T16:14:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605372 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|name=Владислав Валерийұлы Челах|date=қаңтар 2026}} {{Тұлға |Есімі=Владислав Валерийұлы Челах |Шынайы есімі={{lang-ru|Владислав Валерьевич Челах}} |Туған күні=08.10.1992 |Туған жері=[[Қарағанды]], [[Қазақстан]] |Азаматтығы={{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты=[[Орыс]] |Не үшін белгілі=[[2012 жыл]]ы [[28 мамыр]] күні «Арқанкерген» шекара бекетінде 15 адамды өлтірген|Сурет=Chelakh 2 (cropped).jpg}} '''Владислав Валерийұлы Челах''' ({{lang-ru|Челах Владислав Валерьевич}}; [[8 қазан]] [[1992 жыл]], [[Қарағанды]], [[Қазақстан]]) — Қазақстан Республикасының шекара қызметінің қатардағы әскери қызметшісі,қаруластарын жаппай өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылған.<ref name=":0">[http://gudok.ru/incident/?pub_id=434294 Владислав Челах. «Арқанкерген» бекетіндегі оқиға]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Ол Қазақстан мен Қытай шекарасындағы таулы аймақта орналасқан «Арқанкерген» шекара бекетінің жеке құрамында қызмет еткен. Айыптау нұсқасына сәйкес, 2012 жылғы 28–30 мамыр аралығында 14 шекарашыны және бір азаматтық тұлғаны — орманшыны (егер) өлтірген. Қылмысты жасыру мақсатында бекеттегі шаруашылық ғимараттарды және өзі өлтірген 14 шекарашының мәйітін өртеген. == Өмірбаяны == Владислав Валерийұлы Челах [[1992 жыл]]ғы [[8 қазан]] күні Қарағанды қаласында теміржолшы отбасында дүниеге келген. Оның өзінен кіші қарындасы және әскерге шақырылар алдында дүниеге келген інісі бар.<ref name=":0" /><ref>[https://nv.kz/2012/06/05/33432/ Қарағандының тумасы Челах 15 адамның өлімі үшін бас бостандығынан айырылды] </ref> Челах Қарағанды қаласындағы №54 орта мектептің 9 сыныбын бітіріп, кейін №21 кәсіптік мектепке оқуға түседі. 2011 жылы үшінші разрядты машинист көмекшісі мамандығын алады. Әкесінің айтуынша, Владислав мектепте және колледжде жақсы оқыған, электровоз машинисі болуды және шекара әскерінде қызмет етуді армандаған. == Әскери қызметі == 2011 жылдың қараша айында, 19 жасында, Челах Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметіне шақырылды. 2012 жылдың көктемінде ол Алматы облысының Алакөл ауданында, Қазақстан–Қытай шекарасында орналасқан «Сары-Бөктер» шекара заставасына қарасты «Арқанкерген» («Таулы») бекетіне жіберілді. Бұл бекет тек жаз мезгілінде жұмыс істеп, ҚХР азаматтарының дәрілік шөптерді заңсыз жинауына жол бермеумен айналысқаны хабарланған. Ата-анасының айтуынша, қызмет барысында ол әлімжеттікке шағымданбаған және 2012 жылғы маусымда демалысқа шығып, отбасымен кездесуді жоспарлаған.<ref>[https://rg.ru/2012/06/06/zastava-anons.html Владислав Челах Қазақстан шекара бекетіндегі қырғын үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.]</ref> == Қылмыс == {{Негізгі мақала|Арқанкерген оқиғасы}} 2012 жылғы 30 мамырда «Арқанкерген» бекеті байланысқа шықпай қалады. Оқиға орнына келген шекарашылар өртелген казарма ғимаратын тауып, ішінен 13 шекарашының мәйітін анықтайды. Кейін тағы бір әскери қызметкердің және жақын маңда тұрған орманшының мәйіті табылды. Барлығы бекетте 15 шекарашы қызмет етуі тиіс болған. Алғашында БАҚ-та әскери қызметкерлер өрт кезінде ұйықтап жатып қаза тапты деген болжам айтылды. ҰҚК басшысы Нұржан Мырзалиев те қаза тапқандардың ішінде оқ жарақаты тек орманшыда болғанын мәлімдеді. Алайда кейбір ақпарат құралдары шекарашылардың атып өлтірілгені немесе оларға ұйықтататын дәрі қосылған алкоголь берілгені туралы нұсқаларды алға тартты. Сараптама нәтижесінде марқұмдардың ағзасынан алкоголь іздері табылмады. Бұл оқиға Қазақстанда үлкен қоғамдық резонанс тудырды. Нұсқалар ретінде сырттан жасалған шабуыл немесе әскери бөлім ішіндегі жанжал айтылды. 2012 жылғы 1 маусымда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев бұл оқиғаны «ішкі қақтығыстар нәтижесіндегі теракт» деп атады. Челах — тірі қалған жалғыз шекарашы болды. 2012 жылғы 5 маусымда ол іздестіру кезінде табылды. Ол қатты күйзеліс жағдайында болып, қасында застава бастығының тапаншасы болған. Сол күні-ақ ол басты күдікті ретінде ұсталды. 6 маусымда БАҚ-та Челахтың қылмысын мойындағаны туралы ақпарат тарады. Алайда оның қалайша жалғыз өзі 15 қарулы адамды өлтіре алғаны түсіндірілмеді. Кейін прокуратура оның кінәсін мойындағанын ресми түрде растады, ал себеп ретінде «ішкі қақтығыстар мен сананың тұмандануы» аталды. Бірақ анасымен кездескенде Челах қылмыс жасамағанын айтқан. 2012 жылғы 25 шілдеде адвокаты оның мойындауынан бас тартқанын және тергеу кезінде психологиялық қысым көрсетілгенін мәлімдеді. Челах бекетке белгісіз адамдар шабуыл жасағанын айтты. ==Үкім== 2012 жылғы 11 желтоқсанда сот Владислав Челахты «Арқанкерген» бекетінде 15 адамды өлтіргені үшін кінәлі деп танып, ерекше режимдегі колонияда өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. 2013 жылғы 5 наурыздан бастап Челах Қостанай облысы Жітіқара қаласындағы УК-161/3 мекемесінде, яғни халық арасында «Қара бүркіт» деп аталатын өмір бойына сотталғандарға арналған колонияда жазасын өтеп келеді. БҰҰ Адам құқықтары комитетінің реакциясы 2017 жылғы 29 қарашада адвокат Серік Сәрсенов БҰҰ Адам құқықтары комитеті Челахтың ісін қарап, тергеу мен сот барысында заң бұзушылықтар болғандықтан, оның әділ сотталу құқығы бұзылған деген шешім шығарғанын хабарлады. Адвокат Серік Сәрсенов 2018 жылғы 23 наурызда қайтыс болды. 2019 жылғы қаңтарда іс қайта қаралды, алайда 2019 жылғы 22 қаңтарда ҚР Жоғарғы соты Челахқа шығарылған үкімді өзгеріссіз қалдырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Орыстар]] [[Санат:Қазақстан орыстары]] 0soe5dbfo30ih6ckxa303kfsc9ejrof 2 773613 3605546 3603134 2026-05-16T06:53:03Z 1nter pares 146705 3605546 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable collapsible" ! scope="col" | Ғасыр ! scope="col" | Мақала ! scope="col" | Саны |- |<center>XII<center> |[[Глогув қоршауы]] |<center>1<center> |- |<center>XIV<center> |[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]] |<center>2<center> |- |<center>XV<center> |[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]] |<center>2<center> |- |<center>XVI<center> |[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]] |<center>3<center> |- |<center>XVII<center> |[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]] |<center>5<center> |- |<center>XVIII<center> |[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]] |<center>3<center> |- |<center>XIX<center> |[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]] |<center>9<center> |- |<center>XX<center> |[[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]] |<center>9<center> |- |<center>XXI<center> |'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]<br>'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]<br>'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]<br>'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]<br>'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]<br>'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]<br>'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]<br>'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]<br>'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]<br>'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]<br>'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] |<center>?<center> |} === Аумақтар === : [[Сирия Палестиналық]] • [[Тартус]] • [[Дейр-эз-Зор]] • [[Төменгі Бавария]] • [[Швабия]] • [[Магдебург]] • [[Турда шатқалы]] • [[Пэдуря Домняскэ]] • [[Джурджулешты (порт)]] • [[Кагул]] • [[Григориополь]] • [[Комрат Республикасы]] • [[Турианчай қорығы]] • [[Махмудчала]] • [[Торағай]] • [[Язы-дюзю]] • [[1-Айлы болысы]] • [[2-Айлы болысы]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]<br>'''Ғимараттар:''' [[Ескі мешіт (Едирне)]] • [[Едирне музейі]] • [[Анкира монументі]] • [[Асланхан мешіті]] • [[Шишли мешіті]] • [[Измир Ататүрік]] • [[Көк медресе (Сивас)]] • [[Ильяс-бей мешіті]] • [[Гүл пасажы]] • [[Аккёпрю көпірі]] • [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] • [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] • [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] • [[Узункёпрю көпірі]] • [[Әулие Вукол шіркеуі]] • [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] • [[Измит сағат мұнарасы]] • [[Мраморье]] === Саясат === : [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]] === Тұлғалар === [[Диниш Инканья]] • [[Эндрю Тейт]] • [[Сайрус Гриффин]] • [[Бэррон Трамп]] • [[Тревор Блэквелл]] * [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]] == 1 april – present == [[Хантавирус]] – [[Hantaviridae]] – [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]] === Басқа === : [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Молдова Ұлттық банкі]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]] • [[Grokipedia]] • [[Grok]] • [[Gemini]] • [[DeepSeek]] • [[OpenAI o1]] • [[OpenAI o3]] • [[Qwen]] • [[LaMDA]] • [[Ernie Bot]] • [[GPT-4]] • [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] • [[Генеративті жасанды интеллект]] • [[Claude]] • [[Меркалли шкаласы]] • [[Рихтер шкаласы]] • [[BlackRock]] • [[The Vanguard Group]] • [[Sora]] • [[WeChat]] • [[Жасанды интеллект бумы]] • [[DALL-E]] • [[Брейнрот]] • [[Сигма-еркек]] • [[Figure AI]] • [[Figure 01 (робот)]] • [[Кисмет (робот)]] • [[GigaChat]] • [[Жасанды интеллект контентін анықтау]], [[ChatGPT Deep Research]],[[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]] {| class="wikitable collapsible" ! scope="col" | Ұлт ! scope="col" | Мақала ! scope="col" | Саны |- |<center>Ағылшындар<center> |[[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] |<center>?<center> |- |<center>Еврейлер<center> |[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]] |<center>?<center> |- |<center>Қазақтар<br>(Қазақстан аумағы)<center> |[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] |<center>?<center> |- |<center>Хиуалықтар<br>(Хиуа аумағы)<center> |[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]] |<center>?<center> |- |<center>Бұхаралықтар<br>(Бұхара аумағы)<center> |[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]], |<center>?<center> |- |<center>Қоқандықтар<br>(Қоқан аумағы)<center> |[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]] |<center>?<center> |- |<center>Түрікмендер<center> |[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]] |<center>8<center> |- |<center>Парсылар<center> |[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]] |<center>?<center> |- |<center>Румындар<center> |[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]] |<center>?<center> |- |<center>Молдовандар<center> |[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]] |<center>?<center> |- |<center>Поляктар<center> |[[Каролина Витгенштейн]] |<center>?<center> |- |<center>Сербтер<center> |[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]] |<center>?<center> |} q5gph8pksvx6wau0jx6x9jyvh12jmy4 0 773847 3605507 3547379 2026-05-16T03:13:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605507 wikitext text/x-wiki '''Геоконтент''' ({{lang-en|geography}} - география, [[мазмұн|content]] - мазмұны, мәні) - бұл нақты аудитория үшін оның ағымдағы немесе болжамды орналасуына байланысты құндылық болып табылатын және [[географиялық ақпараттық жүйе]]ден және кеңістіктік емес деректер көздерінен алынған деректер. == Кіріспе == [[Геолокациялық сервистер]]дің қарқынды дамуы кеңістіктік деректер қорларына жаңа талаптардың қойылуына әкелді. Өсудің негізгі себептері — геопозициялау модульдерінің жетілдірілуі мен арзандауы, сондай-ақ [[навигация]], [[геолокация]] және толықтырылған шындыққа арналған құрылғылардың жаңа түрлерінің пайда болуы (кибер-көзілдіріктер, алдыңғы әйнекке проекцияланатын навигация және т.б.). Негізгі мәселелер — геодеректердің өзектілігі мен толықтығы. == Ұғым == Осыған байланысты, [[контент]]тің басқа түрлеріне ұқсас (мәтіндік және мультимедиа), геоконтент деректердің контенттік-бағытталған қоймасын құруға мүмкіндік береді, тек бұл жағдайда ғана деректер ретінде геодеректер шығады. Геоконтент геотегтердің көмегімен географиялық [[координаталар]]ды ақпараттың барлық түрлерімен (мәтіндік те, мультимедиялық те - бейнелер, аудио, видео) бірыңғай ақпараттық ағынға байланыстыруға мүмкіндік береді. Геоконтент геодеректерден, мысалы [[бейнеконтент]] сияқты бейне деректерден ерекшеленеді. == Қолданылуы == Геоконтент геодеректерді ұсыну мен берудің жаңа нысанын (ақпаратты ағындық беру) қамтамасыз етуге арналған. Мысалы, кинопленкадан медиа-контентке көшуге ұқсатуға болады. [[Ақпарат]]ты ұсынудың осы нысанының пайда болуы агрегаторлар мен геоконтент операторлары пайда болған кезде ғана мүмкін болады. == Сілтемелер == * [http://www.rae.ru/snt/?section=content&op=show_article&article_id=4686 Сандық модельдеу негізі ретіндегі геодана] * [http://opengeodata.ru/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5 Геодеректер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231129222925/http://opengeodata.ru/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5 |date=2023-11-29 }} [[Санат:Геоақпараттық жүйелер]] 3bvst74zp956uw4u3w16nvc2vydxhp4 4 775564 3605506 3605082 2026-05-16T03:06:54Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3605506 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72346] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 44444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 118104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 362491] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 60124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 280127] |- |4 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 10459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40880] |- |5 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40980] |- |6 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 31377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 53458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 213522] |- |7 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 36686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 115686] |- |8 |[[Арқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 5598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 14002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17243] |- |9 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 132561] |- |10 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 5728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 22045] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 119380] |- |12 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 72589] |- |13 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26635] |- |14 |[[Түпті жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 4733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 10983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11235] |- |15 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 4936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17269] |- |16 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14636] |- |17 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 3144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26340] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 88766] |- |19 |[[Қазақстан музейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8819] |- |20 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 4466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 29007] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 102752] |- |22 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 16932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 69004] |- |23 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33197] |- |24 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10873] |- |25 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49911] |- |26 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 61777] |- |27 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25446] |- |28 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 125183] |- |29 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29840] |- |30 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 4556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 13196] |- |31 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60647] |- |32 |[[Жуніс Сахиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9269] |- |33 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 55864] |- |34 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 28049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59259] |- |35 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 79052] |- |36 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40158] |- |37 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7689] |- |38 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6794] |- |39 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19363] |- |40 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 8616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 8616] |- |41 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55755] |- |42 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15666] |- |43 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84311] |- |44 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 17300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 118297] |- |45 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52031] |- |46 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6317] |- |47 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 3367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 7181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18383] |- |48 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58883] |- |49 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 26025] |- |50 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85688] |- |51 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18959] |- |52 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11690] |- |53 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16512] |- |54 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43668] |- |55 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35809] |- |56 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40396] |- |57 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25319] |- |58 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16355] |- |59 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40845] |- |60 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 40804] |- |61 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46926] |- |62 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31064] |- |63 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22006] |- |64 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 6024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8728] |- |65 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27469] |- |66 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27730] |- |67 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8418] |- |68 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33153] |- |69 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23555] |- |70 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15057] |- |71 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 26033] |- |72 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16568] |- |73 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36744] |- |74 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 62908] |- |75 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28611] |- |76 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 38038] |- |77 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16106] |- |78 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 8396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 50175] |- |79 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9512] |- |80 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49902] |- |81 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12680] |- |82 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 7125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 29473] |- |83 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4390] |- |84 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10892] |- |85 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 3036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 41945] |- |86 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20432] |- |87 |[[Асқар Алтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5382] |- |88 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18201] |- |89 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 14344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 68246] |- |90 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4032] |- |91 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10940] |- |92 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17363] |- |93 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23158] |- |94 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12861] |- |95 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 7035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26223] |- |96 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 3346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4575] |- |97 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14814] |- |98 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 7024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33424] |- |99 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 42043] |- |100 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 6770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 65690] |- |101 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33522] |- |102 |[[Ғарышкер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6426] |- |103 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27055] |- |104 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66482] |- |105 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20565] |- |106 |[[Темірхан Медетбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4447] |- |107 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13941] |- |108 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21784] |- |109 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28776] |- |110 |[[Юрий Алексеевич Гагарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5292] |- |111 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6602] |- |112 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18610] |- |113 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25375] |- |114 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 83395] |- |115 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 5589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19391] |- |116 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28381] |- |117 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30936] |- |118 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60158] |- |119 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47737] |- |120 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8237] |- |121 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37397] |- |122 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6764] |- |123 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6638] |- |124 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12784] |- |125 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27757] |- |126 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4014] |- |127 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25041] |- |128 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22284] |- |129 |[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3270] |- |130 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 64167] |- |131 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41763] |- |132 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11765] |- |133 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8809] |- |134 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12753] |- |135 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6821] |- |136 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26737] |- |137 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7928] |- |138 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 21684] |- |139 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 7784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 32487] |- |140 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4427] |- |141 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30161] |- |142 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41487] |- |143 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38130] |- |144 |[[Ғарышкерлер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2526] |- |145 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 5752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28593] |- |146 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7089] |- |147 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19881] |- |148 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13426] |- |149 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16042] |- |150 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28761] |- |151 |[[Отырар кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3958] |- |152 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16904] |- |153 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24929] |- |154 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21438] |- |155 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 5345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 19518] |- |156 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 26771] |- |157 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 34220] |- |158 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 5226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26248] |- |159 |[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3478] |- |160 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13552] |- |161 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32812] |- |162 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32235] |- |163 |[[Авторлық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3733] |- |164 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37259] |- |165 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15776] |- |166 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30742] |- |167 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23761] |- |168 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22902] |- |169 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10311] |- |170 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9935] |- |171 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8379] |- |172 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 46018] |- |173 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20350] |- |174 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13736] |- |175 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28447] |- |176 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36259] |- |177 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31227] |- |178 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21318] |- |179 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 33664] |- |180 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22198] |- |181 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4038] |- |182 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 58488] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23718] |- |184 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30407] |- |185 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11189] |- |186 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17191] |- |187 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15965] |- |188 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22123] |- |189 |[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10417] |- |190 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10934] |- |191 |[[Александрия кiтапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2583] |- |192 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31932] |- |193 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23330] |- |194 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23930] |- |195 |[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4804] |- |196 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20921] |- |197 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 25050] |- |198 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7150] |- |199 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17395] |- |200 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 4612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20743] |- |201 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8040] |- |202 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10302] |- |203 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6042] |- |204 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8671] |- |205 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27870] |- |206 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23929] |- |207 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29214] |- |208 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16346] |- |209 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26495] |- |210 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23945] |- |211 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29998] |- |212 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32793] |- |213 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20579] |- |214 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 15035] |- |215 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21605] |- |216 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24986] |- |217 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12832] |- |218 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16747] |- |219 |[[Ғарыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 5100] |- |220 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26255] |- |221 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18352] |- |222 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17791] |- |223 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 5288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25604] |- |224 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18777] |- |225 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14535] |- |226 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18440] |- |227 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24109] |- |228 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26907] |- |229 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2957] |- |230 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20008] |- |231 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25595] |- |232 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20025] |- |233 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24973] |- |234 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39441] |- |235 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11511] |- |236 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5968] |- |237 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11032] |- |238 |[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4239] |- |239 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17718] |- |240 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 4021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26353] |- |241 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7889] |- |242 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31012] |- |243 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26573] |- |244 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23950] |- |245 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18674] |- |246 |[[Принтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2754] |- |247 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20938] |- |248 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13200] |- |249 |[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3747] |- |250 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 4079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18189] |- |251 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16797] |- |252 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17522] |- |253 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59726] |- |254 |[[Қазақстан кітапханалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2054] |- |255 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13544] |- |256 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12697] |- |257 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28053] |- |258 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21413] |- |259 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17646] |- |260 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 6887] |- |261 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 7554] |- |262 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17776] |- |263 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18731] |- |264 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30310] |- |265 |[[Тінтуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2137] |- |266 |[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3859] |- |267 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6059] |- |268 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 4111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19159] |- |269 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 12046] |- |270 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22992] |- |271 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16921] |- |272 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6210] |- |273 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9401] |- |274 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 5956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22835] |- |275 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6914] |- |276 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8020] |- |277 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32448] |- |278 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 3375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 14745] |- |279 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29184] |- |280 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9771] |- |281 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20358] |- |282 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9297] |- |283 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21501] |- |284 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19711] |- |285 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38587] |- |286 |[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1691] |- |287 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 22730] |- |288 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 11076] |- |289 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8139] |- |290 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15492] |- |291 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41423] |- |292 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11964] |- |293 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13538] |- |294 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12630] |- |295 |[[Галактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3291] |- |296 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16587] |- |297 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18031] |- |298 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 6193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37369] |- |299 |[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2869] |- |300 |[[Марс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 5090] |- |301 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21727] |- |302 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3647] |- |303 |[[Үй құстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1884] |- |304 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10096] |- |305 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8700] |- |306 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17991] |- |307 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23689] |- |308 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7092] |- |309 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10400] |- |310 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9753] |- |311 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9483] |- |312 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9476] |- |313 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1837] |- |314 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17214] |- |315 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 5724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29596] |- |316 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14659] |- |317 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5402] |- |318 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19374] |- |319 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17505] |- |320 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26776] |- |321 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10852] |- |322 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14049] |- |323 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17486] |- |324 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15676] |- |325 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12966] |- |326 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16293] |- |327 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12732] |- |328 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7537] |- |329 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14390] |- |330 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20717] |- |331 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13236] |- |332 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18350] |- |333 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16607] |- |334 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6173] |- |335 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12802] |- |336 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30332] |- |337 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13544] |- |338 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15610] |- |339 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12632] |- |340 |[[Тел өскен ұл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1958] |- |341 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19758] |- |342 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10929] |- |343 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7720] |- |344 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27433] |- |345 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10713] |- |346 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12424] |- |347 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26222] |- |348 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12184] |- |349 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15813] |- |350 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12236] |- |351 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14112] |- |352 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4747] |- |353 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5650] |- |354 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15406] |- |355 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23127] |- |356 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7582] |- |357 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11336] |- |358 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20033] |- |359 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12061] |- |360 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25004] |- |361 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16117] |- |362 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6195] |- |363 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4945] |- |364 |[[Монитор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3599] |- |365 |[[Леонардо да Винчи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4501] |- |366 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13379] |- |367 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 14436] |- |368 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 19653] |- |369 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5251] |- |370 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15335] |- |371 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 7113] |- |372 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6330] |- |373 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16015] |- |374 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9257] |- |375 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4652] |- |376 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 7998] |- |377 |[[Шолпан (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 5981] |- |378 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2480] |- |379 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16480] |- |380 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12883] |- |381 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15310] |- |382 |[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3120] |- |383 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15186] |- |384 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25161] |- |385 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19018] |- |386 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16262] |- |387 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16698] |- |388 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11890] |- |389 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17394] |- |390 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12891] |- |391 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25775] |- |392 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 11809] |- |393 |[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5399] |- |394 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13915] |- |395 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8695] |- |396 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8917] |- |397 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 24994] |- |398 |[[Франция Ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1406] |- |399 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18763] |- |400 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37210] |- |401 |[[Қайта құру кезеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7352] |- |402 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4011] |- |403 |[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1481] |- |404 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 13802] |- |405 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13385] |- |406 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8427] |- |407 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6432] |- |408 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8315] |- |409 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7222] |- |410 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9456] |- |411 |[[Плагиат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 2084] |- |412 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17169] |- |413 |[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1208] |- |414 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 9481] |- |415 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3834] |- |416 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13094] |- |417 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12830] |- |418 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14692] |- |419 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6848] |- |420 |[[Жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1900] |- |421 |[[Кеңес Одағының Батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 5096] |- |422 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32836] |- |423 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24309] |- |424 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7076] |- |425 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7848] |- |426 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32379] |- |427 |[[Аспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3249] |- |428 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5334] |- |429 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5457] |- |430 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8114] |- |431 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9432] |- |432 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 12935] |- |433 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7334] |- |434 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8644] |- |435 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10084] |- |436 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12909] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12486] |- |438 |[[Қояндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11169] |- |439 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13276] |- |440 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11104] |- |441 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4591] |- |442 |[[Мона Лиза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3576] |- |443 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11870] |- |444 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6997] |- |445 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19368] |- |446 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12399] |- |447 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8332] |- |448 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16349] |- |449 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2265] |- |450 |[[Лувр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2829] |- |451 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11356] |- |452 |[[Электронды пошта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4127] |- |453 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11844] |- |454 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4926] |- |455 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12359] |- |456 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3592] |- |457 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20055] |- |458 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15081] |- |459 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14686] |- |460 |[[Бейсенбай Кенжебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2945] |- |461 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8273] |- |462 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13236] |- |463 |[[Киелі жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1466] |- |464 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8168] |- |465 |[[Гераклит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 96] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1569] |- |466 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18376] |- |467 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10727] |- |468 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23690] |- |469 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13140] |- |470 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11123] |- |471 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15378] |- |472 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15979] |- |473 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15340] |- |474 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8305] |- |475 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 8252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19802] |- |476 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 19304] |- |477 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12557] |- |478 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9446] |- |479 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19405] |- |480 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31837] |- |481 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7791] |- |482 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12146] |- |483 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 5811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33030] |- |484 |[[Келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1841] |- |485 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15554] |- |486 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 2022] |- |487 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11076] |- |488 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6888] |- |489 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 23044] |- |490 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30737] |- |491 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10868] |- |492 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9079] |- |493 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12921] |- |494 |[[Орыс асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1629] |- |495 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15810] |- |496 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18827] |- |497 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6317] |- |498 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19043] |- |499 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12712] |- |500 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6700] |- |501 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18563] |- |502 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9533] |- |503 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13127] |- |504 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21356] |- |505 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12615] |- |506 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6269] |- |507 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11550] |- |508 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10146] |- |509 |[[Қатысушы:1nter pares]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2398] |- |510 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10097] |- |511 |[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10327] |- |512 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2589] |- |513 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 24049] |- |514 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10079] |- |515 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9214] |- |516 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16431] |- |517 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18213] |- |518 |[[Әсет Найманбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3549] |- |519 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27608] |- |520 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15975] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10730] |- |522 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7205] |- |523 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6334] |- |524 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8087] |- |525 |[[Ай (серік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6344] |- |526 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 23011] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11979] |- |528 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9435] |- |529 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18144] |- |530 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12344] |- |531 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4260] |- |532 |[[Дүниежүзілік көрме (2017)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11827] |- |533 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12806] |- |534 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5678] |- |535 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9951] |- |536 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6459] |- |537 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14638] |- |538 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8504] |- |539 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10716] |- |540 |[[Гиннесс рекордтар кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2444] |- |541 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18451] |- |542 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5888] |- |543 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15901] |- |544 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12714] |- |545 |[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3505] |- |546 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5350] |- |547 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5155] |- |548 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3886] |- |549 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7564] |- |550 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12781] |- |551 |[[Аққан жұлдыз (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3301] |- |552 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11406] |- |553 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9324] |- |554 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12707] |- |555 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16003] |- |556 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17375] |- |557 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 9974] |- |558 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16141] |- |559 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11762] |- |560 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6634] |- |561 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10017] |- |562 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11613] |- |563 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22396] |- |564 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12969] |- |565 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17150] |- |566 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7693] |- |567 |[[Чернобыль апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 3008] |- |568 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 7276] |- |569 |[[Кітапхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4063] |- |570 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15205] |- |571 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9837] |- |572 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12272] |- |573 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3736] |- |574 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7166] |- |575 |[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4552] |- |576 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7920] |- |577 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21452] |- |578 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 16934] |- |579 |[[Құс жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3928] |- |580 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9046] |- |581 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8931] |- |582 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14594] |- |583 |[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2270] |- |584 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10498] |- |585 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7866] |- |586 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11240] |- |587 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9515] |- |588 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12980] |- |589 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 12825] |- |590 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13692] |- |591 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9156] |- |592 |[[Татарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3358] |- |593 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4242] |- |594 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11789] |- |595 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3667] |- |596 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8749] |- |597 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4556] |- |598 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6401] |- |599 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10349] |- |600 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17934] |- |601 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13198] |- |602 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11609] |- |603 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5684] |- |604 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5478] |- |605 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8943] |- |606 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5174] |- |607 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7113] |- |608 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13556] |- |609 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9140] |- |610 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8227] |- |611 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15643] |- |612 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15454] |- |613 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7844] |- |614 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9056] |- |615 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4364] |- |616 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7874] |- |617 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11689] |- |618 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 11026] |- |619 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9470] |- |620 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5635] |- |621 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5096] |- |622 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7549] |- |623 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12792] |- |624 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11498] |- |625 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3731] |- |626 |[[Өзбектер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4323] |- |627 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10488] |- |628 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15261] |- |629 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3729] |- |630 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29562] |- |631 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7297] |- |632 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13241] |- |633 |[[Кемпірқосақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3738] |- |634 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10663] |- |635 |[[Қырғыз асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1577] |- |636 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6844] |- |637 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8278] |- |638 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 8029] |- |639 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9427] |- |640 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3310] |- |641 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13340] |- |642 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9781] |- |643 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14178] |- |644 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 3041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11557] |- |645 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8492] |- |646 |[[Қарағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 4982] |- |647 |[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3851] |- |648 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11163] |- |649 |[[Иосиф Виссарионович Сталин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7008] |- |650 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13958] |- |651 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9112] |- |652 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10657] |- |653 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11868] |- |654 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7348] |- |655 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8404] |- |656 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4951] |- |657 |[[Николай Коперник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 4093] |- |658 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3847] |- |659 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16795] |- |660 |[[Ежелгі Рим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4419] |- |661 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9679] |- |662 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9664] |- |663 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15135] |- |664 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7021] |- |665 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12805] |- |666 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5789] |- |667 |[[Шоқжұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4604] |- |668 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10751] |- |669 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9150] |- |670 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 5145] |- |671 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13936] |- |672 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6479] |- |673 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8581] |- |674 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12823] |- |675 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11749] |- |676 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14167] |- |677 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26093] |- |678 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13419] |- |679 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12528] |- |680 |[[Тiлеуке Құлекеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3157] |- |681 |[[КСРО ыдырауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 5899] |- |682 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9590] |- |683 |[[Бейбітшілік және келісім сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5707] |- |684 |[[Спорт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4569] |- |685 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6013] |- |686 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14523] |- |687 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8936] |- |688 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6738] |- |689 |[[Көтеш Райымбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2077] |- |690 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11255] |- |691 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 19653] |- |692 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7966] |- |693 |[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |- |694 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8859] |- |695 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8399] |- |696 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8965] |- |697 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8471] |- |698 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8570] |- |699 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11049] |- |700 |[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2171] |- |701 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20008] |- |702 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21666] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7123] |- |704 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4504] |- |705 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11256] |- |706 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9666] |- |707 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6452] |- |708 |[[Мәскеу шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2831] |- |709 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10880] |- |710 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10933] |- |711 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2346] |- |712 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4414] |- |713 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9431] |- |714 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16694] |- |715 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4408] |- |716 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8804] |- |717 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24619] |- |718 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13496] |- |719 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 6940] |- |720 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4413] |- |721 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10138] |- |722 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10252] |- |723 |[[Украин асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 820] |- |724 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 5045] |- |725 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6658] |- |726 |[[Алғашқы көмек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5802] |- |727 |[[Балбырауын (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4059] |- |728 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6894] |- |729 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12251] |- |730 |[[Бразилия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6449] |- |731 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13139] |- |732 |[[Көпен Әмірбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3522] |- |733 |[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2687] |- |734 |[[Оқшау сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5842] |- |735 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8816] |- |736 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11096] |- |737 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4470] |- |738 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 18232] |- |739 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18145] |- |740 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9726] |- |741 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6783] |- |742 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8323] |- |743 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7869] |- |744 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15359] |- |745 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5963] |- |746 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17686] |- |747 |[[Үркер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2513] |- |748 |[[Арыстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4755] |- |749 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10875] |- |750 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9460] |- |751 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14510] |- |752 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8746] |- |753 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6107] |- |754 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9680] |- |755 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8145] |- |756 |[[Әдемі инелік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 910] |- |757 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10557] |- |758 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2530] |- |759 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4723] |- |760 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9919] |- |761 |[[Адам даму индексі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3631] |- |762 |[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1127] |- |763 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 31213] |- |764 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6835] |- |765 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10976] |- |766 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8689] |- |767 |[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6024] |- |768 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3075] |- |769 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8360] |- |770 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6121] |- |771 |[[Меркурий (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4424] |- |772 |[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 899] |- |773 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6280] |- |774 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7633] |- |775 |[[:Санат:Айтыс ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7265] |- |776 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6802] |- |777 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6652] |- |778 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6365] |- |779 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6149] |- |780 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9319] |- |781 |[[Ұлықбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3132] |- |782 |[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 843] |- |783 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3416] |- |784 |[[Шиебөрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2262] |- |785 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7338] |- |786 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5384] |- |787 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15142] |- |788 |[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5365] |- |789 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11124] |- |790 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6266] |- |791 |[[Қоқиқаздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3955] |- |792 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5851] |- |793 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17795] |- |794 |[[Ғылыми-техникалық революция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 5014] |- |795 |[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4965] |- |796 |[[Пароль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1342] |- |797 |[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2119] |- |798 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6573] |- |799 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7932] |- |800 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5830] |- |801 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10972] |- |802 |[[Өркениеттер қақтығысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2989] |- |803 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17315] |- |804 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4234] |- |805 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1445] |- |806 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4367] |- |807 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8401] |- |808 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4587] |- |809 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13253] |- |810 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11694] |- |811 |[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2349] |- |812 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11749] |- |813 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7553] |- |814 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5222] |- |815 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2504] |- |816 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4215] |- |817 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8789] |- |818 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1627] |- |819 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6806] |- |820 |[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2159] |- |821 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10955] |- |822 |[[Қартқожа (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4908] |- |823 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23809] |- |824 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12034] |- |825 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11901] |- |826 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8178] |- |827 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11110] |- |828 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8708] |- |829 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17846] |- |830 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7118] |- |831 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9571] |- |832 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11669] |- |833 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8532] |- |834 |[[Хромосомалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5006] |- |835 |[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2926] |- |836 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11905] |- |837 |[[Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3163] |- |838 |[[Адамның кейбір кездері...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1425] |- |839 |[[Баубек Бұлқышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 3052] |- |840 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10189] |- |841 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18674] |- |842 |[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6291] |- |843 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7215] |- |844 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9495] |- |845 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7870] |- |846 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9431] |- |847 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9623] |- |848 |[[Мария Кюри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1974] |- |849 |[[Ықылас Дүкенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4068] |- |850 |[[Рауғаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2140] |- |851 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9953] |- |852 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9605] |- |853 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5906] |- |854 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6361] |- |855 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3807] |- |856 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8089] |- |857 |[[Надежда Андреевна Лушникова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1482] |- |858 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4301] |- |859 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9436] |- |860 |[[Анықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10838] |- |861 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5874] |- |862 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7070] |- |863 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8145] |- |864 |[[:Санат:Қазақстан актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2500] |- |865 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11151] |- |866 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8657] |- |867 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5293] |- |868 |[[Спартак көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1789] |- |869 |[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4430] |- |870 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9727] |- |871 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 4955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14829] |- |872 |[[Қорық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4150] |- |873 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5182] |- |874 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4516] |- |875 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7367] |- |876 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2652] |- |877 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7584] |- |878 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8485] |- |879 |[[Тамыз бүлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3402] |- |880 |[[Дүниежүзілік денсаулық күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 924] |- |881 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9958] |- |882 |[[Үлгі:Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5448] |- |883 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4516] |- |884 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2994] |- |885 |[[Сатурн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3537] |- |886 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7801] |- |887 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15758] |- |888 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6681] |- |889 |[[Дәнеш Рақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1888] |- |890 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8971] |- |891 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15214] |- |892 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2954] |- |893 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 14434] |- |894 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8914] |- |895 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16749] |- |896 |[[Кенелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2395] |- |897 |[[Антивирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5421] |- |898 |[[Конгресс кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1156] |- |899 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15551] |- |900 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8755] |- |901 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7550] |- |902 |[[Бауырымен жорғалаушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4717] |- |903 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9238] |- |904 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8784] |- |905 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6752] |- |906 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5647] |- |907 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11455] |- |908 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13494] |- |909 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 3006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 12256] |- |910 |[[Британ мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 802] |- |911 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14677] |- |912 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7980] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4577] |- |914 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17386] |- |915 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8038] |- |916 |[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3956] |- |917 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6359] |- |918 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5259] |- |919 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8555] |- |920 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10843] |- |921 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5646] |- |922 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7844] |- |923 |[[Қазанғап Тілепбергенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3570] |- |924 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7016] |- |925 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25960] |- |926 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10133] |- |927 |[[:Санат:Қазақстан театрлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1701] |- |928 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8636] |- |929 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5722] |- |930 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11164] |- |931 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5981] |- |932 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20383] |- |933 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9700] |- |934 |[[Хеопс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3365] |- |935 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3667] |- |936 |[[Сілтеме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1747] |- |937 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8588] |- |938 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4992] |- |939 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9836] |- |940 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19693] |- |941 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 675] |- |942 |[[Ұлттық кітап күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 556] |- |943 |[[Эрмитаж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1895] |- |944 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10918] |- |945 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16312] |- |946 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2411] |- |947 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8989] |- |948 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5590] |- |949 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 12892] |- |950 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10342] |- |951 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3736] |- |952 |[[Инеліктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2003] |- |953 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8154] |- |954 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10159] |- |955 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 14028] |- |956 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9653] |- |957 |[[Күйші (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3895] |- |958 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5512] |- |959 |[[Қуыршақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1785] |- |960 |[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1223] |- |961 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 5734] |- |962 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7090] |- |963 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6973] |- |964 |[[Алкендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3574] |- |965 |[[Бір жасушалылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2501] |- |966 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7287] |- |967 |[[Төлеген Тоқтаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2637] |- |968 |[[Сталинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2289] |- |969 |[[Швейцария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5443] |- |970 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14180] |- |971 |[[Емен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3319] |- |972 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5285] |- |973 |[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4120] |- |974 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11921] |- |975 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4667] |- |976 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7727] |- |977 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9728] |- |978 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13685] |- |979 |[[Айша бибі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6063] |- |980 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8312] |- |981 |[[Торғайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2497] |- |982 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6476] |- |983 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10094] |- |984 |[[Сәбит Дөнентаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4401] |- |985 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7393] |- |986 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10510] |- |987 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4115] |- |988 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7572] |- |989 |[[Үлкен деректер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2055] |- |990 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9051] |- |991 |[[Аутизм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5421] |- |992 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8140] |- |993 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8003] |- |994 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7698] |- |995 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5855] |- |996 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13021] |- |997 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9868] |- |998 |[[Қарахан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5767] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} nqvjrpnkhznscb4vmfi4e6rx9qs4e0d 0 775779 3605344 3565910 2026-05-15T14:40:20Z Casserium 68287 /* Атқаратын қызметі */ 3605344 wikitext text/x-wiki {{Болашақтағы оқиғалар}} {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халық кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = 120px |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан елтаңбасы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2026 жыл]] (жоспарланған) |ізашары1 = [[Ұлттық құрылтай]] <small>(жоспарланған, 2022-2026)</small> |ізашары2 = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] <small>(жоспарланған, 1995-2026)</small> |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''лауазым бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = 126 (жоспарланған) |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халық кеңесі''' — Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен құру жоспарланған Қазақстан халқының мүддесін білдіретін Қазақстанның жоғары консультативтік органы. Қазақстан халық кеңесі [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]дың орнына келіп, 126 адамнан құралады деп жоспарлануда. == Тарихы == 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ұлттық құрылтайдың V отырысында Қазақстанға қоғамның дамуына қатысты барлық мәселелер бойынша жалпыхалықтық диалог өткізу үшін жаңа ауқымды платформа қажет екенін айтты. [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]ды өзінің тарихи миссиясын сәтті орындады деп бағалап, жаңа институт ретінде Қазақстан халық кеңесін құруды ұсынды.<ref name="nurkz">[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> 2026 жылғы жаңа конституция жобасында Қазақстан халық кеңесіне жеке VI бөлім арналған.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/756665-zana-konstitucia-zobasy-kogamdyk-bakylau Жаңа Конституция жобасы: қоғамдық бақылау]</ref> Конституция жобасы [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдумда]] қолдау тауып, конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін оған сәйкес Қазақстан халық кеңесі құрылмақ. == Құру тәртібі == Қазақстан халық кеңесі құрамына 126 адам кіреді деп жоспарланған: оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі ірі қоғамдық бірлестіктерден және 42-сі мәслихаттар мен аймақтық қоғамдық кеңестерден болады. Қазақстан халық кеңесінің барлық мүшесін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] тағайындамақ, ал төрағаны кеңес мүшелері сайламақ. Қазақстан халық кеңесі төрағасының ротациялық негізде тағайындалатын екі орынбасары, сондай-ақ хатшылық меңгерушісі болады деп жоспарланған.<ref name="nurkz" /> Қазақстан халық кеңесінің төрағасы Құрылтайдың кез келген отырысына қатысуға және сөз сөйлеуге құқылы болмақ.<ref name="konstsot">[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk Жаңа Конституцияның жобасы республикалық референдумға шығарылды]</ref> == Атқаратын қызметі == Қазақстан халық кеңесі: * мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] заң жобаларын енгізеді; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;<ref name="konstsot" /> * әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съездерін, басқа да маңызды гуманитарлық форумдарды ұйымдастыруды және өткізуді қамтамасыз етеді; * Қазақстан Халық Кеңесінің функцияларын іске асыру үшін мемлекеттік органдармен, ұйымдармен, азаматтық қоғам институттарымен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды; * мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтық қоғам институттары арасындағы жалпыұлттық диалогты қамтамасыз ету үшін әртүрлі іс-шараларды ұйымдастырады.<ref>[https://mazhilis.parlam.kz/media/draft_law/documents/920/2026-05-15/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%B7.docx Қазақстан Халық Кеңесі туралы Заң Жобасы]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] fpaj2ujf4vhukgx34hv59v90d3dzqbq 3605346 3605344 2026-05-15T14:52:19Z Casserium 68287 3605346 wikitext text/x-wiki {{Болашақтағы оқиғалар}} {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халық кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = 120px |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан елтаңбасы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2026 жыл]] (жоспарланған) |ізашары1 = [[Ұлттық құрылтай]] <small>(жоспарланған, 2022-2026)</small> |ізашары2 = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] <small>(жоспарланған, 1995-2026)</small> |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''лауазым бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = 126 (жоспарланған) |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халық кеңесі''' — Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен құру жоспарланған Қазақстан халқының мүддесін білдіретін Қазақстанның жоғары консультативтік органы. Қазақстан халық кеңесі [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]дың орнына келіп, 126 адамнан құралады деп жоспарлануда. == Тарихы == 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ұлттық құрылтайдың V отырысында Қазақстанға қоғамның дамуына қатысты барлық мәселелер бойынша жалпыхалықтық диалог өткізу үшін жаңа ауқымды платформа қажет екенін айтты. [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]ды өзінің тарихи миссиясын сәтті орындады деп бағалап, жаңа институт ретінде Қазақстан халық кеңесін құруды ұсынды.<ref name="nurkz">[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> 2026 жылғы жаңа конституция жобасында Қазақстан халық кеңесіне жеке VI бөлім арналған.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/756665-zana-konstitucia-zobasy-kogamdyk-bakylau Жаңа Конституция жобасы: қоғамдық бақылау]</ref> Конституция жобасы [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдумда]] қолдау тауып, конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін оған сәйкес Қазақстан халық кеңесі құрылмақ. == Құру тәртібі == Қазақстан халық кеңесі құрамына 126 адам кіреді деп жоспарланған: оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі ірі қоғамдық бірлестіктерден және 42-сі мәслихаттар мен аймақтық қоғамдық кеңестерден болады. Қазақстан халық кеңесінің барлық мүшесін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] тағайындамақ.<ref name="nurkz" /><ref name="konstsot">[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk Жаңа Конституцияның жобасы республикалық референдумға шығарылды]</ref> == Құрылымы ==� Қазақстан халық кеңесінің жоғары басшылық органы Сессия болады, сессиялар аралығындағы кезеңде Халық кеңесіне басшылықты Төралқа жасайды.� Халық кеңесінің төрағасын Президенттің ұсынуымен кеңес мүшелері сайлайды. Халық кеңесі төрағасының ротациялық негізде өзі тағайындайтын екі орынбасары, сондай-ақ хатшылық меңгерушісі болады.<ref name="joba">[https://mazhilis.parlam.kz/media/draft_law/documents/920/2026-05-15/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%B7.docx Қазақстан Халық Кеңесі туралы Заң Жобасы]</ref> == Атқаратын қызметі == Қазақстан халық кеңесі: * мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] заң жобаларын енгізеді; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;<ref name="konstsot" /> * әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съездерін, басқа да маңызды гуманитарлық форумдарды ұйымдастыруды және өткізуді қамтамасыз етеді; * Қазақстан Халық Кеңесінің функцияларын іске асыру үшін мемлекеттік органдармен, ұйымдармен, азаматтық қоғам институттарымен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды; * мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтық қоғам институттары арасындағы жалпыұлттық диалогты қамтамасыз ету үшін әртүрлі іс-шараларды ұйымдастырады.<ref name="joba" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] g3xs9un3gp5dnh00gy551qqw3krrkqh 3605352 3605346 2026-05-15T15:06:04Z Casserium 68287 3605352 wikitext text/x-wiki {{Болашақтағы оқиғалар}} {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан халық кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = 120px |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан елтаңбасы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[2026 жыл]] (жоспарланған) |ізашары1 = [[Ұлттық құрылтай]] <small>(жоспарланған, 2022-2026)</small> |ізашары2 = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] <small>(жоспарланған, 1995-2026)</small> |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = ''лауазым бос'' |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = 126 (жоспарланған) |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан халық кеңесі''' — Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен құру жоспарланған Қазақстан халқының мүддесін білдіретін Қазақстанның жоғары консультативтік органы. Қазақстан халық кеңесі [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]дың орнына келіп, 126 адамнан құралады деп жоспарлануда. == Тарихы == 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ұлттық құрылтайдың V отырысында Қазақстанға қоғамның дамуына қатысты барлық мәселелер бойынша жалпыхалықтық диалог өткізу үшін жаңа ауқымды платформа қажет екенін айтты. [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]ды өзінің тарихи миссиясын сәтті орындады деп бағалап, жаңа институт ретінде Қазақстан халық кеңесін құруды ұсынды.<ref name="nurkz">[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]</ref> 2026 жылғы жаңа конституция жобасында Қазақстан халық кеңесіне жеке VI бөлім арналған.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/756665-zana-konstitucia-zobasy-kogamdyk-bakylau Жаңа Конституция жобасы: қоғамдық бақылау]</ref> Конституция жобасы [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдумда]] қолдау тауып, конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін оған сәйкес Қазақстан халық кеңесі құрылмақ. == Құру тәртібі == Қазақстан халық кеңесі құрамына 126 адам кіреді деп жоспарланған: оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардан және 42-сі аймақтық мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден болады. Қазақстан халық кеңесінің барлық мүшесін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] тағайындамақ, олардың өкілеттік мерзімі 4 жылды құрайды. Халық кеңесінің құрамы туралы ұсыныстарды Кеңес Хатшылығы қалыптастырып, Кеңес құрамын бекіту үшін Президентке жіберіледі.<ref name="nurkz" /><ref name="joba" /> == Құрылымы == Қазақстан халық кеңесінің жоғары басшылық органы Сессия болады, сессиялар аралығындағы кезеңде Халық кеңесіне басшылықты Төралқа жасайды. Халық кеңесінің төрағасын Президенттің ұсынуымен кеңес мүшелері сайлайды. Халық кеңесі төрағасының ротациялық негізде төрағаның өзі тағайындайтын екі орынбасары болады. Халық кеңесінің Хатшылығы жұмыс істейді, оны бір мезгілде кеңес төрағасының орынбасары болатын Хатшылықтың басшысы басқарады. Басшыны кеңес мүшесі емес адамдар арасынан Президент лауазымға тағайындайды.<ref name="joba">[https://mazhilis.parlam.kz/media/draft_law/documents/920/2026-05-15/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%B7.docx Қазақстан Халық Кеңесі туралы Заң Жобасы]</ref> == Атқаратын қызметі == Қазақстан халық кеңесі: * мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді; * [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] заң жобаларын енгізеді; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;<ref name="konstsot">[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk Жаңа Конституцияның жобасы республикалық референдумға шығарылды]</ref> * әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съездерін, басқа да маңызды гуманитарлық форумдарды ұйымдастыруды және өткізуді қамтамасыз етеді; * Қазақстан Халық Кеңесінің функцияларын іске асыру үшін мемлекеттік органдармен, ұйымдармен, азаматтық қоғам институттарымен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды; * мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтық қоғам институттары арасындағы жалпыұлттық диалогты қамтамасыз ету үшін әртүрлі іс-шараларды ұйымдастырады.<ref name="joba" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] 9g28pfzc0pdp2sa29m5qqha086f4lyp 0 777771 3605610 3574129 2026-05-16T08:27:12Z RaiymbekZh 170385 3605610 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Бақыт Қайруловна Мусина|Толық есімі=|Туған күні=27.11.1956|Қайтыс болған күні=04.09.2023|Туған жері=[[Торғай (Ақмола облысы)|Торғай]], {{туғанжері|Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданында}}, [[Қазақ КСР]]|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}}, [[Қазақстан]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Белсенді жылдары=1980–2023|Мамандығы=Физика пәні мұғалімі|Марапаттары=Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері;<br> Ыбырай Алтынсарин ат. төсбелгісі.|Әкесі=Қайролла Мусин|Білімі=Целиноградтың мемлекеттік педагогика институты}} '''Бақыт Қайруловна Мусина''' ([[27 қараша]] [[1956]], [[Торғай (Ақмола облысы)|Торғай]], [[Ерейментау ауданы]] – [[4 қыркүйек]] [[2023]], [[Астана]]) — Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері, физика пәнінің құрметті мұғалімі.<ref name=":0">''Ұстаз жолы - Ұлық жол''//МУСИНА Б.Қ.</ref> Бақыт Қайруловнаның физика пәнін оқыту әдістемесі [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы үздік деп танылған. Қазіргі кезде де, оның әдістемесі біліктілік арттыру институттарында іс-тәжірибе ретінде таратылады.<ref name=":0" /> == Өмірбаяны == Мусина Бақыт Қайруловна 1956 жылғы 27 қараша күні Ақмола облысының, Ерейментау ауданындағы Торғай ауылында дүниеге келген. 1973 жылы Торғай орта мектебін бітіріп, Целиноградтың мемлекеттік педагогика институтына оқуға түсті. Аталған оқу орның 1980 жылы бітіріп, өз еңбек жолын бастайды.<ref name=":1">''Тарихтағы ұлы іс -'' Мусина Бақыт Қайруловна</ref> * 1981 жылдан 2000 жылға дейін Ерейментау аудандық оқу-ағарту министрлігінде жұмыс істеген. * 2001–2006 жылдары Астана қаласының №27 мектебінің физика пәнінің мұғалім комитетінің төрағасы. * 2006–2023 жылдары Астана қаласының №54 мектебінің физика пәнінің мұғалімі. * 2009–2023 жылдары сол мектептегі физика пәнінің мұғалім комитетінің төрағасы. == Өлімі == Бақыт Қайруловна [[2023 жыл]]ғы [[4 қыркүйек]] күні кенеттен Астана қаласында өз үйінде қайтыс болды. == Еңбектері == * 1989 – «Ұстаз жолы – ұлық жол» * 2001 – «Тарихтағы ұлы іс» == Марапаттары == * 1990 – Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері; * 2011 — Ыбырай Алтынсарин атындағы төсбелгі.<ref name=":1" /> == Естелік == Бақыт Қайруловна атына [[Астана]] қаласының №54 мектептегі №109 кабинеті ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] o409031ughoa9oovgpxa67je87secaa 3605611 3605610 2026-05-16T08:27:30Z RaiymbekZh 170385 3605611 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Бақыт Қайруловна Мусина|Толық есімі=|Туған күні=27.11.1956|Қайтыс болған күні=04.09.2023|Туған жері=[[Торғай (Ақмола облысы)|Торғай]], {{туғанжері|Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданында}}, [[Қазақ КСР]]|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}}, [[Қазақстан]]|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Белсенді жылдары=1980–2023|Мамандығы=Физика пәні мұғалімі|Марапаттары=Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері;<br> Ыбырай Алтынсарин ат. төсбелгісі.|Әкесі=Қайролла Мусин|Білімі=Целиноградтың мемлекеттік педагогика институты}} '''Бақыт Қайруловна Мусина''' ([[27 қараша]] [[1956]], [[Торғай (Ақмола облысы)|Торғай]], [[Ерейментау ауданы]] – [[4 қыркүйек]] [[2023]], [[Астана]]) — Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері, физика пәнінің құрметті мұғалімі.<ref name=":0">''Ұстаз жолы - Ұлық жол''//МУСИНА Б.Қ.</ref> Бақыт Қайруловнаның физика пәнін оқыту әдістемесі [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы үздік деп танылған. Қазіргі кезде де, оның әдістемесі біліктілік арттыру институттарында іс-тәжірибе ретінде таратылады.<ref name=":0" /> == Өмірбаяны == Мусина Бақыт Қайруловна 1956 жылғы 27 қараша күні Ақмола облысының, Ерейментау ауданындағы Торғай ауылында дүниеге келген. 1973 жылы Торғай орта мектебін бітіріп, Целиноградтың мемлекеттік педагогика институтына оқуға түсті. Аталған оқу орның 1980 жылы бітіріп, өз еңбек жолын бастайды.<ref name=":1">''Тарихтағы ұлы іс -'' Мусина Бақыт Қайруловна</ref> * 1981 жылдан 2000 жылға дейін Ерейментау аудандық оқу-ағарту министрлігінде жұмыс істеген. * 2001–2006 жылдары Астана қаласының №27 мектебінің физика пәнінің мұғалім комитетінің төрағасы. * 2006–2023 жылдары Астана қаласының №54 мектебінің физика пәнінің мұғалімі. * 2009–2023 жылдары сол мектептегі физика пәнінің мұғалім комитетінің төрағасы. == Өлімі == Бақыт Қайруловна [[2023 жыл]]ғы [[4 қыркүйек]] күні кенеттен Астана қаласында қайтыс болды. == Еңбектері == * 1989 – «Ұстаз жолы – ұлық жол» * 2001 – «Тарихтағы ұлы іс» == Марапаттары == * 1990 – Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері; * 2011 — Ыбырай Алтынсарин атындағы төсбелгі.<ref name=":1" /> == Естелік == Бақыт Қайруловна атына [[Астана]] қаласының №54 мектептегі №109 кабинеті ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 615s4xu9cl323kzav0wn2aaoxec9rt1 0 780034 3605579 3591724 2026-05-16T07:43:41Z 1nter pares 146705 /* */ 3605579 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|ЖИ}} {{Infobox person | name = Үсенбай Тастанбеков | image = | caption = | birth_name = Үсенбай Бақтиярұлы Тастанбеков | birth_date = 20 қазан 1919 | birth_place = Алматы облысы, Қарасай ауданы, Қазақстан | death_date = 2019 | nationality = Қазақ | occupation = Журналист, қоғам қайраткері | known_for = Ұлы Отан соғысының ардагері, қазақ журналистикасының дамуына қосқан үлесі }} '''Үсенбай Бақтиярұлы Тастанбеков''' (1919 ж. 20 қазан — 2019 ж.) — қазақ журналисті, Ұлы Отан соғысының ардагері, қоғам қайраткері. Ол өз өмірін ел қорғауға, кейін бейбіт заманда журналистика мен ұлттық руханиятты дамытуға арнаған тұлға. == Ерте өмірі == Үсенбай Тастанбеков 1919 жылы Алматы облысы, Қарасай ауданының қарапайым ауылында дүниеге келген. Балалық шағы ауыл өмірінің қиын да еңбекке толы жағдайында өтті. Ерте жастан еңбекке араласып, білім алуға ерекше құштарлық танытты. Ауыл мектебінде білім алып, сауатын ашқан соң қоғамдық өмірге белсене араласа бастады. == Әскери қызметі == 1939 жылы Кеңес армиясы қатарына шақырылды. Ол әскери дайындықтан өтіп, кіші командирлер курсын тәмамдады. 1941 жылы басталған '''Ұлы Отан соғысы''' кезінде майданға аттанып, жаумен шайқасты. Үсенбай Тастанбеков жауынгер ретінде ғана емес, партизандық қозғалыстарға қатысқан сарбаз ретінде де танылды. Соғыс жылдарында бірнеше рет жараланып, ауыр жағдайға қарамастан майдан шебінде ерлік көрсетті. 1943 жылы жарақатына байланысты елге оралды. == Соғыстан кейінгі өмірі == Соғыстан кейін ол ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. Қарапайым еңбек адамынан бастап, қоғамға пайдалы қызметтерге араласты. Кейін журналистика саласына бет бұрып, аудандық газеттерде қызмет етті. Ол редактор, жауапты хатшы сияқты жауапты қызметтер атқарып, өңірлік баспасөздің дамуына үлес қосты. == Журналистік қызметі == Үсенбай Тастанбеков журналистикада халық өмірін шынайы бейнелеуге тырысты. Оның мақалалары ауыл тіршілігі, еңбек адамдары және қоғамдық мәселелерге арналды. Ол Қаскелең және Жамбыл аудандарындағы басылымдарды басқарды. Оның редакторлық еңбегі жергілікті журналистиканың қалыптасуына әсер етті. == Қоғамдық қызметі == 1990-жылдары ұлттық руханият пен тіл мәселесіне белсене араласты. Ол «Қазақ тілі» қоғамының аудандық бөлімін басқарып, ана тілінің мәртебесін көтеруге үлес қосты. Қоғамдық іс-шараларға қатысып, жастар тәрбиесіне ерекше көңіл бөлді. == Шығармашылығы == Үсенбай Тастанбеков бірнеше публицистикалық мақалалар мен естеліктер жазған. Оның шығармалары соғыс шындығын, адам тағдырын және ел өмірін бейнелейді. == Мұрасы == Үсенбай Тастанбековтің есімі ел жадында сақталған. Оның құрметіне Қаскелең қаласында көше берілген. Ол кейінгі ұрпаққа адалдық пен еңбектің үлгісін қалдырды. == Марапаттары == * Ұлы Отан соғысының ордендері мен медальдары * Еңбек ардагері марапаттары * Қоғамдық қызметі үшін берілген құрмет грамоталары == Қайтыс болуы == Үсенбай Тастанбеков 2019 жылы өмірден өтті. Оның өмір жолы мен еңбегі қазақ халқының тарихында ерекше орын алады. == Дереккөздер == <references> <ref>Алматы облысы тарихи мұрағат материалдары</ref> <ref>Қазақстан журналистика тарихы деректері</ref> <ref>Қарасай ауданы әкімдігі ақпараттары</ref> </references> == Сыртқы сілтемелер == * https://www.gov.kz/ * https://cyclowiki.org/ * https://www.peoples.ru/ [[Санат:1919 жылы туғандар]] [[Санат:2019 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ журналистері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының ардагерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] cb8ja401bl384m26l8lwonuivvwpqw9 4 780876 3605351 3604991 2026-05-15T15:00:51Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605351 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-05-14'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1228" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 228] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] | data-sort-value="877" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 877] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="543" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 543] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="459" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 459] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="454" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 454] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="421" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 421] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="352" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 352] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="299" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 299] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="286" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 286] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Жоба:Уики-көктем 2026]] | data-sort-value="254" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 254] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="241" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 241] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="240" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 240] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="238" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 238] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="231" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 231] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="229" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 229] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="210" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 210] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="205" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 205] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="204" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 204] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="197" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 197] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="188" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 188] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="169" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 169] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="167" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 167] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="163" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 163] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="163" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 163] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Құралайдың салқыны]] | data-sort-value="162" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 162] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 161] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 158] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="157" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 157] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ киносы]] | data-sort-value="141" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8B 141] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Kazakhstan]] | data-sort-value="137" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kazakhstan 137] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 136] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 130] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="129" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 129] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 127] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 123] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 121] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 117] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 115] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 111] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 111] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 110] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 109] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 106] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 104] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 103] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 103] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 101] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 101] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 101] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 100] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 100] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 98] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 98] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 95] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 93] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 92] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 91] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 91] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 90] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 90] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 89] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 87] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Әбділда Тәжібаев]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 86] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 85] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 85] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Есім хан]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 85] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 85] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 84] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 84] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 83] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 82] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Сақтар]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 82] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 82] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 82] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 82] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 81] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қазақ халқының материалдық мәдениеті]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 81] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 80] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 79] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 79] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 78] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Алматы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 78] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Компьютер]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 78] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 77] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Лимфа жүйесі]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 77] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 77] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 77] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 76] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 76] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 75] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 75] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 74] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 74] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 73] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Ишемия]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F 73] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 73] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 72] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Жәркен Бөдешұлы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 72] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 72] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 72] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Ғарышкер]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 71] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Шыңғыснама]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 71] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 71] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 71] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 70] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 70] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 69] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 69] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 69] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Балалар Кітапханасы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 69] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 69] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 69] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 68] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Кенесары - Наурызбай (тарихи жыр)]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_-_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 67] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Астана]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 67] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 67] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 67] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 67] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Ермек Өтетілеуұлы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Нұртөре Байтелесұлы Жүсіп]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B5_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 66] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 66] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 66] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 66] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 66] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 65] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 65] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 65] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 65] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Жаңа білім беру жүйесі]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 64] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 64] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Медеу]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 64] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 64] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Жібек]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 64] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 64] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Табиғи қорлар]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 64] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[КешYOU]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 64] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Ор-Эркеншвик]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80-%D0%AD%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B2%D0%B8%D0%BA 64] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 64] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Әнуарбек Дүйсенбиев]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2 64] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 63] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 63] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қар]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80 63] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 63] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 63] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Алматы қорығы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 63] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 63] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Режеп Тайып Ердоған]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BF_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80%D0%B4%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BD 63] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 63] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 62] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 62] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 61] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Алтай Республикасы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 61] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 61] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 61] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 61] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қазақ театры]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 61] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 61] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Қазақтар диаспорасы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 60] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 60] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 60] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Мүктестер]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 60] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 60] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Күй аңызы (әңгіме)]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 59] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 59] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 59] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 59] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 59] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Жеңіс күні]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 59] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 58] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 58] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 58] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 58] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 58] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 58] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 58] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Бала құқықтары туралы конвенция]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 57] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 57] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 57] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 57] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 57] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 57] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 57] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 56] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Қазақстандағы туризм]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 56] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қазақ хандығының жылнамасы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 56] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 55] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 55] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 55] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Наймандар]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 55] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 55] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 54] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 54] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 54] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Хантавирус инфекциясы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 54] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Оразақын Асқар]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 54] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Электр тогы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%8B 53] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 53] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 53] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 53] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Тұрақты сөз тіркесі]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 53] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 52] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 52] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 51] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 51] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 51] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 51] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 51] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 51] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 51] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Темірхан Медетбек]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 51] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Ғылыми әдіс]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 51] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Жалақы және еңбектi нормалау]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82i_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 50] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 50] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 50] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 49] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 49] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 49] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 49] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 49] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Органикалық зат]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D1%82 49] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Төтенше жағдай]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 48] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Қазақстан 2050]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 48] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 48] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 48] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 48] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 48] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 47] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Жаңа индустриалды елдер]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 47] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 47] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 47] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Футбол]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 47] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 47] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Халықаралық ұйымдар]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 47] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Халықаралық жария құқық]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 47] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 47] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 47] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Дауылпаз]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%B7 46] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Оппенхеймер (фильм)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 46] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Биомеханика]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 46] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Созақ ауылдық округі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 46] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Түйсік]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BA 46] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 46] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 46] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Метафора]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 46] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Наурызбай батыр]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 46] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Қазақ қолөнері]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 46] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 46] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Дүниежүзі елдерін даму деңгейі бойынша топтастыру]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B4%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 46] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Күкірт қышқылы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Бірқазандар]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 45] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Duolingo]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Duolingo 45] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 45] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 45] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 45] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Euronews]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Euronews 45] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 45] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 45] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 45] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Дамушы елдер]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 45] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Әбу Сәрсенбаев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 44] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 44] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Медеу Сәрсеке]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 44] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Конус]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%83%D1%81 44] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 44] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 44] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 44] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Қытай]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 44] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 44] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 44] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 44] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Ғұсыл]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 44] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Арғын]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 44] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Қазақстан Республикасының әскери округтері]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 44] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Мәтін]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 43] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Қазақстандағы жалпы ұлттық өнім және оны есептеу әдістері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 43] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 43] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 43] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Холецистит]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82 43] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Микроорганизм]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 43] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Плагиат]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 43] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 43] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Криминалистика]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 42] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 42] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 42] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Нанотехнология]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 42] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Джек Лондон]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 42] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 42] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Парсек]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA 42] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[18 ғасырдағы Қазақстан тарихнамасы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 42] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 42] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Байдылда Сарногоев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 42] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 42] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 42] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қазақстандағы атеизм]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B8%D0%B7%D0%BC 42] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Экслибрис]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%81 42] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 42] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Тұқым қуалаушылық]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 42] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 41] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Жәдид Мектептері]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 41] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 41] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Бельфон (Кот-д'Ор)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%BD_%28%D0%9A%D0%BE%D1%82-%D0%B4%27%D0%9E%D1%80%29 41] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Қазақ солдаты (роман)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 41] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Сырдария]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 41] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Еуропа]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 41] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Емуртла (Тобыл тармағы)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BB%D0%B0_%28%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 41] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 41] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Халиди Құрбанғали]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 40] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Этнолингвистика]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 40] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 40] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Америка–Жапон шарттары]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%E2%80%93%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Қалқансерік бездер]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 40] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Азия]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 40] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 40] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 40] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 39] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Киіз үй жабдықтары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 39] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Материалды емес мәдени мұра]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0 39] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 39] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 39] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Кеңес-Жапон соғысы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81-%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қ]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 39] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 39] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 39] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 39] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Қызғалдақ]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 39] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Үстеу]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 39] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 38] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Ілия Жақанов]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 38] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 38] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Оғыздар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Полиэтилен]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD 38] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 38] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 38] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Илон Маск]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 38] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Шыңғыстау-Тарбағатай мыс колчедан-полиметалл белдеуі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D1%96 37] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Асық ойыны]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 37] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 37] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Қазақтың ұлттық қолөнері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 37] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Халықаралық құқық]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 37] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Қарқындылығы орташа қақтығыс]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 37] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Вирустар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Дәулеткерей Шығайұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 37] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Фишинг]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B3 37] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Портал:Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 36] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Популяция]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 36] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Титан (серік)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 36] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Наурызым қорығы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 36] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Магниттік индукция]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 36] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Жинағыш линза]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B0 36] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Домбыра]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 36] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Архимед заңы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 36] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Мыс]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 36] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 36] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Айдос Ғалымов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 35] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Өнеркәсіп торабы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF_%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%8B 35] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 35] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Гендік инженерия]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F 35] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Аз и Я]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7_%D0%B8_%D0%AF 35] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Кузнецк көмір бассейні]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%96 35] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%99%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B8 35] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 35] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Акула]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 35] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Николай Коперник]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 35] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Мақала]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 34] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Экологиялық жүйе]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 34] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Мендель заңдылықтары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 34] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 34] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Эрнест Хемингуэй]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 34] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Наурыз көже]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 34] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Етістік]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 34] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Көші қон қызметі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Адай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Мұнай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Оптикалық аспаптар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Жезқазған мыс руда кен орны (мақала)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 34] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 34] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 34] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Невада-Семей]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 34] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Аударыспақ]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BF%D0%B0%D2%9B 34] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Рентгенограмма]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0 34] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Өмірге қарсы қылмыстар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Қазақ кеңес фольклористикасы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Салауат]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 34] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 34] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Қоршаған ортаны қорғау]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 33] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 33] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 33] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 33] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 33] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 33] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Қайырғали Смағұлов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Балқаш]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 33] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Геологиялық қима]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D0%B0 33] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Таласбек Әсемқұлов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Дербент]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 33] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 33] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Продуценттер]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 33] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Бүлдірген]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 33] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Оқжетпес]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 33] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Ұлттық саябақтар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Ор (өзен)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 32] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Шөрек Батыр]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 32] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Киіз үй құрылысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Мұса Баймұханұлы Баймұханов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Сын есім]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 32] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Діни-мемориалдық сәулет өнер ескерткіштері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Бәйге мен аламан бәйге]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5 32] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 32] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 32] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Сан есім]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 32] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Жаяу Мұса Байжанұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Ақжүрек Достықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Қатпарлы жүйе]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 32] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Протерозой]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 32] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 32] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Су энергетикасы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Қанмен жазылған кітап]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 32] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 31] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 31] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Жаныс]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 31] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Болашақ (стипендия)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 31] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Есім ханның ескі жолы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 31] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Геннадий Геннадьевич Головкин]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD 31] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Облыс орталығы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 31] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 31] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Төле би]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 31] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Қазақстанның табиғаты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Зат есім]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 31] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Ғаламшар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 31] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Робототехника]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 31] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Ғылыми-техникалық революция]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Сөз]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 31] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 31] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Сауалнама]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 31] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Шылау]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 31] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[:Санат:Қазақстан боксшылары|Санат:Қазақстан боксшылары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Ағзалардың жеке дамуы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 30] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Ельск]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA 30] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қобыз]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 30] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Балықтар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Жапония]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Оксидтер]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 30] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Қосалқы бөлшектер]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 30] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 30] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Ағзалар арасындағы байланыс түрлері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Анаксимандр]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80 30] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 30] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Тасымалдау (Мұнай және газ)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 30] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 30] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Сәкентану]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 30] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Түркия]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 30] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қазақстандағы ұжымдастыру]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 30] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Ресурстар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 30] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Фосфор қышқылы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 30] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 30] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Риддер-Сокольный полиметалл кен орны]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 30] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Бақтыораз Бейсекбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Үй қоянын өсіру]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 29] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 29] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[EXO]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=EXO 29] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Медуза]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%B7%D0%B0 29] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Реферат]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 29] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Эктодерма]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0 29] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 29] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Сатурн]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 29] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Табын]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 29] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Геннадий Васильевич Колбин]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BD 29] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 29] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Албан руы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 29] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Ескерткіш]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88 29] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Айыппұл]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BF%D0%BF%D2%B1%D0%BB 29] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 29] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Метонимия]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуы және Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Ноғай ордасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 29] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 29] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Айыртау]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83 29] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Тұмар ханша]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 28] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Кәсіпкерлік құқық]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 28] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Ресей]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 28] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Баян сұлу]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 28] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Топтық шешім қабылдау]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D1%88%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 28] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Үндістан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Үй қояны]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D1%8B 28] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Пушкин ескерткіші (Астана)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 28] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 28] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Туризм]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 28] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қарабұлақ (Сайрам ауданы)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 28] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Қатысушы талқылауы:Моховая Борода]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0 28] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Дулат]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 28] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 28] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Шымыр]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 28] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 28] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Жусан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Python]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 28] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%BD 28] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Қазақстан музейлері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 28] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 28] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 28] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 28] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 28] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Ертегі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 27] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Батыс Қарахан қағандығы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 27] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 27] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Мәңгілік ел қақпасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Қазақстан аумағындағы мұздықтар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Көрісу]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 27] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Шегіртке]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 27] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 27] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 27] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 27] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Украина]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 27] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Төлеген Момбеков]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 27] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Жүрек]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 27] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 27] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 27] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Шығыс аңызы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B 27] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[:Санат:Қызылорда облысы аудандары|Санат:Қызылорда облысы аудандары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Лувр]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 27] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Етеккір]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 26] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Beeline]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Beeline 26] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Василий Григорьевич Перов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Қарақалпақ тілі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 26] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Комета]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 26] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Құрбан айт]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 26] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 26] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Сақ мәдениеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Әбікен Бектұров]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Отырар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 26] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Оразкелді]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96 26] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Құрбандық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Баба сұлтан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Шаянтәрізділер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Құстар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 25] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Эндокриндік жүйе]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 25] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 25] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Атмосфера]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 25] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Қазақстанда генетика және селекция ғылымдарының дамуы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 25] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 25] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Отбасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%84_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B8 25] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Шежіре]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 25] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Әріп Тәңірбергенов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BF_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Марқакөл қорығы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 25] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Мемлекеттік құрылым түрлері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 25] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 25] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Түркілер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Табиғатты қорғау]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 25] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Әскери коммунизм саясаты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 25] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Нұр]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80 25] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Айшуақ хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D1%83%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Қазақстанның жеті кереметі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Добруш]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%83%D1%88 25] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Қайнар аккумулятор зауыты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Ысты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Құлагер (поэма)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 25] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 25] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Ас беру]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 25] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Тынық мұхит]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 25] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 25] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Балағат сөз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 24] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 24] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Рауғаш]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 24] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Кәдірбек Төлеуұлы Демесінов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Есімдік]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 24] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Екілік санау жүйесі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Нұралы хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Дүниежүзілік көрме (2017)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 24] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Күй]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 24] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Қазақ күресі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[:Санат:Азия өзендері|Санат:Азия өзендері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 24] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Арша]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 24] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Зергерлік өнер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 24] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Франция]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 24] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Сұрыптау әдістері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Ат спорты]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B 24] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Дағыстан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Ел тізімі (адамның өмір сүру ұзақтығы)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%83_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 24] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Аңшылық]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 24] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Жел электр станциясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Портал:Иттер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%98%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Ор]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80 24] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Нүктелі үтір]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 24] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Табиғат]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 24] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 23] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 23] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Палеозойлық қатпарлықтар аймақтары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Нәруыздың үшінші реттік құрылымы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Ұлжан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Электрондық сандық қолтаңба]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 23] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Ақбұлақ (Сайрам ауданы)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 23] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Баубек Бұлқышев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Опера (музыка)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%29 23] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Ән өлеңі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 23] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Театр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 23] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[:Санат:Қазақстан газ кен орындары|Санат:Қазақстан газ кен орындары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B8%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BD%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Ғылыми-техникалық революция және дүниежүзілік шаруашылықтың дамуы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 23] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Дүниежүзілік тұқым қоры]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 23] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Ыбырай Жақаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Аңыз әңгімелер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Шығай хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 23] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Мәңгілік]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 23] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Қазақстан Компартиясының басшылары (1920-1991)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%281920-1991%29 22] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 22] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Жұлын]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 22] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Қабиден Әбуталиев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қазақстанның Қызыл кітабы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 22] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Арнайы педагогика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Барсакелмес қорығы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 22] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қан жасушалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Солтүстік Еуропа]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 22] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Қазақстанның сыртқы саясаты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Қазақстан Республикасының Парламенті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 22] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 22] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 22] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Керей хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Қожа]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 22] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Қазақ хандарының шежіресі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Дамыған елдер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Нұркен Әбдіров]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қозғалу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%83 22] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Ғылыми фантастика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%84%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[ДНҚ-полимераза]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 22] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Шымкент]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 22] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Ежелгі Рим мәдениеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Аралас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 22] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Бейсенбілік (бағыштау)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 22] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Үлгі:Апта күндері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Жан-Жак Руссо]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD-%D0%96%D0%B0%D0%BA_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE 21] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Ақша]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 21] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Моңғол үстемдігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 21] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Пысықтауыш]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 21] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Телефон]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD 21] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Баскетбол]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 21] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Мүсілім Базарбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Бесшатыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Атырау]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 21] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Судың кермектігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Іле Алатауы ұлттық паркі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 21] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлар дүниесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Халықаралық құқықтың негізгі қағидалары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Франциялық жаңа толқын]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD 21] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 21] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Қоғам]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 21] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Музыкалық аспаптар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Қазақстан металлургиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Раушангүлділер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Термометр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 21] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Квадраттық функция]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[НАТО]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%9E 21] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 21] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Шернияз Жарылғасұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Сэмюэл Морзе]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8D%D0%BC%D1%8E%D1%8D%D0%BB_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B7%D0%B5 21] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Қазақстандағы референдум (2026)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 21] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Әскери оқу орындары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Gemini]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gemini 21] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Айтыс]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 21] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Робот]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 21] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Қарақамыс (Айыртау ауданы)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 21] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Өнеркәсіп]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF 21] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 21] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 21] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Дәрілік өсімдіктер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Дін]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 21] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Дермене (повесть)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 21] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[:Санат:Оңтүстік Америка өзендері|Санат:Оңтүстік Америка өзендері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Бекзат (фильм)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 21] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 21] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Зайырлы мемлекет]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 21] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 20] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 20] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Бұтақ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%82%D0%B0%D2%9B 20] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Қайталау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Таз руы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 20] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Галактика]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 20] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 20] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Көші-қон]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D1%96-%D2%9B%D0%BE%D0%BD 20] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Қазақстан халқы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 20] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Жанна Дулатқызы Құрманғалиева]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Түркия президенті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Христиандық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[:Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары|Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Асқазан мен он екі елі ішектің жара ауруы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Кеңес Одағының Батыры]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Тіласты безі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 20] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Үйлену тойы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 20] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Моңғол-татар шапқыншылығы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 20] |- | data-sort-value="945" | 945 | [[Мұзафар Әлімбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="946" | 946 | [[Ертай Ашықбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="947" | 947 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 20] |- | data-sort-value="948" | 948 | [[Эпитет]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 20] |- | data-sort-value="949" | 949 | [[Педагогика]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 20] |- | data-sort-value="950" | 950 | [[Ұ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 20] |- | data-sort-value="951" | 951 | [[Баққожа Мұқай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="952" | 952 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="953" | 953 | [[Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="954" | 954 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="955" | 955 | [[Сиқым]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 20] |- | data-sort-value="956" | 956 | [[Қазақ тіліндегі арабизмдер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80 20] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} hmn9v4s7tlg956cvoxtl0efkdp0dqnh 0 780975 3605537 3602844 2026-05-16T06:46:52Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Ортохантавирус]] бетін [[Хантавирус]] деген бағыттау үстіне жылжытты 3602844 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Orthohantavirus |суреті = Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = [[Sin Nombre virus|Sin Nombre вирусының]] трансмиссиялық электрондық микрографиясы |сурет жиынтығы = |патшалық = Orthornavirae |туыстары = |ранг = туыс |латын = ''Orthohantavirus'' |автор = |домен = Riboviria |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = Negarnaviricota |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Bunyaviricetes |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = Elliovirales |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Hantaviridae |Кіші тұқымдас = Mammantavirinae |Ұлы туыс = |Туыс = Orthohantavirus |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = ''Hantavirus'' |типі = |туынды атауы = Түрлері |туындылар = [[#Жіктелуі|Жіктелуі]] |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Orthohantavirus |commons = Orthohantavirus |ictv = Orthohantavirus |itis = |ncbi = |eol = |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Ортохантавирус''' ({{lang-la|Orthohantavirus}}) — адамдарда ауру тудыратын барлық хантавирустарды ([[Hantaviridae]] тұқымдасы) біріктіретін [[вирус]]тар тегі. Хантавирустар табиғатта негізінен [[кеміргіштер]]де кездеседі. Жалпы алғанда, хантавирустың әрбір түрі белгілі бір кеміргіш түрі арқылы таралады және хантавирус тасымалдаушысы болып табылатын әрбір кеміргіш вирустың бір ғана түрін тасымалдайды. Өздерінің табиғи резервуарларында хантавирустар әдетте симптомсыз, созылмалы инфекция тудырады. Алайда, адамдарда хантавирустар екі түрлі ауруға себеп болады: [[бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба]] (HFRS) және [[хантавирустық өкпе синдромы]] (HPS). Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Африка, Азия және Еуропадағы «Ескі дүние хантавирустары» деп аталатын түрлері, ал өкпе синдромын әдетте Америкадағы «[[Жаңа дүние]] хантавирустары» тудырады. Хантавирустар негізінен кеміргіштердің нәжісі бар [[аэрозоль]]дер мен тамшылар арқылы, сондай-ақ ластанған тағам, тістеу және тырнау арқылы жұғады. Жауын-шашын, температура және ылғалдылық сияқты қоршаған орта факторлары вирустың таралуына әсер етеді. Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба (БСГҚ) бүйректің ісінуімен, зәрде ақуыз бен қанның пайда болуымен сипатталатын бүйрек ауруымен ерекшеленеді. БСГҚ кезіндегі өлім-жітім деңгейі вирусқа байланысты 1%-дан аз көрсеткіштен 15%-ға дейін ауытқиды. Жиі «эпидемиялық нефропатия» деп аталатын БСГҚ-ның жеңіл түрін көбіне [[Puumala]] және [[Dobrava-Belgrade]] вирустары қоздырады. Хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы белгілері тұмауға ұқсас келеді: дене қызуы көтеріледі, бас және бұлшықеттер ауырады, кейіннен кенеттен тыныс алу жеткіліксіздігіне ұласады. ХӨС-тағы өлім-жітім көрсеткіші БСГҚ-ға қарағанда жоғары болып, 30–60%-ды құрайды. БСГҚ мен ХӨС жағдайларында да ауру қан тамырлары өткізгіштігінің артуы, тромбоциттер санының азаюы және иммундық жүйенің шамадан тыс реакциясының нәтижесі болып табылады. Хантавирус геномы әрқайсысы бір белокты кодтайтын үш бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ сегментінен тұрады: РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp), спайк гликопротеин ізашары және N белогы. Сегменттер N белоктарымен қапталып, әрқайсысына бір RdRp көшірмесі бекітілген рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендер түзеді. РНП кешендері бетінен [[Пепломер|спайк белоктары]] шығып тұратын липидті қабықшамен қоршалған. Репликация спайктар жасуша бетіне жабысқан кезде басталады. Жасуша ішіне енгеннен кейін, қабықша эндосомалармен және [[лизосома]]лармен қосылып, РНП-ны цитоплазмаға босатады. Содан кейін RdRp вирустық белоктарды түзу үшін хост рибосомалары арқылы [[Транскрипция (биология)|трансляцияланатын]] [[ақпараттық РНҚ]] (аРНҚ) өндіру мақсатында геномды [[Трансляция (биология)|трансляциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномды репликациялайды. Ескі дүние хантавирустары [[Гольджи аппараты]]нда жинақталып, одан қабықша алады, содан соң [[экзоцитоз]] арқылы жасушадан шығу үшін жасуша мембранасына тасымалданады. Жаңа дүние хантавирустары жасуша мембранасының жанында жинақталып, оның бетінен бүршіктену арқылы шығу барысында қабықшаны сол мембранадан алады. Хантавирустар алғаш рет [[Корей соғысы]]нан кейін табылды. Соғыс кезінде [[Хантаң өзені]]нің маңында орналасқан сарбаздар арасында бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба (БСГҚ) жиі кездесетін ауру болды. Алғашқы хантавирус 1978 жылы Оңтүстік Кореяда оқшауланып, Хантаң вирусы ([[Hantaan virus]]) деп аталды. Оның соғыс кезіндегі індетке жауапты екені дәлелденді. Бірнеше жыл ішінде бүкіл Еуразия аумағында БСГҚ тудыратын басқа да хантавирустар табылды. 1982 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] БСГҚ-ға ресми атауын берсе, 1987 жылы хантавирустар алғаш рет жеке тек ретінде жіктелді. 1993 жылы АҚШ-тың «Төрт бұрыш» аймағында хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) өршуі орын алып, бұл патогенді Жаңа дүние хантавирустарының және хантавирустар тудыратын екінші аурудың ашылуына әкелді. Содан бері хантавирустар тек кеміргіштерден ғана емес, сонымен қатар [[көртышқан]]дардан, [[жертесерлер]] мен [[жарқанат]]тардан да табылды. == Ауру == ​Хантавирустар Африка, Азия және Еуропада бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) тудыратын Ескі дүние хантавирустары (OWHV) және Америка құрлықтарында хантавирустық өкпе синдромымен (ХӨС) байланысты Жаңа дүние хантавирустары (NWHV) болып жіктеледі. БСГҚ кезіндегі өлім-жітім көрсеткіші 1%-дан аз мөлшерден 15%-ға дейін ауытқиды, ал ХӨС үшін бұл көрсеткіш 30–60%-ды құрайды.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=toledo >{{cite journal|vauthors=Toledo J, Haby MM, Reveiz L, Sosa Leon L, Angerami R, Aldighieri S|title=Evidence for Human-to-Human Transmission of Hantavirus: A Systematic Review|journal=J Infect Dis|volume=226|issue=8|pages=1362–1371|date=17 October 2022|pmid=34515290|pmc=9574657|doi=10.1093/infdis/jiab461}}</ref><ref name=kim >{{cite journal|vauthors=Kim WK, Cho S, Lee SH, No JS, Lee GY, Park K, Lee D, Jeong ST, Song JW|title=Genomic Epidemiology and Active Surveillance to Investigate Outbreaks of Hantaviruses|journal=Front Cell Infect Microbiol|volume=10|issue=|article-number=532388|date=8 January 2021|pmid=33489927|pmc=7819890|doi=10.3389/fcimb.2020.532388|doi-access=free}}</ref><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> БСГҚ симптомдарының ауырлығы вирусқа байланысты: [[Хантаң вирусы]] ауыр деңгейдегі БСГҚ, [[Сеул вирусы]] орташа, [[Пуумала вирусы]] жеңіл деңгейдегі БСГҚ тудырады,<ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> ал [[Добрава-Белград]] вирусының инфекциясы генотипіне байланысты жеңілден ауырға дейін өзгереді.<ref name=klempa2013 >{{cite journal|vauthors=Klempa B, Avsic-Zupanc T, Clement J, Dzagurova TK, Henttonen H, Heyman P, Jakab F, Kruger DH, Maes P, Papa A, Tkachenko EA, Ulrich RG, Vapalahti O, Vaheri A|title=Complex evolution and epidemiology of Dobrava-Belgrade hantavirus: definition of genotypes and their characteristics|journal=Arch Virol|volume=158|issue=3|pages=521–529|year=2013|pmid=23090188|pmc=3586401|doi=10.1007/s00705-012-1514-5}}</ref> Пуумала және Добрава-Белград вирустары тудыратын БСГҚ-ның жеңіл түрі жиі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.<ref name=ricco>{{cite journal|vauthors=Riccò M, Peruzzi S, Ranzieri S, Magnavita N|title=Occupational Hantavirus Infections in Agricultural and Forestry Workers: A Systematic Review and Metanalysis|journal=Viruses|volume=13|issue=11|page=2150|date=25 October 2021|pmid=34834957|pmc=8621010|doi=10.3390/v13112150|doi-access=free}}</ref><ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан жазылып шыққаннан кейін өмір бойы иммунитет қалыптасуы мүмкін.<ref name=hansen>{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба (БСГҚ) бес кезеңмен сипатталады: қызба (фебрильді), гипотензивті (қан қысымының төмендеуі), [[олигурия]] (зәр шығарудың азаюы), [[полиурия]] (зәр шығарудың көбеюі) және сауығу кезеңдері. Ауру белгілері әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 12–16 күннен соң пайда болады.<ref name=zhang >{{cite journal|vauthors=Zhang Y, Ma R, Wang Y, Sun W, Yang Z, Han M, Han T, Wu XA, Liu R|title=Viruses Run: The Evasion Mechanisms of the Antiviral Innate Immunity by Hantavirus|journal=Front Microbiol|volume=12|issue=|article-number=759198|date=30 September 2021|pmid=34659193|pmc=8516094|doi=10.3389/fmicb.2021.759198|doi-access=free}}</ref> Бүйректің жедел зақымдануы бүйректің ісінуімен, зәрде ақуыздың ([[протеинурия]]) және қанның ([[гематурия]]) артық мөлшерде болуымен жүреді. Басқа симптомдарға бас ауруы, белдің ауруы, жүрек айну, құсу, диарея, нәжісте қан болуы, теріде ұсақ қанды дақтардың (петехиялар) пайда болуы және тыныс алу жолдарындағы қан кетулер жатады.<ref name=chen /><ref name=sehgal >{{cite journal|vauthors=Sehgal A, Mehta S, Sahay K, Martynova E, Rizvanov A, Baranwal M, Chandy S, Khaiboullina S, Kabwe E, Davidyuk Y|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome in Asia: History, Pathogenesis, Diagnosis, Treatment, and Prevention|journal=Viruses|volume=15|issue=2|page=561|date=18 February 2023|pmid=36851775|pmc=9966805|doi=10.3390/v15020561|doi-access=free}}</ref> Бүйрек жеткіліксіздігі олигурияға әкеледі, ал бүйрек жұмысының қалпына келуі полиуриямен бірге жүреді.<ref name=chen /><ref name=tariq /> Сауығу процесі әдетте бірнеше айға созылады.<ref name=lupusoru >{{cite journal|vauthors=Lupuşoru G, Lupuşoru M, Ailincăi I, Bernea L, Berechet A, Spătaru R, Ismail G|title=Hanta hemorrhagic fever with renal syndrome: A pathology in whose diagnosis kidney biopsy plays a major role (Review)|journal=Exp Ther Med|volume=22|issue=33|article-number=984|date=September 2021|pmid=34345266|pmc=8311249|doi=10.3892/etm.2021.10416}}</ref> Жеңіл жағдайларда БСГҚ-ның әртүрлі кезеңдерін ажырату қиын болуы мүмкін<ref name=avsic >{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|title=Hantavirus infections|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|issue=|pages=e6–e16|date=April 2019|pmid=24750436|pmc=|doi=10.1111/1469-0691.12291|doi-access=free}}</ref> немесе кейбір кезеңдері мүлдем байқалмауы ықтимал, ал ауыр жағдайларда бұл кезеңдер бір-бірімен қабысып кетуі мүмкін.<ref name=tariq /> Хантавирустық өкпе синдромын (ХӨС) негізінен екі вирус қоздырады: [[Анд вирусы]] және [[Син Номбре вирусы]]. Аурудың үш кезеңі бар: продромальды (ерте), кардиопульмоналды (жүрек-өкпе) және сауығу кезеңдері. Ауру белгілері вирус жұқтырғаннан кейін шамамен 1–8 аптадан соң пайда болады. Ерте симптомдарға дене қызуының көтерілуі, бас ауруы, бұлшықет ауруы, тыныс тарылуы ([[Ентікпе|ентігу]]) және тромбоциттер санының азаюы (тромбоцитопения) жатады. Кардиопульмоналды кезеңде жүрек соғысының жиілеуі ([[тахикардия]]), жүрек ырғағының бұзылуы ([[Тыныс алу аритмиясы|аритмия]]) және кардиогендік шок байқалады. Өкпе капиллярларының өткізгіштігі өкпенің жедел респираторлық дистресс-синдромына, өкпеде сұйықтықтың жиналуына (өкпе ісінуі), гипотензияға және кеуде қуысында сұйықтық жиналуына (плевралық жалқық) әкелуі мүмкін. Бұл белгілер кенеттен болатын өлімге себеп болуы ықтимал.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008|doi-access=free}}</ref> Кардиопульмоналды кезең аяқталғаннан кейін, сауығу процесі әдетте 3 айдан 6 айға дейін созылады<ref name=koehler /> және полиуриямен бірге жүреді. БСГҚ бүйрек ауруымен, ал ХӨС жүрек-өкпе ауруымен байланысты болғанымен, кейде БСГҚ кезінде ХӨС-қа тән жүрек-өкпе белгілері, ал ХӨС кезінде БСГҚ-ға тән бүйрек белгілері байқалуы мүмкін.<ref name=koehler /><ref name=noack >{{cite journal|vauthors=Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH|title=Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism|journal=Front Cell Infect Microbiol|volume=10|issue=|article-number=399|date=4 August 2020|pmid=32903721|pmc=7438779|doi=10.3389/fcimb.2020.00399|doi-access=free}}</ref> == Таралуы == [[Сурет:Hantavirus.jpg|thumb|Хантавирустың таралуы]] [[Сурет:Rötelmaus.jpg|thumb|Пуумала вирусының табиғи резервуары — орман тоқалтісі]] [[Сурет:Deer Mouse in Tree (6438329699).jpg|thumb|Sin Nombre вирусының табиғи резервуары — Батыс бұғы тышқаны]] Адамдарда ауру тудыратын хантавирустар негізінен кеміргіштер арқылы тарайды. Кеміргіштерде хантавирустар әдетте симптомсыз, созылмалы инфекция түрінде өтеді. Инфекция жұқтырған жануарлар вирусты сау жануарларға нәжісі, зәрі, сілекейі<ref name=tariq /> және қаны<ref name=douglas >{{cite journal|vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J|title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review|journal=Pathogens|volume=11|issue=1|page=15|date=23 December 2021|pmid=35055965|pmc=8778283|doi=10.3390/pathogens11010015|doi-access=free}}</ref> арқылы түзілетін аэрозольдер немесе тамшылар, ластанған қоректі тұтыну, теріден немесе жүннен бөлінетін вирус бөлшектері,<ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> бір-бірін тазалау,<ref name=jacob /> сондай-ақ тістеу және тырнау арқылы жұқтыруы мүмкін. Хантавирустар сонымен қатар фекальды-оральды жолмен және жүктілік кезінде плацента арқылы анадан балаға беріле алады. Вирустар бөлме температурасында 10 күн,<ref name=chen /> қолайлы ортада 15 күн<ref name=ricco /> және және 4 °C (39 °F) температурада 18 күннен астам уақыт бойы өміршеңдігін сақтайды, бұл олардың таралуына септігін тигізеді.<ref name=chen /> Кеміргіштердің көбеюіне және таралуына қолайлы табиғи жағдайлар аурудың жұғу қаупін арттыратыны белгілі.<ref name=toledo /> Ауылдық жерлерде, санитарлық талаптар сақталмаған ортада тұру және кеміргіштер мекендейтін ортамен жанасу — инфекция жұқтырудың ең үлкен қауіп факторлары болып табылады. Бұл әсіресе туристер (жаяу саяхатшылар),<ref name=tariq /> фермерлер, орман шаруашылығы қызметкерлері,<ref name=ricco /> сондай-ақ тау-кен өндірісі, әскери сала<ref name=dsouza /><ref name=mustonen >{{cite journal|vauthors=Mustonen J, Henttonen H, Vaheri A|title=Hantavirus Infections among Military Forces|journal=Mil Med|volume=189|issue=3–4|pages=551–555|date=27 February 2024|pmid=37428512|pmc=10898924|doi=10.1093/milmed/usad261}}</ref> және [[зоология]] мамандары<ref name=koehler /> үшін аса қауіпті. Хантавирустар үй жануары ретінде ұсталатын егеуқұйрықтар арасында да таралуы мүмкін. Мәселен, 2017 жылы Солтүстік Америкада орын алған өршу кезінде [[Сеул вирусы]] үй егеуқұйрықтарымен жанасқан 31 адамға жұққан. Зерттеушілер хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]] ғана адамнан адамға, әдетте науқаспен тығыз байланыста болғанда жұғатынын жиі алға тартады. Сондай-ақ, оның адам сілекейі, жөтел мен түшкіру кезіндегі ауа-тамшылары арқылы, ал жаңа туған нәрестелерге ана сүті мен плацента арқылы берілетіні хабарланды.<ref name=chen /> Дегенмен, зерттеулерге жасалған жүйелі шолу адамнан адамға жұғу туралы мәлімдемелердің жеткілікті дәлелдермен расталмағанын көрсетті,<ref name=toledo /> бірақ жыныстық серіктестер сияқты бір үй шаруашылығындағы жақын адамдар арасында жұғу мүмкіндігі жоққа шығарылмайды.<ref name=tortosa >{{cite journal|vauthors=Tortosa F, Perre F, Tognetti C, Lossetti L, Carrasco G, Guaresti G, Iglesias A, Espasandin Y, Izcovich A|title=Seroprevalence of hantavirus infection in non-epidemic settings over four decades: a systematic review and meta-analysis|journal=BMC Public Health|volume=24|issue=1|article-number=2553|date=19 September 2024|pmid=39300359|pmc=11414058|doi=10.1186/s12889-024-20014-w|doi-access=free}}</ref> Бұған қоса, Пуумала вирусы қан мен тромбоциттер құю арқылы адамнан адамға таралуы мүмкін деген болжам бар.<ref name=meier1 >{{cite journal|vauthors=Meier K, Thorkelsson SR, Quemin ER, Rosenthal M|title=Hantavirus Replication Cycle-An Updated Structural Virology Perspective|journal=Viruses|volume=13|issue=8|page=1561|date=6 August 2021|pmid=34452426|pmc=8402763|doi=10.3390/v13081561|doi-access=free}}</ref> БСГҚ (бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба) тудыратын хантавирустар [[кенелер]] мен сорғыш кенелердің шағуы арқылы да таралуы мүмкін.<ref name=tkachenko >{{cite journal|vauthors=Tkachenko E, Balkina A, Trankvilevsky D, Kolyasnikova N, Teodorovich R, Vorovich M, Popova Y, Kurashova S, Egorova M, Belyakova A, Tkachenko P, Ishmukhametov A, Dzagurova T|title=The Specificity of Epizootic and Epidemiological Processes in Natural Foci of Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome and Tick-Borne Encephalitis in Russia, as the Basis for the Prospects of Creating a Combined Vaccine for the Prevention of These Infections|journal=Viruses|volume=16|issue=8|page=1292|date=13 August 2024|pmid=39205266|pmc=11359185|doi=10.3390/v16081292|doi-access=free}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, шошқалар Хантаан вирусын ауыр симптомдарсыз жұқтыра алады, ал мегежіндер вирусты плацента арқылы ұрпағына береді. Сонымен қатар, шошқадан адамға жұғу мүмкіндігі де жоққа шығарылмайды; мәселен, бір шошқа өсіруші кеміргіштермен немесе кенелермен жанаспаса да, хантавирус жұқтырған. Хантаан және Пуумала вирустары ірі қара малдан, бұғылардан және қояндардан табылған, ал мысықтар мен иттерден Сеул вирусына қарсы антиденелер анықталған. Дегенмен, бұл жануарлардың хантавирустардың таралуындағы рөлі әзірге белгісіз.<ref name=chen /> Бұл жануарлардың инфекция жұқтыруы гендік реассортация арқылы хантавирустардың эволюциясына ықпал етуі мүмкін.<ref name=koehler /> Кеміргіштерден бөлек, кейбір хантавирустар көртышқандар,<ref name=chen /><ref name=klempa >{{cite journal|vauthors=Klempa B|title=Reassortment events in the evolution of hantaviruses|journal=Virus Genes|volume=54|issue=5|pages=638–646|date=October 2018|pmid=30047031|pmc=6153690|doi=10.1007/s11262-018-1590-z}}</ref> жертесерлер және жарқанаттар<ref name=afzal /><ref name=koehler /> сияқты кішкентай жәндікқоректі сүтқоректілерден де табылған. Сондай-ақ, инфекцияның белгісі болып табылатын хантавирус антигені құстардың бірнеше түрінен анықталды.<ref name=tkachenko /> Адамдар салған нысандар мен қоршаған орта хантавирустың таралуында маңызды рөл атқарады. Ормандарды кесу және ауыл шаруашылығын шектен тыс кеңейту кеміргіштердің табиғи мекендеу ортасын бұзуы мүмкін.<ref name=koehler /> Егістік алқаптарының ұлғаюы жыртқыштар популяциясының азаюына әкеледі, бұл хантавирус тасымалдаушыларына фермадағы монокультураларды ұя салу және қоректену орны ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Кеміргіштердің табиғи мекендеріне жақын салынған ауыл шаруашылығы нысандары жануарларға арналған жем-шөп арқылы кеміргіштерді өзіне тартып, олардың жаппай көбеюіне жағдай жасайды.<ref name=douglas /><ref name=moirano >{{cite journal|vauthors=Moirano G, Botta A, Yang M, Mangeruga M, Murray K, Vineis P|title=Land-cover, land-use and human hantavirus infection risk: a systematic review|journal=Pathog Glob Health|volume=118|issue=5|pages=361–375|date=July 2024|pmid=37876214|pmc=11338209|doi=10.1080/20477724.2023.2272097}}</ref> Кәріз және нөсер [[Су әкету|суын ағызу жүйелерінде]], әсіресе қатты қалдықтарды басқару деңгейі төмен аймақтарда кеміргіштер көптеп мекендеуі мүмкін. Сондай-ақ хантавирустардың таралуына теңіз саудасы мен саяхаттарының да қатысы бар.<ref name=douglas /> Қалада тұру хантавирустың таралуын арттыра ма, әлде азайта ма деген мәселе бойынша зерттеу нәтижелері әртүрлі.<ref name=moirano /> Хантавирусты бұрын жұқтырғанын көрсететін серопреваленттілік көрсеткіші кеміргіштермен жиі жанасатын мамандық иелері мен аймақтарда тұрақты түрде жоғары болады.<ref name=tortosa /> Соғыс алаңдарындағы, әскери лагерлердегі және босқындар лагерлеріндегі нашар тұрмыс жағдайлары сарбаздар мен босқындардың инфекция жұқтыру қаупін арттырады.<ref name=mustonen /> == Тағы қараңыз == * [[Хантавирусқа қарсы вакцина]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Hantaviridae]] [[Санат:Геморрагиялық қызбалар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Вирус тектері]] hwyz63g17vcjrydnk9g8a1fmbgsmx22 0 780996 3605551 3601965 2026-05-16T06:55:22Z 1nter pares 146705 3605551 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Hantaviridae |суреті = Sin Nombre hanta virus TEM PHIL 1136 lores.jpg |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = [[Sin Nombre virus|Sin Nombre вирусының]] трансмиссиялық электрондық микрографиясы |сурет жиынтығы = |патшалық = Orthornavirae |туыстары = |ранг = тұқымдас |латын = ''Hantaviridae'' |автор = |домен = Riboviria |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = Negarnaviricota |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = Bunyaviricetes |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = Elliovirales |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = Hantaviridae |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = Кіші тұқымдастары мен туыстары |туындылар = Мәтінді қараңыз |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Hantaviridae |commons = Hantaviridae |ictv = Hantaviridae |itis = |ncbi = |eol = |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Hantaviridae''' — [[Bunyaviricetes]] класына жататын теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ вирустарының тұқымдасы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Family: ''Hantaviridae'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400018&taxon_name=Hantaviridae|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Afzal |first1=Samia |last2=Ali |first2=Liaqat |last3=Batool |first3=Anum |last4=Afzal |first4=Momina |last5=Kanwal |first5=Nida |last6=Hassan |first6=Muhammad |last7=Safdar |first7=Muhammad |last8=Ahmad |first8=Atif |last9=Yang |first9=Jing |date=2023 |title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection |journal=Frontiers in Microbiology |volume=14 |article-number=1233433 |doi=10.3389/fmicb.2023.1233433 |doi-access=free |issn=1664-302X |pmc=10601933 |pmid=37901807}}</ref> Bunyaviricetes қатарының басқа өкілдерінен айырмашылығы — хантавирустар шағатын жәндіктер арқылы таралмайды, керісінше кеміргіштердің ағзасына ешқандай нұқсан келтірмей, оларда тұрақты тіршілік етеді.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hart |first1=C. A. |last2=Bennett |first2=M. |date=1999-12-01 |title=Hantavirus infections: epidemiology and pathogenesis |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1286457999002385 |journal=Microbes and Infection |volume=1 |issue=14 |pages=1229–1237 |doi=10.1016/S1286-4579(99)00238-5 |pmid=10580279 |issn=1286-4579}}</ref> ​Бұл атау алғашқы індет ошағы бақыланған [[Оңтүстік Корея]]дағы Хантаң өзенінің құрметіне қойылған.<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |archive-date=11 December 2018 |url-status=live }}</ref> == Әсері == ​Дүниежүзі бойынша хантавирустар жыл сайын шамамен 200 000 адамға әсер етеді деп есептеледі және олар адамдарда екі түрлі жедел қызба ауруын тудыруға жауапты: [[хантавирустық өкпе синдромы]] (ХӨС) және [[бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба]] (БСГҚ).<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Tian |first1=Huaiyu |last2=Stenseth |first2=Nils Chr |date=2019 |title=The ecological dynamics of hantavirus diseases: From environmental variability to disease prevention largely based on data from China |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=13 |issue=2 |pages=e0006901 |doi=10.1371/journal.pntd.0006901 |doi-access=free |issn=1935-2735 |pmc=6383869 |pmid=30789905}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Vial |first1=Pablo A. |last2=Ferrés |first2=Marcela |last3=Vial |first3=Cecilia |last4=Klingström |first4=Jonas |last5=Ahlm |first5=Clas |last6=López |first6=René |last7=Corre |first7=Nicole Le |last8=Mertz |first8=Gregory J. |date=2023-09-01 |title=Hantavirus in humans: a review of clinical aspects and management |url=https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(23)00128-7/abstract |journal=The Lancet Infectious Diseases |language=English |volume=23 |issue=9 |pages=e371–e382 |doi=10.1016/S1473-3099(23)00128-7 |issn=1473-3099 |pmid=37105214}}</ref> ​Қазіргі таңда хантавирусқа қарсы лицензияланған емдеу әдістері немесе вакциналар жоқ, десек те, [[лактоферрин]], [[рибавирин]], [[фавипиравир]] және [[вандетаниб]] сияқты бірнеше препараттардың өмір сүру деңгейін жақсартатыны дәлелденді.<ref name=":0" /> ​Адамдардың хантавирустарды жұқтыруы әдетте вируспен ластанған аэрозольдердің әсерінен немесе вирустың табиғи иесі болып табылатын инфекцияланған кеміргіштермен жанасудан болады.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Бұл заңдылықтан жалғыз белгілі ерекшелік — Анд вирусы, ол адамнан адамға жұғуы тіркелген жалғыз хантавирус түрі болып табылады.<ref name=":2" /> == Классификациясы == ​Бұл тұқымдас келесі қосалқы тұқымдастар мен тектерді қамтиды (мұндағы -virinae жұрнағы қосалқы тұқымдасты, ал -virus жұрнағы текті білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Actantavirinae]]'' ** ''[[Actinovirus]]'' ** ''[[Percilovirus]]'' * ''[[Agantavirinae]]'' ** ''[[Agnathovirus]]'' * ''[[Mammantavirinae]]'' ** ''[[Loanvirus]]'' ** ''[[Mobatvirus]]'' ** ''[[Хантавирус|Orthohantavirus]]'' ** ''[[Thottimvirus]]'' * ''[[Repantavirinae]]'' ** ''[[Reptillovirus]]'' == Хантавирус індеттері == ​Өткен ғасырда хантавирустың екі ірі індеті тіркелді: алғашқысы Корей соғысы кезінде (1950–1953) орын алып, одан АҚШ-тың 3000-ға жуық сарбазы зардап шекті. Екінші індет 1993 жылы Америка Құрама Штаттарының «[[Төрт бұрыш]]<nowiki/>» аймағында құжатталды.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> ​Hantaviridae тұқымдасы 2026 жылғы [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]не себепші болды.<ref>{{Cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |access-date=2026-05-07 |website=www.who.int |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Hantaviridae]] [[Санат:Вирус тұқымдастары]] [[Санат:Bunyavirales]] ow93jhhtzhkeul38mj5xml8t1mhw4er 0 781004 3605539 3603970 2026-05-16T06:49:10Z 1nter pares 146705 3605539 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Індет |Атауы = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті |Сурет = MV Hondius in 10 May 2026.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = [[MV Hondius]] кемесі 2026 жылғы 10 мамырда [[Гранадилья порты]]нда |Ауруы = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы |Вирус штамы = [[Анд вирусы]]<ref>{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}</ref> |Қоздырғышы = |Орналасуы = |Бастапқы ошағы = |Алғашқы жағдай = |Дата = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін |Расталған жағдайлар = 6<ref>{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}</ref> |Күдікті жағдайлар = 8<ref>{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}</ref><ref name="sample-2026" /> |Қайтыс болғандар = |Жазылғандар = |Өлім көрсеткіші = 3<ref name="sample-2026" /> |Денсаулық сақтау ұйымы = |Веб-сайты = }} 2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]<nowiki/>» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді. Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды. == Алғышарттар == === Хантавирус === {{Негізгі мақала|Хантавирус}} ​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.<ref name="douglas-2021" /><ref name="hesman-saey-2026" /> Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,<ref name="douglas-2021">{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}</ref><ref name="aikman-2026">{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}</ref> ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.<ref>{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}</ref> [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}</ref> 6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.<ref>{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}</ref><ref name="parakozov-2026a" /> Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.<ref name="aikman-2026" /><ref name="parakozov-2026a">{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}</ref> «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.<ref name="roberts-2026">{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}</ref> Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title="Super-Spreaders" and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> === MV Hondius === «MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]<nowiki/>» компаниясына тиесілі.<ref name="asadu-risemberg-2026">{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}</ref> Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.<ref>{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}</ref> Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан<ref name="asadu-risemberg-2026" /><ref>{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}</ref> Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.<ref name="asadu-risemberg-2026" /> «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.<ref>{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}</ref><ref name="hesman-saey-2026" />}}<ref name="hesman-saey-2026">{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}</ref> Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.<ref>{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}</ref> Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.<ref name="reuters roy">{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}</ref> == Індеттің өршуі == === 1 сәуір – 5 мамыр === Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.<ref name="oceanwide 8may">{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions |language=en}}</ref> 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.<ref name="carroll-2026">{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.<ref name="asadu-risemberg-2026" /><ref name="carroll-2026" /> Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,<ref name="carroll-2026" /> ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.<ref name="green">{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}</ref><ref name="kendall-2026a">{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}</ref> 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.<ref name="aikman-2026" /><ref name="asadu-risemberg-2026" /> Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.<ref name="tweedekamer">{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,<ref>{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}</ref> Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.<ref name="tweedekamer" /> Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.<ref name="ctv 7may" /> 26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.<ref>{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}</ref> Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.<ref name="aikman-2026" /> Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.<ref name="rtl 7may">{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}</ref> Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,<ref>{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}</ref> ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.<ref>{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}</ref> 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,<ref name="asadu-risemberg-2026" /><ref>{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}</ref> ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.<ref name="sample-2026">{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.<ref name="parakozov-2026b">{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}</ref> 3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.<ref name="aikman-2026" /><ref name="asadu-risemberg-2026" /> Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.<ref name="asadu-risemberg-2026" /> Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.<ref>{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}</ref> Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.<ref name="asadu-risemberg-2026" /> 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.<ref>{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}</ref> === 8 мамыр === 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.<ref>{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}</ref> Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.<ref name="tg vinter jones">{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}</ref> Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.<ref>{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}</ref><ref name="tg vinter jones" /> Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.<ref name=WHOMay8th>{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref> Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.<ref name=WHOMay8th/> 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.<ref name=WHOMay8th /> 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}</ref> 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.<ref>{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}</ref><ref>{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.<ref>{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}</ref><ref name="cnn fox">{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}</ref> Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.<ref name="cnn fox" /> 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.<ref name="oceanwide 8may" /> === 9 мамыр === Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.<ref name=*Vintner-2026*>{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}</ref> === 10 мамыр === Жергілікті уақыт бойынша 10 мамырда, шамамен таңғы 5:30-да<ref name="nypost/hondius-in-canary">{{cite news |title=Hantavirus-ridden MV Hondius cruise ship arrives in Canary Islands after deadly outbreak |url=https://nypost.com/2026/05/10/world-news/hantavirus-ridden-mv-hondius-cruise-ship-arrives-in-canary-islands-after-deadly-outbreak/ |access-date=10 May 2026 |work=nypost.com |date=10 May 2026}}</ref> кеме Тенерифедегі Гранадилья портына келіп тоқтады және қазіргі уақытта жолаушыларды түсіру процесі жүріп жатыр.<ref>{{Cite web |date=2026-05-10 |title=Hantavirus-stricken cruise ship arrives in Tenerife |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/hantavirus-stricken-cruise-ship-arrives-tenerife-rcna344318 |access-date=2026-05-10 |website=NBC News |language=en}}</ref> [[Испанияның денсаулық сақтау министрі]] [[Моника Гарсия]] хантавирустың таралуын болдырмау мақсатында жоспарланған бұл эвакуациялау шараларын «бұрын-соңды болмаған» (профецедентсіз) деп сипаттады.<ref name="bbc/cn7pzmg8zeno">{{cite news |title=Virus-hit cruise ship arrives in Tenerife as medics await passengers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7pzmg8zeno |access-date=10 May 2026 |work=[[bbc.com/news]] |date=10 May 2026}}</ref><ref name="CNN/tenerife-arrive">{{cite news |last1=Sharman |first1=Laura |title=Hantavirus-hit cruise ship arrives in Tenerife, passengers expected to return home |url=https://www.cnn.com/2026/05/10/europe/hantavirus-cruise-ship-tenerife-arrive-hnk-intl |access-date=10 May 2026 |work=CNN |date=10 May 2026 |language=en}}</ref> === 11 мамыр === 11 мамыр күні таңертең ауру белгілері байқалған Франция азаматынан тест нәтижесі оң шыққаны және түнде оның денсаулығы нашарлағаны жарияланды. Сонымен қатар, бір Америка азаматынан вирус белгісіз түрде анықталса, тағы біреуінде жеңіл симптомдар байқалды.<ref name="Funk-2026">{{Cite web |last1=Funk |first1=Josh |last2=Corder |first2=Mike |date=11 May 2026 |title=3 passengers, French and American, test positive or have symptoms of hantavirus after evacuation |url=https://apnews.com/article/hantavirus-outbreak-hondius-cruise-ship-df0e7e1fb9c7fd3e4092be06e684f644 |access-date=11 May 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Франция үкіметі қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы сақтық деңгейін көтеріп, инфекция жұқтырғандармен тығыз байланыста болған жоғары қауіп тобындағы 22 Франция азаматын анықтады.<ref>{{Cite news |last=Battaglia |first=Mattea |date=11 May 2026 |title=Hantavirus : après la découverte d'un premier cas positif en France, le gouvernement entend « briser les chaînes » de transmission du virus |trans-title=Hantavirus: after the discovery of the first confirmed case in France, the government intends to 'break the chain' of transmission |url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2026/05/11/hantavirus-comment-le-gouvernement-entend-briser-les-chaines-de-transmission-du-virus_6687870_3244.html |access-date=11 May 2026 |work=Le Monde |language=FR}}</ref> Кейінірек Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы әйелдің жағдайы «өте ауыр» екенін және оның кемеде болған кездің өзінде ауру белгілері байқалғанын хабарлады. === 12 мамыр === 12 мамырда испаниялық жолаушыдан вирус анықталып, ауру белгілері байқалды және ол ауруханада оқшауланды. Нидерландтың [[Неймеген]] қаласындағы аурухананың он екі қызметкері хаттама талаптарын сақтамағаны үшін оқшаулауға алынды.<ref>{{cite news |title=Hantavirus: 12 Radboud hospital workers to quarantine due to slack safety measures |url=https://nltimes.nl/2026/05/11/hantavirus-12-radboud-hospital-workers-quarantine-due-slack-safety-measures |access-date=12 May 2026 |work=NL Times |date=11 May 2026}}</ref> == Халықаралық реакция == === Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау === ​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.<ref name=McArthur-2026>{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026<!--14:47--> <!--|orig-date=8 May 2026 12:44--> |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Хантавирус инфекциясы]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы]] [[Санат:2026 жылдағы Африкадағы апаттар]] [[Санат:2026 жылғы ауру індеттері]] [[Санат:2026 жылдағы Кабо-Верде]] [[Санат:2026 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]] [[Санат:2026 жылдағы Нидерланды]] [[Санат:Асенсьон аралы]] [[Санат:Хантавирус індеттері]] [[Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары]] [[Санат:Африкадағы теңіз оқиғалары]] [[Санат:Прая]] [[Санат:Круиздік кемелердегі ауру індеттері]] 7e40pvdabv6bpmi4tz79dtqqhzm30ff 0 781063 3605541 3603971 2026-05-16T06:50:20Z 1nter pares 146705 3605541 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Медициналық жағдай | атауы = Хантавирустық инфекция | басқа атаулары = Хантавирус ауруы | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы | сурет ені = | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;<ref name=CDC2021HFRS/><br>'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу<ref name=CDC2016Sym/> | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта<ref name=CDC2021HFRS/><ref name=CDC2016Sym/> | ұзақтығы = | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)<ref name=CDC2021/> | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар | қауіп = | Médicaments = | дифференциация = | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау | емі = Симптоматикалық және демеуші ем<ref name=Av2019/> | медикация = | болжам = | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз<ref name=Av2019/> | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%<ref name=Av2019/> }} '''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Хантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.<ref name=CDC2021>{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}</ref> БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.<ref name=CDC2021HFRS>{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}</ref> ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.<ref name=CDC2016Sym>{{cite web |title=Signs & Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}</ref> Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.<ref name=CDC2021HFRS/><ref name=CDC2016Sym/> БСГҚ Ескі дүние [[хантавирус]]тарынан, ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.<ref name=CDC2021/> Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.<ref name=Av2019/> Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.<ref name=Av2019/> Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.<ref name=Av2019/> Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.<ref name=Av2019/> Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.<ref name=Av2019>{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}</ref> Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.<ref name=Av2019/> Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.<ref name=Av2019/> Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=Av2019/> Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.<ref name=Av2019/> Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.<ref name=Av2019/> Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.<ref name=Av2019/><ref name=ICTV9>{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == === ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба === ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.<ref name=Av2019/> Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.<ref name=jiang >{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}</ref> === Хантавирустық өкпе синдромы === ​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.<ref name=Av2019/><ref name=gravinatti /> ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.<ref name=jiang /> == Себебі == [[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|300px|Хантавирустың таралуы]] Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Хантавирус|Ортохантавирус]] туысы.<ref name=ECDC>{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}</ref> Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.<ref name=ECDC /> Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.<ref name=gravinatti >{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}</ref> === Таралуы === ​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.<ref name=Av2019/><ref name=gravinatti /> Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.<ref name="Martinez2005">{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]] Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:<ref>{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}</ref> * ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі) * ​Қан анализі (тромбоцитопения) * ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі) == Алдын алу шаралары == ​Хантавирусты жұқтырмаудың ең тиімді жолы — үйде, жұмыс орнында немесе лагерьлерде кеміргіштермен жанасуды болдырмау немесе барынша азайту.<ref>{{cite web| url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| title=Hantavirus Prevention| website=CDC| publisher=USA.gov| date=22 February 2019| access-date=25 March 2021| archive-date=19 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| url-status=live}}</ref> Вирус кеміргіштердің сілекейі, бөлінділері және тістеуі арқылы жұғатындықтан, адамдар жиі болатын жерлерде егеуқұйрықтар мен тышқандарды бақылауда ұстау — аурудың алдын алудың басты кепілі болып табылады. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, үйге тышқандар мен егеуқұйрықтар кіре алатын барлық саңылаулар мен тесіктерді бітеу, тұзақтар құру немесе улау, сондай-ақ үйде мысық сияқты табиғи жыртқыштарды ұстау жатады.<ref name=CLA>{{cite web |title=Hantavirus: Canadian Lung Association |publisher=Canadian Lung Association |date=26 November 2015 |url=https://www.lung.ca/lung-health/lung-disease/hantavirus |access-date=23 April 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302114405/http://www.lung.ca/diseases-maladies/a-z/hantavirus-hantavirus/index_e.php |archive-date=2 March 2011 }}</ref> Хантавирустардың қоршаған ортада жұқпалы қасиетін сақтау мерзімі кеміргіштердің қоректенуіне, температура мен ылғалдылыққа, сондай-ақ вирустың ғимарат ішінде немесе сыртында болуына байланысты өзгеріп отырады. Вирустар қалыпты бөлме температурасында екі-үш күн бойы белсенділігін сақтайтыны дәлелденген, ал тікелей түскен күн сәулесінің ультракүлгін сәулелері оларды бірнеше сағат ішінде жояды. Соған қарамастан, кеміргіштердің мерзімі белгісіз нәжістері мен зәріне әрдайым жұқпалы қоздырғыш ретінде қарау керек.<ref>{{cite web |url=http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |title=Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) and the workplace |author=Washington State Department of Labor & Industries |website=wisha-training.lni.wa.gov |date=April 2010 |access-date=25 August 2017 |archive-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219134253/http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |title=Hantavirus : OSH Answers |author=Canadian Centre for Occupational Health and Safety |website=www.ccohs.ca |date=8 January 2016 |access-date=25 August 2017 |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826072346/https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |title=Hantavirus |author=Washington State Department of Health |website=www.doh.wa.gov |date=2017 |access-date=25 August 2017 |author-link=Washington State Department of Health |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826081209/http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |url-status=live }}</ref> === Вакцина === {{Негізгі мақала|Хантавирусқа қарсы вакцина}} ​2026 жылғы жағдай бойынша, АҚШ-тың FDA (Азық-түлік және дәрі-дәрмек сапасын бақылау басқармасы) мақұлдаған хантавирустарға қарсы вакциналар жоқ. Дегенмен, Қытай мен Оңтүстік Кореяда Хантаан вирусы мен Сеул вирусына қарсы тұтас вирус негізіндегі белсенділігі жойылған (инактивтендірілген) бивалентті вакциналар бар. Бұл екі елде де вакцинациялауды басқа да алдын алу шараларымен ұштастыру хантавирустық инфекциялардың таралуын айтарлықтай төмендетті. Бұл вакциналардан бөлек, зерттеу барысында вакциналардың төрт түрі қарастырылды: М және S геномдық сегменттеріне бағытталған ДНҚ-вакциналар; вирустың рекомбинантты Gn, Gc және N ақуыздарын қолданатын суббірлікті вакциналар; құрамына рекомбинантты хантавирус ақуыздары енгізілген вирустық-векторлық вакциналар және ақуыздары бар, бірақ генетикалық материалы жоқ вирус тәрізді бөлшектерден тұратын вакциналар. Осылардың ішінде тек ДНҚ-вакциналар ғана клиникалық сынақтардан өту кезеңіне жетті.<ref>{{cite journal |vauthors=Liu R, Ma H, Shu J, Zhang Q, Han M, Liu Z, Jin X, Zhang F, Wu X|date=2020|title=Vaccines and Therapeutics Against Hantaviruses.|journal=Front Microbiol|volume=10|article-number=2989|doi=10.3389/fmicb.2019.02989|doi-access=free |pmc=7002362|pmid=32082263}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Brocato RL, Hooper JW|date=2019|title=Progress on the Prevention and Treatment of Hantavirus Disease.|journal=Viruses|volume=11|issue=7|page=610|doi=10.3390/v11070610|doi-access=free |pmc=6669544|pmid=31277410}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 Hantavirus] [[Санат:Жануар вирустары]] k5g6lkqdzbs82uw8rbajgdln2hzkf0u 0 781084 3605542 3603972 2026-05-16T06:50:39Z 1nter pares 146705 3605542 wikitext text/x-wiki '''Хантавирусқа қарсы вакцина''' — '''Hantavax''' сауда белгісімен сатылатын, адамдарды [[бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба]]дан (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]нан (ХӨС) қорғайтын вакцина. Жедел [[Хантавирус инфекциясы|хантавирустық инфекциялар]] әлем бойынша сырқаттанушылық пен өлім-жітімнің жоғары көрсеткіштеріне себепші болғандықтан, бұл вакцина өте маңызды деп саналады. Мәселен, 1950 жылдан 2007 жылға дейін Қытайда шамамен 1,5 миллион жұқтыру жағдайы және 46 000 өлім тіркелген деп есептеледі. Сондай-ақ, 2005–2010 жылдар аралығында Финляндияда 32 000 жағдай, ал 1996–2006 жылдар аралығында Ресейде 90 000 жағдай орын алған.<ref name=Schmaljohn2012 /> [[Сурет:Sin_Nombre_virus_Hanta_TEM_1137_lores.jpg|thumb|right|CDC (АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы) ұсынған хантавирустың трансмиссиялық электронды микрографиясы.]] == Тарихы == Алғашқы хантавирус вакцинасы 1990 жылы БСГҚ-ның ең ауыр түрлерінің бірін қоздыратын [[Хантаан өзені вирусы]]на қарсы қолдану үшін жасап шығарылды.<ref name=Lee1999>Lee HW, Ahn CN, Song JW, Back LJ, Seo TJ, Park SC. Field trial of an inactivated vaccine against hemorrhagic fever with renal syndrome in humans. Arch Virol. 1990;1(Suppl):35–47.</ref> Қытайда жыл сайын кеміргіштердің миынан немесе жасуша дақылынан алынған вакцинаның екі миллионға жуық дозасы егіледі деп есептеледі. Бұл вакцинаның кеңінен қолданылуы Қытайдағы БСГҚ жағдайларының 2007 жылға қарай 20 000-нан азаюына септігін тигізген маңызды факторлардың бірі болуы мүмкін.<ref name=Schmaljohn2012>{{Cite journal | last1 = Schmaljohn | first1 = C. S. | title = Vaccines for hantaviruses: Progress and issues | doi = 10.1586/ERV.12.15 | journal = Expert Review of Vaccines | volume = 11 | issue = 5 | pages = 511–513 | year = 2012 | pmid = 22827236| s2cid = 27574264 | url = https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA583184.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170703084537/http://www.dtic.mil/get-tr-doc/pdf?AD=ADA583184 | url-status = live | archive-date = July 3, 2017 }}</ref> Вакцина қолданылатын басқа хантавирустардың қатарына Сеул (SEOV) вирусы жатады. Дегенмен, бұл вакцина еуропалық хантавирустарға, соның ішінде Пуумала (PUUV) және Добрава-Белград (DOBV) вирустарына қарсы тиімді емес деп есептеледі. 2019 жылғы жағдай бойынша Еуропада немесе АҚШ-та қолдану үшін ешқандай хантавирус вакцинасы мақұлданбаған.<ref name=Schmaljohn2012/> Қазіргі уақытта адамға арналған HTNV/PUUV ДНҚ-хантавирус вакцинасының 2-фазалық зерттеуі жүргізілуде.<ref>{{cite web|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT02116205?term=NCT02116205 |title=Phase 2a Immunogenicity Study of Hantaan/Puumala Virus DNA Vaccine for Prevention of Hemorrhagic Fever |publisher=ClinicalTrials.gov |date=2014-04-14 |access-date=2015-12-22}}</ref> I–II кезеңдегі клиникалық сынақтарда тағы үш вакцина үміткері зерттелді. Олардың қатарына рекомбинантты вакцина және HTNV мен PUUV вирустарынан алынған вакциналар жатады. Дегенмен, олардың болашағы әзірге белгісіз.<ref name=Schmaljohn2012/> 2026 жылғы 7 мамырда Бат университетінің халықаралық ғалымдар тобы [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесіндегі хантавирус өршуіне]] жауап ретінде жаңа вакцина әзірлеп жатқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=2026-05-07 |title=Hantavirus outbreak: Bath scientists working on vaccine |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy52ng5wkdyo |access-date=2026-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Хантавирус]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вакциналар]] [[Санат:Хантавирустық инфекциялар]] ehunp9h258a5pjft41rcnwjyqtxna52 0 781092 3605544 3602740 2026-05-16T06:51:52Z 1nter pares 146705 Changed redirect target from [[Ортохантавирус]] to [[Хантавирус]] 3605544 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Хантавирус]] m2ucvrbj7c055bdeuyxb0ix30jnjmon 10 781095 3605403 3605140 2026-05-15T19:04:04Z Мағыпар 100137 үлгі 3605403 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•}} [[Добруш]]{{•}} [[Ельск]]{{•}} [[Житковичи]]{{•}} [[Жлобин]]{{•}} [[Калинковичи]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8du693andtla5w64xl5hl5q69y3nb0v 0 781204 3605242 3605211 2026-05-15T12:23:45Z 1nter pares 146705 /* */ 3605242 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады.<ref name=":0">[[:en:Neuroplasticity|Wikipedia — Neuroplasticity]]</ref><ref name=":1">[[:ru:Нейропластичность|Русская Википедия — Нейропластичность]]</ref><ref name=":2">[https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60 Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы]</ref> Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">[https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity ScienceDirect — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың түрлері == '''1.     Құрылымдық нейропластикалылық''' Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі<ref name=":4">[https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity Anahana — Нейропластичность]</ref><ref name=":0" />. '''2.     Функционалдық нейропластикалылық''' Мидың белгілі бір аймақтарының қызметін қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы<ref name=":3" /><ref name=":1" />. == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ NCBI Bookshelf — Neuroplasticity]</ref>; * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" />. == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ Britannica — Neuroplasticity]</ref>. == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>[https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии]</ref>. Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас<ref>[https://skillbox.ru/media/growth/neuroplasticity/ Нейропластичность мозга: что это такое и как её поддержать]</ref>. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Психология]] 76baf31mah13o2gvf618b73m72b1fyo 3605243 3605242 2026-05-15T12:24:10Z 1nter pares 146705 3605243 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады.<ref name=":0">[[:en:Neuroplasticity|Wikipedia — Neuroplasticity]]</ref><ref name=":1">[[:ru:Нейропластичность|Русская Википедия — Нейропластичность]]</ref><ref name=":2">[https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60 Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы]</ref> Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">[https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity ScienceDirect — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың түрлері == '''1. Құрылымдық нейропластикалылық''' Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі.<ref name=":4">[https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity Anahana — Нейропластичность]</ref><ref name=":0" /> '''2. Функционалдық нейропластикалылық''' Мидың белгілі бір аймақтарының қызметін қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ NCBI Bookshelf — Neuroplasticity]</ref>; * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" />. == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ Britannica — Neuroplasticity]</ref>. == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>[https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии]</ref>. Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас<ref>[https://skillbox.ru/media/growth/neuroplasticity/ Нейропластичность мозга: что это такое и как её поддержать]</ref>. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Психология]] tuvbmrn4kmafjgr2l5iqdkclvpkyl33 3605244 3605243 2026-05-15T12:24:30Z 1nter pares 146705 /* Нейропластикалылықтың түрлері */ 3605244 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады.<ref name=":0">[[:en:Neuroplasticity|Wikipedia — Neuroplasticity]]</ref><ref name=":1">[[:ru:Нейропластичность|Русская Википедия — Нейропластичность]]</ref><ref name=":2">[https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60 Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы]</ref> Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">[https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity ScienceDirect — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың түрлері == === Құрылымдық нейропластикалылық === Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі.<ref name=":4">[https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity Anahana — Нейропластичность]</ref><ref name=":0" /> === Функционалдық нейропластикалылық === Мидың белгілі бір аймақтарының қызметін қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ NCBI Bookshelf — Neuroplasticity]</ref>; * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" />. == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ Britannica — Neuroplasticity]</ref>. == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>[https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии]</ref>. Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас<ref>[https://skillbox.ru/media/growth/neuroplasticity/ Нейропластичность мозга: что это такое и как её поддержать]</ref>. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Психология]] menf0lr9mnkhoq28l61mwhcdvpsnn7g 3605245 3605244 2026-05-15T12:25:09Z 1nter pares 146705 /* Негізгі механизмдері */ 3605245 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады.<ref name=":0">[[:en:Neuroplasticity|Wikipedia — Neuroplasticity]]</ref><ref name=":1">[[:ru:Нейропластичность|Русская Википедия — Нейропластичность]]</ref><ref name=":2">[https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60 Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы]</ref> Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">[https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity ScienceDirect — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың түрлері == === Құрылымдық нейропластикалылық === Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі.<ref name=":4">[https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity Anahana — Нейропластичность]</ref><ref name=":0" /> === Функционалдық нейропластикалылық === Мидың белгілі бір аймақтарының қызметін қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі;<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ NCBI Bookshelf — Neuroplasticity]</ref> * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ Britannica — Neuroplasticity]</ref>. == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>[https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии]</ref>. Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас<ref>[https://skillbox.ru/media/growth/neuroplasticity/ Нейропластичность мозга: что это такое и как её поддержать]</ref>. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Психология]] 5a53cpbz2txdrgi8exyq2xwn2442akl 3605246 3605245 2026-05-15T12:25:46Z 1nter pares 146705 3605246 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады.<ref name=":0">[[:en:Neuroplasticity|Wikipedia — Neuroplasticity]]</ref><ref name=":1">[[:ru:Нейропластичность|Русская Википедия — Нейропластичность]]</ref><ref name=":2">[https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60 Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы]</ref> Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">[https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity ScienceDirect — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың түрлері == === Құрылымдық нейропластикалылық === Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі.<ref name=":4">[https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity Anahana — Нейропластичность]</ref><ref name=":0" /> === Функционалдық нейропластикалылық === Мидың белгілі бір аймақтарының қызметін қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі;<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ NCBI Bookshelf — Neuroplasticity]</ref> * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ Britannica — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді.<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>[https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии]</ref> Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас.<ref>[https://skillbox.ru/media/growth/neuroplasticity/ Нейропластичность мозга: что это такое и как её поддержать]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Психология]] cno8z2d11gps9bgxkw093x847pb4mn5 3605247 3605246 2026-05-15T12:26:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3605247 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады.<ref name=":0">[[:en:Neuroplasticity|Wikipedia — Neuroplasticity]]</ref><ref name=":1">[[:ru:Нейропластичность|Русская Википедия — Нейропластичность]]</ref><ref name=":2">[https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60 Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы]</ref> Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">[https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity ScienceDirect — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың түрлері == === Құрылымдық нейропластикалылық === Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі.<ref name=":4">[https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity Anahana — Нейропластичность]</ref><ref name=":0" /> === Функционалдық нейропластикалылық === Мидың белгілі бір аймақтарының қызметін қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі;<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ NCBI Bookshelf — Neuroplasticity]</ref> * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ Britannica — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді.<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>[https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии]</ref> Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас.<ref>[https://skillbox.ru/media/growth/neuroplasticity/ Нейропластичность мозга: что это такое и как её поддержать]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Психология]] jjc3e4m7op7q3uhbeituytydwhbgrfa 3605509 3605247 2026-05-16T04:20:31Z Arystanbek 14348 + [[Санат:Жады]],[[Санат:Нейрофизиология]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3605509 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Нейропластикалылық''' — мидың тәжірибе, оқу, қоршаған орта әсері немесе жарақат нәтижесінде өзгеру және бейімделу қабілеті. Бұл құбылыс нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі, жаңа нейрондық жолдардың қалыптасуы және мидың кейбір қызметтерінің қайта ұйымдастырылуы арқылы жүзеге асады.<ref name=":0">[[:en:Neuroplasticity|Wikipedia — Neuroplasticity]]</ref><ref name=":1">[[:ru:Нейропластичность|Русская Википедия — Нейропластичность]]</ref><ref name=":2">[https://intphysiology.ru/index.php/main/article/view/60 Интегративная физиология — Физиологический континуум пластичности и патологии нервной системы]</ref> Нейропластикалылық (грекше neuron — «жүйке», plastikos — «өзгергіш») жүйке жүйесінің ішкі және сыртқы әсерлерге жауап ретінде өзінің құрылымы мен функцияларын өзгерту қасиетін білдіреді. Ғалымдар бұрын ересек адамның миы өзгермейді деп есептеген, алайда ХХ ғасырдың екінші жартысындағы зерттеулер мидың өмір бойы өзгеру қабілетін дәлелдеді.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">[https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuroplasticity ScienceDirect — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың түрлері == === Құрылымдық нейропластикалылық === Мидың физикалық құрылымының өзгеруі. Мысалы, жаңа дағдыларды үйрену кезінде нейрондар арасында жаңа байланыстар түзіледі.<ref name=":4">[https://www.anahana.com/ru/physical-health/neuroplasticity Anahana — Нейропластичность]</ref><ref name=":0" /> === Функционалдық нейропластикалылық === Мидың белгілі бір аймақтарының қызметін қайта бөлуі. Мысалы, зақымданған аймақтың қызметін басқа бөліктердің атқаруы.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> == Негізгі механизмдері == Нейропластикалылық бірнеше биологиялық үдерістер арқылы іске асады: * Синаптикалық пластикалылық — нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі немесе әлсіреуі; * Нейрогенез — жаңа нейрондардың түзілуі;<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ NCBI Bookshelf — Neuroplasticity]</ref> * Синаптикалық прунинг — пайдаланылмайтын байланыстардың жойылуы; * Кортекстік қайта ұйымдасу — мидың кейбір аймақтарының жаңа қызметтерді қабылдауы.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /> == Ғылым тарихы == ХХ ғасырдың басында ғалымдар мидың құрылымы бала шақтан кейін өзгермейді деп санаған. Канадалық психолог Donald Hebb нейрондар арасындағы байланыстар тәжірибе нәтижесінде өзгеретінін ұсынды. Кейінгі нейробиологиялық зерттеулер бұл теорияны растады.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557811/ Britannica — Neuroplasticity]</ref> == Нейропластикалылықтың маңызы == Нейропластикалылық: * оқу және есте сақтау процесіне; * тіл үйренуге; * жаңа дағдылар қалыптастыруға; * инсульттен кейінгі қалпына келуге; * психологиялық бейімделуге әсер етеді.<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>[https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2070-9277/article/view/2009/ru_RU Applied Information Aspects of Medicine — Нейропластичность — основа восстановительной неврологии]</ref> Мысалы, инсульттан кейін ми жаңа нейрондық байланыстар құрып, жоғалған функцияларды ішінара қалпына келтіре алады == Нейропластикалылықты дамыту жолдары == Зерттеулерге сәйкес, мидың пластикалылығын келесі әрекеттер күшейтуі мүмкін: * тұрақты оқу; * шет тілдерін үйрену; * физикалық белсенділік; * медитация; * жеткілікті ұйқы; * әлеуметтік қарым-қатынас.<ref>[https://skillbox.ru/media/growth/neuroplasticity/ Нейропластичность мозга: что это такое и как её поддержать]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Психология]] [[Санат:Жады]] [[Санат:Нейрофизиология]] dhagl7mt27ymlxzame88oa5iq2gpfgh 10 781364 3605329 3605047 2026-05-15T14:14:02Z 1nter pares 146705 /* */ 3605329 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> ifzdafncq3o5w5f17scwracpyp0reov 3605335 3605329 2026-05-15T14:21:33Z 1nter pares 146705 /* */ 3605335 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = Түр |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}|''[[{{{түр_беті|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]''}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> ptj9qmye34gbb1mrow2cgpogu69wgp0 3605336 3605335 2026-05-15T14:22:18Z 1nter pares 146705 /* */ 3605336 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = Түр |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}|[[{{{түр_беті|{{{түр}}}}}|''{{{түр}}}'']]}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 7062iwlgf6fkt5j7fvxuojbyx53vp7n 3605338 3605336 2026-05-15T14:25:56Z 1nter pares 146705 /* */ 3605338 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = Түр | мәтін10 = [[{{{түр_беті|{{{түр}}}}}|''{{{түр}}}'']] |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> kjjq36b3sdtvj4eqahmgrfgu2bp66jx 3605339 3605338 2026-05-15T14:27:00Z 1nter pares 146705 /* */ 3605339 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = Түр |мәтін10 = [[{{{түр_беті|{{{түр}}}}}|''{{{түр}}}'']] |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 99blu8b7egh2hwgvspa9kkil73v1gxz 3605340 3605339 2026-05-15T14:28:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3605340 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> ifzdafncq3o5w5f17scwracpyp0reov 3605354 3605340 2026-05-15T15:14:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3605354 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> gutffuvd6fy9yc82mpdpexi8i5f4984 3605355 3605354 2026-05-15T15:18:31Z 1nter pares 146705 /* */ 3605355 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = ''[[{{{патшалық}}}]]'' |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> r5j72fgrqifmwjrgrjy50peo2kcg7a2 3605356 3605355 2026-05-15T15:19:25Z 1nter pares 146705 /* */ 3605356 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = ''[[{{{патшалық}}}]]'' |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> ajw63n1dg63833td9ra8dqe839db29v 3605359 3605356 2026-05-15T15:25:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3605359 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі1 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін1 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі2 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін2 = ''[[{{{патшалық}}}]]'' |белгі3 = <div align=right>Тип</div> |мәтін3 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Класс</div> |мәтін4 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін5 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін6 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін8 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі9 = <div align=right>Түр</div> |мәтін9 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін10 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі11 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін11 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі12 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін12 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша13 = Қосымша мәліметтері |белгі14 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін14 = {{{синонимдері|}}} |белгі15 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін15 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі16 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін16 = {{{ictv|}}} |белгі17 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін17 = {{{ncbi|}}} |белгі18 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін18 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі19 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін19 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша20 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін22 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> o7dxkr6yl47we6ulbhfbjkg0omv7x8i 3605360 3605359 2026-05-15T15:31:18Z 1nter pares 146705 /* */ 3605360 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі1 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін1 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі2 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін2 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Тип</div> |мәтін3 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Класс</div> |мәтін4 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін5 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін6 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін8 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі9 = <div align=right>Түр</div> |мәтін9 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін10 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі11 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін11 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі12 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін12 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша13 = Қосымша мәліметтері |белгі14 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін14 = {{{синонимдері|}}} |белгі15 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін15 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі16 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін16 = {{{ictv|}}} |белгі17 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін17 = {{{ncbi|}}} |белгі18 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін18 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі19 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін19 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша20 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін22 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> lhddln946ocmk54ynghgr8p6trajaq3 3605361 3605360 2026-05-15T15:34:51Z 1nter pares 146705 /* */ 3605361 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> ifzdafncq3o5w5f17scwracpyp0reov 3605362 3605361 2026-05-15T15:37:36Z 1nter pares 146705 /* */ 3605362 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} <!-- Жол 3 -->{{#if:{{{тақырыпша3|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша3|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі3|}}}|{{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі3|}}}</th><td class="{{{класс3|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс3|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}} }} }} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = Қосымша мәліметтері |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 2gop4y6l2tzrxh7pxc5q7wo5pkx00wg 3605388 3605362 2026-05-15T18:44:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3605388 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} <!-- Жол 3 -->{{#if:{{{тақырыпша3|}}}|<tr><th colspan="2" style="text-align:center; {{{тақырыпша_стиль|}}}">{{{тақырыпша3|}}}</th></tr>| {{#if:{{{белгі3|}}}|{{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><th style="{{{белгі_стиль|}}}">{{{белгі3|}}}</th><td class="{{{класс3|}}}" style="{{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}}| {{#if:{{{мәтін3|}}}|<tr><td colspan="2" class="{{{класс3|}}}" style="text-align:center; {{{мәтін_стиль|}}}"> {{{мәтін3}}} </td></tr>}} }} }} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = {{#if:{{{синонимдері|}}}{{{Балтимур тобы|}}}{{{ictv|}}}{{{ncbi|}}}{{{wikispecies|}}}{{{commons|}}}|Қосымша мәліметтері|}} |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 07skyicrw94780giq8p42aui02s95lv 3605413 3605388 2026-05-15T19:17:28Z 1nter pares 146705 /* */ 3605413 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Класс</div> |мәтін5 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін6 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін7 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі9 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін9 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі10 = <div align=right>Түр</div> |мәтін10 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін11 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі12 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін12 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі13 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін13 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша14 = {{#if:{{{синонимдері|}}}{{{Балтимур тобы|}}}{{{ictv|}}}{{{ncbi|}}}{{{wikispecies|}}}{{{commons|}}}|Қосымша мәліметтері|}} |белгі15 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін15 = {{{синонимдері|}}} |белгі16 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін16 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі17 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін17 = {{{ictv|}}} |белгі18 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі19 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін19 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі20 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін20 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша21 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін23 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> gdp6ky3az6r463i8gnbu5h6j8g02009 3605417 3605413 2026-05-15T19:20:15Z 1nter pares 146705 /* */ 3605417 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Кіші тип</div> |мәтін5 = {{#if:{{{кіші тип|}}}|''[[{{{кіші тип}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Класс</div> |мәтін6 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін7 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін9 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі10 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін10 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Түр</div> |мәтін11 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі12 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін12 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі13 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін13 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі14 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін14 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша15 = {{#if:{{{синонимдері|}}}{{{Балтимур тобы|}}}{{{ictv|}}}{{{ncbi|}}}{{{wikispecies|}}}{{{commons|}}}|Қосымша мәліметтері|}} |белгі16 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін16 = {{{синонимдері|}}} |белгі17 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін17 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі18 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін18 = {{{ictv|}}} |белгі19 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін18 = {{{ncbi|}}} |белгі20 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін20 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі21 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін21 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша22 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін23 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін24 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> cpxwy34qizbwna1wc65k26pj1t90t7v 10 781365 3605363 3605026 2026-05-15T15:38:53Z 1nter pares 146705 /* Қолданылуы */ 3605363 wikitext text/x-wiki == Қолданылуы == <pre> {{Вирус | атауы = | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = | патшалық = | тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} </pre> [[Санат:Үлгілер:Инфобокстар]] 78tbxveaz3kd6p5a82kjva8092539me 3605418 3605363 2026-05-15T19:20:32Z 1nter pares 146705 3605418 wikitext text/x-wiki == Қолданылуы == <pre> {{Вирус | атауы = | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} </pre> [[Санат:Үлгілер:Инфобокстар]] i7e4znjs1u5dxdj5ur45ftjfi3mlq01 0 781367 3605280 3605205 2026-05-15T13:00:44Z 1nter pares 146705 /* Экология */ 3605280 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] ekc5f7veghmlrj1cqjbcjgkpafky5n9 3605283 3605280 2026-05-15T13:08:26Z 1nter pares 146705 /* Экология */ 3605283 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] dclg3bzulxqa3aiuqwtjjjzyn0102aa 3605284 3605283 2026-05-15T13:10:20Z 1nter pares 146705 3605284 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] p53phqrl1yen956ms2iyc9632s86zfm 3605285 3605284 2026-05-15T13:15:49Z 1nter pares 146705 /* Экология */ 3605285 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] jq01pzmjddqll1wq07wrgayjdo3nph7 3605286 3605285 2026-05-15T13:18:12Z 1nter pares 146705 3605286 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 82wx3plitutcu2r9s5gmbxucue5ruv4 3605288 3605286 2026-05-15T13:20:18Z 1nter pares 146705 /* Ауру */ 3605288 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] p19c2r2b9qnajiwzzueheyvqy3s8k36 3605289 3605288 2026-05-15T13:21:44Z 1nter pares 146705 /* Ауру */ 3605289 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] g1mf3h1kfvstuix7811tofidldu0ay1 3605290 3605289 2026-05-15T13:23:36Z 1nter pares 146705 3605290 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] au9x2rigw24np2co62uegjzdvgeduz2 3605292 3605290 2026-05-15T13:24:31Z 1nter pares 146705 /* Ауру */ 3605292 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] tfthh2g9jrk9etecqj0annjbobrnfyd 3605297 3605292 2026-05-15T13:30:02Z 1nter pares 146705 /* Ауру */ 3605297 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] ku1a8k71jcdpka2dgevhjk5oa7a8gx8 3605298 3605297 2026-05-15T13:30:20Z 1nter pares 146705 3605298 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 3spy4obnjlob2gb0kou992pji8shktw 3605300 3605298 2026-05-15T13:31:41Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605300 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 2zz2f7r0ov0h8p7x1ayuo0x47t8snll 3605301 3605300 2026-05-15T13:33:24Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605301 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] qgyjdxkkm9of9xb18gn5a70pz9x3hfq 3605303 3605301 2026-05-15T13:33:46Z 1nter pares 146705 /* Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы */ 3605303 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 27f3n2l4iuqjamua1tja587yy0go0wg 3605304 3605303 2026-05-15T13:34:54Z 1nter pares 146705 /* Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы */ 3605304 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] sl7axdj8v55pzz9hteybtzn57858h0o 3605306 3605304 2026-05-15T13:37:15Z 1nter pares 146705 3605306 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] qsjs3g642oso3qdehl3x7c579bn6hhn 3605307 3605306 2026-05-15T13:38:04Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3605307 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] q7u1wie9mkk75jknofxeg5fn2a7da3u 3605308 3605307 2026-05-15T13:41:07Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3605308 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 6rxa0teh2xgwqx2fsduz2dorfrszwny 3605309 3605308 2026-05-15T13:41:51Z 1nter pares 146705 /* Ашылуы */ 3605309 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] t3vv7r50giswirbzsdfrnv2hi72qyug 3605310 3605309 2026-05-15T13:44:39Z 1nter pares 146705 3605310 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 5emnvakl1toih2khq9fewth0xypx7x5 3605311 3605310 2026-05-15T13:46:43Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605311 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] pcnwtd1rika591y7n7d1l94so1langj 3605312 3605311 2026-05-15T13:47:15Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605312 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 4u4c1gptvs8cf1nkprn3axhkgodfdii 3605313 3605312 2026-05-15T13:49:28Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605313 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] fuki5ftvueu8tb5z5nkwzl847trxg13 3605314 3605313 2026-05-15T13:51:36Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605314 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 4kvry10baphn60w5y6bpizhrxmoq9ir 3605315 3605314 2026-05-15T13:52:46Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605315 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] hc7ij4t32i4i81qyqaxga9oxrqy7fi3 3605316 3605315 2026-05-15T13:57:51Z 1nter pares 146705 /* Штаммдары */ 3605316 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] c9gqgdz2ni05ntf4f7yfk8ba5ln48bc 3605317 3605316 2026-05-15T13:59:31Z 1nter pares 146705 3605317 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (HPS), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (HPS) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін HPS-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 5c3q4zdv6qseeuh44q3adss2jhq10dv 3605319 3605317 2026-05-15T14:01:32Z 1nter pares 146705 3605319 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (HPS) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] sld54sdseutszs7julq48jlat63cxn3 3605320 3605319 2026-05-15T14:01:51Z 1nter pares 146705 3605320 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (HCPS) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 8uz2m4jpl7gtgeqjemk6f4t959syfyj 3605321 3605320 2026-05-15T14:02:49Z 1nter pares 146705 3605321 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 5blbx8z332zw3wl6e0xchfa7n8a9p7g 3605328 3605321 2026-05-15T14:13:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3605328 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | түр_беті = Анд вирусы | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 2b5r3rdv0c450mlxabbat5pwm30kuit 3605333 3605328 2026-05-15T14:19:50Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605333 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | түр_беті = Анд вирусы | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: '''Orthohantavirus andesense''' **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] bjrbgfhzt87woh050j365ter845r7dr 3605337 3605333 2026-05-15T14:23:13Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605337 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | түр_беті = Анд вирусы | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: Orthohantavirus andesense **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] c6elx87hdxgn7i0is6qjrw9pj0db3rn 3605341 3605337 2026-05-15T14:29:16Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605341 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | түр_беті = Анд вирусы | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 2b5r3rdv0c450mlxabbat5pwm30kuit 3605342 3605341 2026-05-15T14:30:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3605342 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 5blbx8z332zw3wl6e0xchfa7n8a9p7g 3605370 3605342 2026-05-15T15:49:03Z 1nter pares 146705 /* */ 3605370 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | түр_беті = | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] elcf1g4l6ofxahmcb7fqd12exk1h08z 3605419 3605370 2026-05-15T19:21:01Z 1nter pares 146705 /* */ 3605419 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Ортохантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | түр_беті = | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] tmc4njmux6eltwzml0h5z5u98x6zn1z 3605545 3605419 2026-05-16T06:52:25Z 1nter pares 146705 3605545 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Хантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | түр_беті = | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Хантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] o2lr8cj5i5cgfz305j125osd4w5m1ox 3605553 3605545 2026-05-16T06:56:13Z 1nter pares 146705 3605553 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Вирус | атауы = Анд вирусы | суреті = Andes virus virion structure (ViralZone).svg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = Hantaviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Orthohantavirus | туыс_беті = Хантавирус | түр = Orthohantavirus andesense | түр_беті = | вирус = Andes virus | штамм = | серотип = | синонимдері = * Andes hantavirus * Andes orthohantavirus | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Анд вирусы''' ('''ANDV''') — Чили мен Аргентина аумағында кездесетін [[хантавирустық өкпе синдромы]]ның (ХӨС) негізгі себепкері болып табылады. Бұл вирус негізінен ұзын құйрықты еріндік күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тарайды. Вирус өзінің табиғи иесі болып табылатын кеміргіштер арасында ешқандай ауру белгілерін тудырмайды, тек олардың бір-бірімен айқасуы, жаласуы немесе бөлінділері арқылы созылмалы түрде тарала береді. Ал адамдар бұл инфекцияны кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе нәжісі араласқан ауамен тыныс алғанда, сондай-ақ олар тістеп немесе тырнап алған жағдайда жұқтырады. Адам ағзасына түскен вирус алдымен дене қызуының көтерілуі, бас ауруы және шаршаңқылық сияқты жеңіл белгілермен басталып, кейіннен кенеттен тыныс алу жүйесінің бұзылуына әкеп соғатын ауыр өкпе синдромын тудырады. Бұл дерттің қауіптілігі өте жоғары, өйткені жұқтырғандардың шамамен 40 пайызы өлімге ие болады. Анд вирусының (ANDV) [[геном]]ы шамамен 12,1 килобаза (кб) ұзындықты құрайды және ол үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Кіші сегмент вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] кодтаса, орташа сегмент жасушаға ену үшін рецепторларға жабысатын [[Пепломер|спайк протеинін]], ал ұзын сегмент геномды көбейтетін және [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайтын]] РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Геном сегменттері нуклеопротеиндермен қапталып, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешендерді түзеді, ал олар өз кезегінде бетінде тікенектері бар вирустық қабықшамен қоршалған. Анд вирусы алдымен өзінің қабықшасындағы тікенектері арқылы жасуша бетіне жабысу арқылы репликацияланады. Содан кейін вириондар деп аталатын вирус бөлшектері эндосомалар арқылы жасуша ішіне енеді, онда рН деңгейінің төмендеуі вирустық қабықшаның эндосомамен қосылуына және ие жасушаға вирустық РНҚ-ның бөлінуіне әкеледі. Бұдан кейін RdRp ие жасуша рибосомаларының трансляциялауы үшін геномды [[Транскрипция (биология)|транскрипциялайды]] және жаңа вирустар үшін геномның көшірмелерін жасайды. Жаңа вириондар жасуша мембранасының жанында жинақталып, жасуша мембранасынан бүршіктену арқылы бөлініп шығады, оны өздерінің вирустық қабықшасын қалыптастыру және жасушадан тысқары шығу үшін пайдаланады. Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентина мен Чилиде анықталған,<ref name=revmed /> ал қазіргі өршуге дейін бірнеше жүз жағдай тіркелген болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jonsson |first1=Colleen B. |last2=Figueiredo |first2=Luiz Tadeu Moraes |last3=Vapalahti |first3=Olli |date=2010 |title=A global perspective on hantavirus ecology, epidemiology, and disease |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=412–441 |doi=10.1128/cmr.00062-09 |pmid=20375360 |pmc=2863364 |bibcode=2010CliMR..23..412J }}</ref> Вирустың негізгі тасымалдаушысы — ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы, дегенмен вирус ұзын жүнді шөп тышқаны ({{lang-la|Abrothrix longipilis}}) сияқты басқа да түрлерден табылған. Анд вирусы — адамнан адамға жұғатын жалғыз белгілі хантавирус, жұғудың бұл жолы алғаш рет 1996 жылы анықталған. 2026 жылдағы жағдай бойынша, бұл тасымалдау жолы бұлтартпас айғақтармен толық расталған.<ref>{{cite web |title=Statement from the International Hantavirus Society and members of the international hantavirus research and clinical community regarding Andes virus transmission and the current outbreak investigation |url=https://zenodo.org/records/20134326 |access-date=13 May 2026 |date=May 12, 2026}}</ref> == Геномы == ​Анд вирусының (ANDV) геномы шамамен 12,1 мың нуклеотидтен тұрады және үш теріс мағыналы, бір тізбекті РНҚ (−ssRNA) сегментіне бөлінген. Геномның ұштары ковалентті емес байланыс арқылы қосылып, сегменттер сақина тәрізді пішін түзеді.<ref name=ortho >{{cite web|url=https://ictv.global/report/chapter/hantaviridae/hantaviridae/mammantavirinae/orthohantavirus|title=Genus: ''Orthohantavirus''|website=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=5 January 2025|quote=}}</ref> Ұзындығы шамамен 1,87 килобаза (кб) болатын кіші сегмент вирустық нуклеопротеинді және [[интерферон]] өндірісін тежейтін құрылымдық емес ақуызды кодтайды. Ұзындығы шамамен 3,67 кб орташа сегмент вирион жинақталуы кезінде екі спайк протеиніне (Gn және Gc) бөлінетін гликопротеин ізашарын кодтайды. Ұзындығы шамамен 6,56 кб үлкен сегмент геномды транскрипциялау мен репликациялауға жауапты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайды. Әр сегменттің ұштарында геномның репликациясы мен транскрипциясына қатысатын трансляцияланбайтын терминалды аймақтар (UTR) орналасқан.<ref name=chen >{{cite journal|vauthors=Chen R, Gong H, Wang X, Sun M, Ji Y, Tan S, Chen J, Shao J, Liao M|title=Zoonotic ''Hantaviridae'' with Global Public Health Significance|journal=Viruses|volume=15|issue=8|page=1705|date=8 August 2023|pmid=37632047|pmc=10459939|doi=10.3390/v15081705|doi-access=free}}</ref><ref name=tariq >{{cite journal|vauthors=Tariq M, Kim DM|title=Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis|journal=Infect Chemother|volume=54|issue=1|pages=1–19|date=March 2022|pmid=35384417|pmc=8987181|doi=10.3947/ic.2021.0148}}</ref> == Құрылымы == ​Вириондар негізінен шар тәрізді немесе плеоморфты пішінді болып келеді, ал олардың диаметрі 80-нен 160 нм-ге дейін ауытқиды. Олар екі вирустық гликопротеиннен (Gn және Gc) тұратын спайк протеиндерімен қапталған липидті қабықшадан тұрады. Спайк протеиндері беткі қабаттан шамамен 10 нм-ге созылып жатады және тетрамерлі болып келеді; олар спиральді симметриялы Gn мен Gc-дің төрт көшірмесінен құралады, мұнда Gn спайктың өзегін, ал Gc басын құрайды. Спайктар беткі қабатта тор тәрізді ретпен орналасқан. Қабықшаның ішінде нуклеопротеиндермен қапталған, рибонуклеопротеиндік (РНП) кешен түзетін үш геном сегменті орналасады. Әрбір РНП кешеніне RdRp-дің бір көшірмесі бекітілген.<ref name=ortho /><ref name=jacob >{{cite journal|vauthors=Jacob AT, Ziegler BM, Farha SM, Vivian LR, Zilinski CA, Armstrong AR, Burdette AJ, Beachboard DC, Stobart CC|title=Sin Nombre Virus and the Emergence of Other Hantaviruses: A Review of the Biology, Ecology, and Disease of a Zoonotic Pathogen|journal=Biology (Basel)|volume=12|issue=11|page=1143|date=9 November 2023|pmid=37998012|pmc=10669331|doi=10.3390/biology12111413|doi-access=free}}</ref> == Өмірлік циклі == ​Анд вирусы негізінен [[эндотелий]] жасушалары мен [[макрофаг]]тарды зақымдайды.<ref name=chen /> Ол жасушаларға рецептор ретінде β3-интегриндерді пайдалану арқылы енеді.<ref name=jacob /> Вириондар жасуша ішіне эндосома арқылы алынады. рН деңгейі төмендеген кезде, вирустық қабықша эндосомамен бірігіп, вирустық РНҚ-ны ие жасушаның цитоплазмасына босатады. Алдымен RdRp көмегімен кіші сегмент, содан кейін орташа сегмент, ал соңында үлкен сегмент транскрипцияланады. Геном транскрипцияланғаннан кейін, RdRp ие жасушаның [[ақпараттық РНҚ|ақпараттық РНҚ-сынан]] (аРНҚ) кэп-құрылымдарды «тартып алады»; осылайша вирустық ақуыздарды түзу үшін ие жасуша рибосомаларында трансляциялануға дайын вирустық аРНҚ жасалады.<ref name=jacob /><ref name=dsouza >{{cite journal|vauthors=D'Souza MH, Patel TR|title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses|journal=Front Bioeng Biotechnol|volume=8|issue=|article-number=925|date=7 August 2020|pmid=32850756|pmc=7426369|doi=10.3389/fbioe.2020.00925|doi-access=free}}</ref> Геномды репликациялау үшін RdRp көмегімен комплементарлы оң мағыналы тізбек жасалады. Осы комплементарлы тізбектен геномның көшірмелері жасалып, содан кейін жаңадан пайда болған РНҚ тізбектері нуклеопротеиндермен қапталады (инкапсидация).<ref name=chen /> Репликация кезінде гликопротеин трансляция барысында [[эндоплазмалық тор]]да ие жасушаның сигналдық пептидазасы арқылы бөлінеді. Бұл ақуыздың N-терминалында Gn, ал C-терминалында Gc түзілуіне әкеледі.<ref name=jacob /> Спайк протеиндері жасуша мембранасының бетінде көрініс табады (экспрессия). Вирустық РНП-лар жасуша мембранасына тасымалданып, сол жерде беткі қабаттан бүршіктену арқылы бөлініп шығады; осы процесс барысында жаңадан түзілген вириондар жасушадан шыққан кезде өздерінің қабықшасына ие болады.<ref name=dsouza /><ref name=koehler >{{cite journal|vauthors=Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V|title=The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management|journal=Clin Kidney J|volume=15|issue=7|pages=1231–1252|date=29 January 2022|pmid=35756741|pmc=9217627|doi=10.1093/ckj/sfac008}}</ref> == Эволюциясы == ​Хантавирустардың эволюциялануының ең көп таралған жолы — жекелеген нуклеотидтердің ендірілуі, жойылуы немесе алмасуы арқылы жүретін [[мутация]]лар. Анд вирусының (ANDV) геномы сегменттелгендіктен, сегменттердің [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинациясы]] мен реассортациясының орын алуы мүмкін; бұл процесс кезінде бір ие жасушада әртүрлі желілерден шыққан сегменттер араласып, будан ұрпақтар түзіледі.<ref name=chen /> == Экология == [[Сурет:Raton_colilarga.jpg|thumb|Анд вирусының негізгі тасымалдаушысы болып табылатын ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы]] Анд вирусы негізінен Аргентина мен Чилидің ауылдық аймақтарында кең таралған ұзын құйрықты ергежейлі күріш егеуқұйрығы ({{lang-la|Oligoryzomys longicaudatus}}) арқылы тасымалданады.<ref name=chen /><ref name=jacob /><ref name=astorga >{{cite journal|vauthors=Astorga F, Escobar LE, Poo-Muñoz D, Escobar-Dodero J, Rojas-Hucks S, Alvarado-Rybak M, Duclos M, Romero-Alvarez D, Molina-Burgos BE, Peñafiel-Ricaurte A, Toro F, Peña-Gómez FT, Peterson AT|title=Distributional ecology of Andes hantavirus: a macroecological approach|journal=Int J Health Geogr|volume=17|issue=1|article-number=22|date=22 June 2018|pmid=29929522|pmc=6013855|doi=10.1186/s12942-018-0142-z|doi-access=free}}</ref> Бұл кеміргіштен бөлек, ANDV ұзын жүнді шөп тышқанында да жиі кездеседі.<ref name=medina >{{cite journal|vauthors=Medina RA, Torres-Perez F, Galeno H, Navarrete M, Vial PA, Palma RE, Ferres M, Cook JA, Hjelle B|title=Ecology, genetic diversity, and phylogeographic structure of andes virus in humans and rodents in Chile|journal=J Virol|volume=83|issue=6|pages=2446–2459|date=March 2009|pmid=19116256|pmc=2648280|doi=10.1128/JVI.01057-08}}</ref> Кеміргіштер арасында Анд вирусына қарсы антиденелердің табылу жиілігі (серопреваленттілік) бүкіл Оңтүстік Америкада байқалады, бірақ ең жоғары көрсеткіш [[Патагония]]ға тиесілі.<ref name=dsouza /> Кеміргіштер арасында инфекция, ең алдымен, сілекей және құрамында сілекейі бар аэрозольдер арқылы таралады. Вирус өзінің тасымалдаушы кеміргіштерінде созылмалы, ешқандай белгісіз өтеді.<ref name=padula >{{cite journal|vauthors=Padula P, Figueroa R, Navarrete M, Pizarro E, Cadiz R, Bellomo C, Jofre C, Zaror L, Rodriguez E, Murúa R|title=Transmission study of Andes hantavirus infection in wild sigmodontine rodents|journal=J Virol|volume=78|issue=21|pages=11972–11979|date=November 2004|pmid=15479837|pmc=523238|doi=10.1128/JVI.78.21.11972-11979.2004}}</ref> ​Адамдарға вирус негізінен кеміргіштердің сілекейі, зәрі немесе тезегі бар аэрозольдерді жұту арқылы жұғады.<ref name=tariq /><ref name=jacob /> Мұндай аэрозольдер өлі қалдықтар мен бөлінділер қозғалысқа түскенде (мысалы, үйді шаңсорғышпен тазалағанда немесе сыпырғанда) ауаға көтеріліп, таралады.<ref>https://www.cdc.gov/hantavirus/media/pdfs/2025/01/HantavirusBrochure-508.pdf</ref> Сондай-ақ инфекция ластанған тағамды тұтыну, жануарлардың тістеуі немесе тырнауы арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=chen /> Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз хантавирус болып табылады.<ref name=cdc_andes>{{cite web |title=About Andes Virus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/about/andesvirus.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=8 May 2026}}</ref> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның оңтүстігіндегі індет кезінде анықталса, кейіннен 2018–2019 жылдардағы Эпуендегі өршу барысында вирустың бірнеше буынға үздіксіз таралғаны дәлелденді.<ref name=martinez2020>{{cite journal |last1=Martínez |first1=Valeria P. |last2=Di Paola |first2=Nicholas |last3=Alonso |first3=Daniel O. |last4=Pérez-Sautu |first4=Unai |last5=Bellomo |first5=Carla M. |last6=Iglesias |first6=Ayelén A. |last7=Coelho |first7=Rocio M. |last8=López |first8=Beatriz |last9=Periolo |first9=Natalia |last10=Larson |first10=Peter A. |last11=Nagle |first11=Elyse R. |last12=Chitty |first12=Joseph A. |last13=Pratt |first13=Catherine B. |last14=Díaz |first14=Jorge |last15=Cisterna |first15=Daniel |last16=Campos |first16=Josefina |last17=Sharma |first17=Heema |last18=Dighero-Kemp |first18=Bonnie |last19=Biondo |first19=Emiliano |last20=Lewis |first20=Lorena |last21=Anselmo |first21=Constanza |last22=Olivera |first22=Camila P. |last23=Pontoriero |first23=Fernanda |last24=Lavarra |first24=Enzo |last25=Kuhn |first25=Jens H. |last26=Strella |first26=Teresa |last27=Edelstein |first27=Alexis |last28=Burgos |first28=Miriam I. |last29=Kaler |first29=Mario |last30=Rubinstein |first30=Adolfo |last31=Kugelman |first31=Jeffrey R. |last32=Sanchez-Lockhart |first32=Mariano |last33=Perandones |first33=Claudia |last34=Palacios |first34=Gustavo |title='Super-Spreaders' and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |journal=New England Journal of Medicine |date=3 December 2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}</ref> Вирус тікелей физикалық жанасу, сілекей, ауа-тамшылары, ана сүті, плацента арқылы анадан балаға және ас қорыту жолымен беріледі.<ref name=chen /><ref name=dsouza /> Мұндай жұғу процесі негізінен отбасы мүшелері арасында немесе аурудың продромальды кезеңіндегі зақымдалған адаммен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болған жағдайда орын алады.<ref name=cdc_andes /><ref name=dsouza /> Кеміргіштер популяциясының күрт өсуі кезінде жануарлар мен адамдар арасындағы жанасу мүмкіндігі де артады деген болжам бар. Аргентина мен Чилидегі кеміргіштер санының өршуі Эль-Ниньо құбылысына байланысты жауын-шашынның көбеюінен болатыны белгілі, бұл ANDV тасымалдаушы кеміргіштер үшін қолайлы қоршаған орта жағдайларын (азық, су, баспана) тудырады.<ref>{{Cite journal |last1=Lima |first1=M. |last2=Jaksic |first2=F.M. |date=1999 |title=El Niño events, precipitation and rodent outbreak are statistically associated in semi-arid Chile |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x |journal=Ecography |volume=22 |pages=213–218 |doi=10.1111/j.1600-0587.1999.tb00470.x }}</ref> Сондай-ақ, мол тұқым беретін чускеа бамбук шөптерінің (Chusquea spp.) циклді түрде гүлдеуі мен тұқым шашуы да осы аймақтардағы кеміргіштердің өршуіне әсер ететін маңызды экологиялық фактор (азық) болып есептеледі.<ref>{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |last3=González |first3=M. |last4=Jofré |first4=C |date=1996 |title=Effects of bush flowering Quila kunth jokes (Poacea) on the demographics of rodent populations in the cold temperate forests of southern Chile. |url=https://bolsocbiolconcepc.cl/pdfs/v67/06-Murua_etal.pdf |journal=Biology of Concepción |volume=67 |pages=37–42}}</ref> Бұл — кеміргіштердің өсімталдығымен (туылуымен және тірі қалу деңгейімен) тығыз байланысты, белгілі бір уақытпен шектелген ірі экологиялық өзгерістер.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Murúa |first1=R |last2=González |first2=L.A. |date=1986 |title=Regulation of numbers in two neotropical rodent species in southern Chile |url=http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1986/2/Murua_&_Gonzalez_1986.pdf |journal=Chilean Journal of Natural History |volume=59 |pages=193–200}}</ref> Күз мезгіліне қарай кеміргіштердің қалың тобы күзгі және қысқы маусымдарға орманды алқаптарға қарай қоныс аудара бастағаны анық байқалады. Дегенмен, ANDV-ның кеміргіштерден адамдарға жұғуы әдетте келесі көктем мен жаз айларына дейін айқын білінбейді. Бұл, сірә, кеміргіштердің көбею және қосымша азық іздеу мақсатында орманды аймақтардан ашық алқаптарға ауысуымен түсіндіріледі,<ref name=":0" /> бұл өз кезегінде кеміргіштер мен адамдардың жанасу мүмкіндігін арттырады. [[Эпидемиология]]лық зерттеулер адамдардың хантавирус жұқтыруын көктем мен жаз айларында кеміргіштер шоғырланған аймақтарда адамдардың ашық ауадағы белсенділігінің (демалыс, ауыл және орман шаруашылығы жұмыстары, әскери жаттығулар) артуымен байланыстырады.<ref>{{Cite journal |last1=Schmaljohn |first1=C |last2=Hjelle |first2=B |date=1997 |title=Hanta viruses: A Global Disease Problem |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/3/2/pdfs/97-0202.pdf |journal= Emerging Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=95–104 |doi=10.3201/eid0302.970202 |pmid=9204290 |pmc=2627612 |bibcode=1997EIDis...3...95. }}</ref> Чускеа өсімдіктерінің гүлдеуі кеміргіштердің белсенділігімен байланысты болғандықтан, бұл процесс Анд вирусының таралуын болжайтын фактор ретінде қарастырылады.<ref name=revmed /> == Ауру == ​Анд вирусын жұқтыру әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромына (ХЖӨС) әкеледі. Ауру белгілері вируспен жанасқаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады және үш кезеңнен тұрады: продромальды, жүрек-өкпелік және сауығу кезеңдері. Продромальды (алғашқы) белгілер бірнеше күнге созылады және оған қызба, бұлшықет ауырсынуы, бас ауруы, жөтел, жүрек айну, құсу, қалтырау мен бас айналу жатады. Жүрек-өкпелік кезең бірнеше күнге созылады және өкпеде сұйықтықтың жиналуымен, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуімен, жүрек соғу жиілігінің жоғарылауымен немесе бұзылуымен, қан қысымының төмендеуімен, кардиогендік шокпен және тыныс алу жеткіліксіздігімен сипатталады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> ANDV инфекциясынан болатын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40%-ды құрайды.<ref name=chen /> Анд вирусы әдетте Аргентина мен Чилиде ауру тудырады.<ref name=jacob /> Чилиде хантавирустық өкпе синдромының (ХӨС) алғашқы жағдайы 1995 жылы анықталса, ең алғашқы белгілі індет ошағы 1997 жылы Койайкеде тіркелді.<ref name=revmed>{{cite journal |last1=Murúa B |first1=Roberto |last2=Navarrete C |first2=Maritza |last3=Cádiz S |first3=Rodrigo |last4=Figueroa M |first4=Rodolfo |last5=Padula |first5=Paula |last6=Zaror C |first6=Luis |last7=Mansilla G |first7=Rita |last8=González L |first8=Luz |last9=Muñoz-Pedreros |first9=Andrés |title=Síndrome pulmonar por Hantavirus: situación de los roedores reservorios y la población humana en la Décima Región, Chile |trans-title=Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile |language=es |journal=Revista médica de Chile |date=February 2003 |volume=131 |issue=2 |pages=169–176 |doi=10.4067/S0034-98872003000200006 |pmid=12708255 |doi-access=free }} Hantavirus pulmonary syndrome: current situation among rodent reservoirs and human population in the 10th region, Chile</ref> Бұрынғы жағдайларды қайта қарау нәтижесінде алғашқы белгілі жағдай іс жүзінде 1993 жылы орын алған болуы мүмкін екені белгілі болды.<ref name=revmed/> Аргентинада 2016 жылға дейін ХӨС-тің 1 350 жағдайы тіркелген (әр түрлі хантавирустардан туындаған).<ref name=afzal >{{cite journal|vauthors=Afzal S, Ali L, Batool A, Afzal M, Kanwal N, Hassan M, Safdar M, Ahmad A, Yang J|title=Hantavirus: an overview and advancements in therapeutic approaches for infection|journal=Front Microbiol|volume=14|issue=|article-number=1233433|date=12 October 2023|pmid=37901807|pmc=10601933|doi=10.3389/fmicb.2023.1233433|doi-access=free}}</ref> Осы жағдайлардың шамамен 16%-ы ANDV салдарынан болды деп есептеледі.<ref>{{cite journal |last1=Andreo |first1=Veronica |last2=Neteler |first2=Markus |last3=Rocchini |first3=Duccio |last4=Provensal |first4=Cecilia |last5=Levis |first5=Silvana |last6=Porcasi |first6=Ximena |last7=Rizzoli |first7=Annapaola |last8=Lanfri |first8=Mario |last9=Scavuzzo |first9=Marcelo |last10=Pini |first10=Noemi |last11=Enria |first11=Delia |last12=Polop |first12=Jaime |title=Estimating Hantavirus Risk in Southern Argentina: A GIS-Based Approach Combining Human Cases and Host Distribution |journal=Viruses |date=14 January 2014 |volume=6 |issue=1 |pages=201–222 |doi=10.3390/v6010201 |doi-access=free |pmid=24424500 |pmc=3917439 }}</ref> Сондай-ақ 2018 жылдың соңы мен 2019 жылдың басында Аргентинада ANDV жұқтырудың кем дегенде тағы 34 жағдайы орын алды.<ref name=martinez2020/> Анд вирусын жұқтыру диагнозы ауру белгілеріне және хантавирустың нуклеин қышқылын, ақуыздарын немесе хантавирусқа тән ерекше антиденелерді анықтауға арналған тестілеу нәтижелеріне сүйене отырып қойылады. Хантавирустарды қайта жұқтыру жағдайлары байқалмаған, сондықтан инфекциядан айығу тұрақты иммунитет қалыптастыруы мүмкін.<ref name=hansen >{{cite journal|vauthors=Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P|title=Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in China and the role of climate factors: a review|journal=Int J Infect Dis|volume=33|issue=|pages=212–218|date=April 2015|pmid= 25704595|pmc=|doi=10.1016/j.ijid.2015.02.010|hdl=2440/94644|hdl-access=free}}</ref><ref name=kruger2011 >{{cite journal|vauthors=Krüger DH, Schönrich G, Klempa B|title=Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection|journal=Hum Vaccin|volume=7|issue=6|pages=685–693|date=June 2011|pmid=21508676|pmc=3219076|doi=10.4161/hv.7.6.15197}}</ref> == Жіктелуі == ​Анд вирусы барлық хантавирустар кіретін [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын [[Хантавирус|Orthohantavirus]] [[Туыс (биология)|туысының]] Orthohantavirus andesense [[Түр (биология)|түріне]] жіктеледі. Orthohantavirus andesense түрінің құрамына кіретін басқа да вирустарға Кастело-дус-Соньос вирусы (Castelo dos Sonhos virus), Лечигуанас вирусы (Lechiguanas virus) және Оран вирусы (Orán virus) жатады. ANDV-ның Chile-9717869 изоляты осы түрдің эталонды үлгісі (экземпляры) болып табылады. Төменде бұл таксономия толық көрсетілген:<ref name=ictvhistory /><ref name=ortho /><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Schmaljohn CS|title= A Brief History of Bunyaviral Family ''Hantaviridae''|journal=Diseases|volume=11|issue=1|page=38|date=28 February 2023|pmid=36975587|pmc=10047430|doi=10.3390/diseases11010038|doi-access=free}}</ref><ref name=bradfute >{{cite journal|vauthors=Bradfute SB, Calisher CH, Klempa B, Klingström J, Kuhn JH, Laenen L, Tischler ND, Maes P|title=ICTV Virus Taxonomy Profile: ''Hantaviridae'' 2024|journal=J Gen Virol|volume=105|issue=4|article-number=001975|date=April 2024|pmid=38587456|pmc=11094369|doi=10.1099/jgv.0.001975}}</ref> * Тұқымдасы: [[Hantaviridae]] ** Туысы: [[Хантавирус|Orthohantavirus]] *** Түрі: [[Orthohantavirus andesense]] **** '''Анд вирусы''' **** [[Castelo dos Sonhos virus]] **** [[Lechiguanas virus]] **** [[Orán virus]] == Емдеуі және дәрі-дәрмектердің жасалуы == === Емдеуі және күтім көрсету === Емдеу негізінен демеуші сипатта болады және жүрек-өкпелік кезеңде оттегімен қамтамасыз етуді (оксигенотерапия) қамтиды. Ауруға қарсы ешқандай вакцина жоқ,<ref name=chen /><ref name=jacob /> сондықтан инфекцияның алдын алудың негізгі жолы — кеміргіштермен жанасудан аулақ болу немесе оны барынша азайту болып табылады.<ref name=chen /><ref name=jacob /> == Тарихы == === Ашылуы === Анд вирусы алғаш рет 1995 жылы Аргентинада табылып,<ref name=chen /> [[Анд таулары|Анд тау жүйесінің]] құрметіне аталды. Дәл соның алдында осы ауруды жұқтыру жағдайлары Чилиде де тіркелді.<ref name=astorga /> Адамнан адамға жұғу жолы алғаш рет 1996 жылы Аргентинаның Эль-Больсон қаласындағы індет кезінде белгілі болды. Содан бері вирус адамнан адамға берілетін осындай кездейсоқ өршулермен сипатталып келеді.<ref name=bellomo >{{cite journal|vauthors=Bellomo CM, Alonso DO, Pérez-Sautu U, Prieto K, Kehl S, Coelho RM, Periolo N, Di Paola N, Ferressini-Gerpe N, Kuhn JH, Sanchez-Lockhart M, Palacios G, Martínez VP|title=Andes Virus Genome Mutations That Are Likely Associated with Animal Model Attenuation and Human Person-to-Person Transmission|journal=mSphere|volume=8|issue=3|article-number=e0001823|date=22 June 2023|pmid=37097182|pmc=10286707|doi=10.1128/msphere.00018-23|doi-access=free}}</ref> Анд вирусы 1999 жылы Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет тарапынан жеке түр ретінде қабылданды және содан бері оның атауы бірқатар өзгерістерге ұшырады: алдымен Andes hantavirus, кейін Andes orthohantavirus, ал соңғы уақытта қазіргі қолданыстағы Orthohantavirus andesense атауына ауыстырылды.<ref name=ictvhistory /> 2026 жылы Анд вирусы Атлант мұхитындағы аралдар арасында жүзіп жүрген [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесінің бортындағы індеттің]] өршуіне себеп болды.<ref>{{cite web |date=4 May 2026 |title=Hantavirus Cluster Linked to Cruise Ship Travel, Multi-Country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |publisher=World Health Organization |access-date=6 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |date=6 May 2026 |title=Statement on the M/V ''Hondius'' Cruise Ship |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=6 May 2026}}</ref> == Филогенетикасы == Кладтарға мыналар кіреді: * ANDV Оңтүстік (ANDV Sout)<ref>{{cite journal |last1=Medina |first1=Rafael A. |last2=Torres-Perez |first2=Fernando |last3=Galeno |first3=Hector |last4=Navarrete |first4=Maritza |last5=Vial |first5=Pablo A. |last6=Palma |first6=R. Eduardo |last7=Ferres |first7=Marcela |last8=Cook |first8=Joseph A. |last9=Hjelle |first9=Brian |title=Ecology, Genetic Diversity, and Phylogeographic Structure of Andes Virus in Humans and Rodents in Chile |journal=Journal of Virology |date=15 March 2009 |volume=83 |issue=6 |pages=2446–2459 |doi=10.1128/JVI.01057-08 |pmid=19116256 |pmc=2648280 }}</ref><!--Hantavirus-topic rather than Andes-virus topic: Media said in 1997 that "Andes virus along with ESQ H-1/96 and CH H-1/96 form a distinct [[lineage]] within the [[clade]] containing Bayou and Black Creek Canal viruses".--><ref>{{cite journal |last1=López |first1=Nora |last2=Padula |first2=Paula |last3=Rossi |first3=Carlos |last4=Miguel |first4=Sergio |last5=Edelstein |first5=Alexis |last6=Ramı́rez |first6=Eugenio |last7=Franze-Fernández |first7=Marı́a T |title=Genetic characterization and phylogeny of Andes virus and variants from Argentina and Chile |journal=Virus Research |date=July 1997 |volume=50 |issue=1 |pages=77–84 |doi=10.1016/S0168-1702(97)00053-1 |pmid=9255937 }}</ref> * ​ANDV (C-I)<ref>{{cite journal |last1=Alonso |first1=Daniel Oscar |last2=Kehl |first2=Sebastián Dario |last3=Coelho |first3=Rocío María |last4=Periolo |first4=Natalia |last5=Poklépovich Caride |first5=Tomás |last6=Sanchez Loria |first6=Julián |last7=Cuba |first7=Facundo Gabriel |last8=Pérez-Sautu |first8=Unai |last9=Sanchez-Lockhart |first9=Mariano |last10=Palacios |first10=Gustavo |last11=Bellomo |first11=Carla Maria |last12=Martinez |first12=Valeria Paula |title=Orthohantavirus diversity in Central-East Argentina: Insights from complete genomic sequencing on phylogenetics, Geographic patterns and transmission scenarios |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=9 October 2024 |volume=18 |issue=10 |pages=e0012465 |doi=10.1371/journal.pntd.0012465 |doi-access=free |pmid=39383182 |pmc=11493241 }}</ref> Ұсынылған генетикалық тармақтары (линиялары): * ​ANDV Cent BsAs<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission">{{cite journal |last1=Martinez |first1=Valeria P. |last2=Bellomo |first2=Carla |last3=San Juan |first3=Jorge |last4=Pinna |first4=Diego |last5=Forlenza |first5=Raul |last6=Elder |first6=Malco |last7=Padula |first7=Paula J. |title=Person-to-Person Transmission of Andes Virus |journal=Emerging Infectious Diseases |date=December 2005 |volume=11 |issue=12 |pages=1848–1853 |doi=10.3201/eid1112.050501 |pmid=16485469 |pmc=3367635 }}</ref> немесе «Орталық Буэнос-Айрес»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence">{{cite journal |last1=Züst |first1=Roland |last2=Ackermann-Gäumann |first2=Rahel |last3=Liechti |first3=Nicole |last4=Siegrist |first4=Denise |last5=Ryter |first5=Sarah |last6=Portmann |first6=Jasmine |last7=Lenz |first7=Nicole |last8=Beuret |first8=Christian |last9=Koller |first9=Roger |last10=Staehelin |first10=Cornelia |last11=Kuenzli |first11=Andrea B. |last12=Marschall |first12=Jonas |last13=Rothenberger |first13=Sylvia |last14=Engler |first14=Olivier |title=Presence and Persistence of Andes Virus RNA in Human Semen |journal=Viruses |date=17 November 2023 |volume=15 |issue=11 |pages=2266 |doi=10.3390/v15112266 |doi-access=free |pmid=38005942 |pmc=10675069 }}</ref> тармағы * ​ANDV Cent Plata<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> немесе «Орталық Плата»<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> тармағы * ​ANDV Cent Lec;<ref name="Martinez Bellomo San Juan Person-to-Person Transmission"/> 2023 жылы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі ұсынылған линияларға «Орталық Лечигуанас», «Солтүстік» және «Оңтүстік» тармақтары (линиялары) кіретінін хабарлады.<ref name="Züst Ackermann-Gäumann Presence and Persistence"/> === Штаммдары === Анд вирусының бірнеше штаммы анықталған, соның ішінде: * ARG-Epuyén штаммы<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​Andes/ARG<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-7913<ref name=DebunkSingularStrain /> * ​CH-9717869<ref name=DebunkSingularStrain>{{cite journal |last1=Coelho |first1=Rocio |last2=Kehl |first2=Sebastian |last3=Periolo |first3=Natalia |last4=Biondo |first4=Emiliano |last5=Alonso |first5=Daniel |last6=Perez |first6=Celeste |last7=Do Porto |first7=Darío Fernández |last8=Palacios |first8=Gustavo |last9=Edelstein |first9=Alexis |last10=Bellomo |first10=Carla |last11=Martinez |first11=Valeria Paula |title=Virological characterization of a new isolated strain of Andes virus involved in the recent person-to-person transmission outbreak reported in Argentina |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=16 June 2025 |volume=19 |issue=6 |pages=e0013205 |doi=10.1371/journal.pntd.0013205 |pmid=40523041 |doi-access=free |pmc=12201636 }}</ref> немесе Chile-9717869<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Sloan |first2=Angela |last3=Deschambault |first3=Yvon |last4=Dowhanik |first4=Sebastian |last5=Tierney |first5=Kevin |last6=Audet |first6=Jonathan |last7=Liu |first7=Guodong |last8=Stein |first8=Derek R. |last9=Lung |first9=Oliver |last10=Buchanan |first10=Cody |last11=Sroga |first11=Patrycja |last12=Griffin |first12=Bryan D. |last13=Siragam |first13=Vinayakumar |last14=Frost |first14=Kathy L. |last15=Booth |first15=Stephanie |last16=Banadyga |first16=Logan |last17=Saturday |first17=Greg |last18=Scott |first18=Dana |last19=Kobasa |first19=Darwyn |last20=Safronetz |first20=David |title=Differential Pathogenesis between Andes Virus Strains CHI-7913 and Chile-9717869 in Syrian Hamsters |journal=Journal of Virology |date=26 April 2021 |volume=95 |issue=10 |article-number=e00108-21 |doi=10.1128/JVI.00108-21 |pmid=33627395 |pmc=8139648 }}</ref> * ​Chile R123<ref>{{cite journal |last1=Warner |first1=Bryce M. |last2=Prévost |first2=Jérémie |last3=Tailor |first3=Nikesh |last4=Deschambault |first4=Yvon |last5=Sloan |first5=Angela |last6=Allarie |first6=Julina |last7=Klassen |first7=Levi |last8=Frost |first8=Kathy |last9=Booth |first9=Stephanie |last10=Audet |first10=Jonathan |last11=Soule |first11=Geoff |last12=Safronetz |first12=David |title=High genomic stability of Andes virus following successive passage in vivo in Syrian hamsters |journal=Journal of Virology |date=19 August 2025 |volume=99 |issue=8 |pages=e0051225 |doi=10.1128/jvi.00512-25 |pmid=40704892 |pmc=12363185 }}</ref> * ​AH-1<ref>{{cite journal |last1=Cruz |first1=Cristhopher D. |last2=Forshey |first2=Brett M. |last3=Vallejo |first3=Efrain |last4=Agudo |first4=Roberto |last5=Vargas |first5=Jorge |last6=Blazes |first6=David L. |last7=Guevara |first7=Carolina |last8=Laguna-Torres |first8=V. Alberto |last9=Halsey |first9=Eric S. |last10=Kochel |first10=Tadeusz J. |title=Novel strain of Andes virus associated with fatal human infection, central Bolivia |journal=Emerging Infectious Diseases |date=May 2012 |volume=18 |issue=5 |pages=750–757 |doi=10.3201/eid1805.111111 |pmid=22515983 |pmc=3358070 }}</ref> * ​CHI-Hu13724<ref>{{cite journal |last1=Barrera |first1=Aldo |last2=Ramos |first2=Hade |last3=Fuentes-Luppichini |first3=Eugenia |last4=Martínez-Valdebenito |first4=Constanza |last5=Pradenas |first5=Javiera |last6=Rogers |first6=Catalina |last7=Palma |first7=Carlos |last8=Campillo |first8=Claudia |last9=Navarrete |first9=Maritza |last10=Corre |first10=Nicole Le |last11=Angulo |first11=Jenniffer |last12=Ferrés |first12=Marcela |title=New Andes virus isolate haplotype obtained during prospective close contacts follow-up of an Hantavirus cardiopulmonary syndrome fatal case, Chile |journal=Current Research in Microbial Sciences |date=2025 |volume=9 |article-number=100472 |doi=10.1016/j.crmicr.2025.100472 |pmid=41070183 |pmc=12506574 |quote=CHI-Hu13724 is a different [[haplotype]] from the previous ANDV reference strains }}</ref> == Тағы қараңыз == * [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Кеміргіштер тарататын аурулар]] [[Санат:Hantaviridae]] 6wipq2ry53jej50215j6p9na8k9zgnm 0 781371 3605350 3605106 2026-05-15T15:00:00Z TalgatSnow 143530 3605350 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|[[Дайынсың ба әлде жоқ па]] Дубликаты}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Кино |Қазақша атауы = Іздеуге шықтым |Шынайы атауы = {{lang-en|Ready or Not}} |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[Қорқынышты фильм]], [[қара комедия]] |Режиссёрі = М. Беттинелли-Олпин, Тайлер Джиллетт |Продюсері = |Сценарист = Р. Кристофер Мёрфи, Гай Бусик |Актерлер = Самара Уивинг, Адам Броди |Операторы = Бретт Юткевич |Композиторы = Брайан Тайлер |Компания = Mythology Entertainment, Vinson Films, Radio Silence Productions |Дистрибьютор = Fox Searchlight Pictures |Бюджеті = 6 млн $ |Түсім = 57 615 777 |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = ағылшынша |Ұзақтығы = 95 мин |Жыл = 2019 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Іздеуге шықтым 2]] |imdb_id = 7798634 |Сайты = }} '''«Іздеуге шықтым»''' — Гай Бусик пен Р. Кристофер Мерфидің сценарийі бойынша [[Мэттью Беттинелли-Олпин]] және [[Тайлер Джиллетт]] түсірген 2019 жылғы американдық [[Кинокомедия|комедиялық-]] [[қорқынышты фильм]] . Фильмде Самара Уивинг, [[Адам Броди|Адам Броуди]], Марк О'Брайен, Элиз Левеск, Никки Гуаданьи, Генри Черни және [[Энди МакДауэлл|Энди Макдауэлл]] ойнайды. Сюжет күйеуінің бай отбасының шайтанға табынатын үйлену тойының бір бөлігі ретінде қудалауына ұшыраған жас қалыңдық туралы баяндайды. Фильмнің алдын ала түсірілімі 2017 жылдың қараша айында басталды, сол кезде [[Radio Silence (творческая группа)|Radio Silence]] шығармашылық тобының мүшелері Беттинелли-Олпин мен Джиллетт режиссерлік етуге, ал Бусиек пен Мерфи сценарий жазуға жалданды. Кастинг 2018 жылдың тамыз айынан қазан айына дейін өтті. Негізгі түсірілім қараша айында [[Канада|Канаданың]] Онтарио штатындағы Торонто қаласында және оның маңында аяқталып шықты. Фильмнің әлемдік премьерасы 2019 жылдың 27 шілдесінде Fantasia халықаралық кинофестивалінде өтті. Фильм [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] кинотеатрларында 2019 жылдың 21 тамызында Searchlight Pictures қолдауымен көрсетілді. Сыншылардың оң бағасына ие болды және 6 миллион долларлық бюджетке қарамастан 57,6 миллион доллар жинады.[[Сатурн марапаты|Saturn]] сыйлығының 46-шы марапатында «Үздік қорқынышты фильм» номинациясына ұсынылды. == Сюжеті == Алекс жанұя құруға асыққан жетім қыз Грейске үйлену үшін үйіне оралады. Үйлену тойын кезінде ол оған дәстүр бойынша сырттан келген әр адам ойын ойнауы керек екенін айтады. Грейс кездейсоқ карта салуы керек, ал олар ойнайтын ойын оған жазылады. Жанұяда Алекс, оның маскүнем ағасы Дэниел және есірткіге тәуелді қарындасы Эмили, әкесі Тони мен анасы Бекки, Дэниелдің менмен әйелі Чарити, Эмилидің ренішті күйеуі Фитч және Тонидің көңілсіз Хелен тәтесі бар. Аңыз бойынша, олардың ата-бабалары Виктор Ле Домас Ле Бэйл есімді адаммен келісім жасасқан. Ле Бэйл Ле Домастың байлығын жинайды, оның орнына Ле Домастар бұл дәстүрді сақтауы керек. Грейс «жасырынбақ» деген жазуы бар карта салады. Шындықты білмей, ол Ле Домас жанұяның басқа мүшелері оны аулау үшін ежелгі қарулармен қаруланған кезде жасырынады. Грейс Эмили қызметшілерінің бірін кездейсоқ өлтіргенін көргенде, ол өзінікі деп ойлағанда, Алекс жасырынбақ картасы отбасы ойнайтын жалғыз ойын екенін, карта алушыдан карта алушыны өлтіруді талап ететінін айтады. Олар Грейс таң атқанша аман қалса, Ле Бэйлмен жасалған келісім бойынша бүкіл жанұя құрып кетеді деген сенімде болады. Алекс Грейстен осы жағдайды жасырды, егер білгенде, оны тастап кететінін түсінді. Шошып, үрейленіп, ашуланған Грейс аман қалуға бел буады. Оны отбасының қанды дәстүрінен көңілі қалған Даниел тауып алады, ол оған басымдық береді. Жанұяның Грейсті аңдып жүруіне жол бермеу үшін Алекс қауіпсіздік бақылаушыларын жойып, содан кейін Даниел мен Тони оны тоқтатады. Грейс сарайдан қашып, қорада жасырынады, сол жерде Эмилидің кішкентай ұлы Джорджимен кездеседі. Джорджи оны атып, қолынан жарақаттайды. Ашуға булыққан Грейс Джорджиді қағып кетеді, бірақ кездейсоқ бұрынғы құрбандықтардың шіріген мәйіттері толтырылған шұңқырға құлап түседі. Ол қайтадан пайда болады, бірақ одан әрі жарақатсыз емес. Кейінірек оны қызметші Стивенс қуады. Грейс онымен шайқасып, оның көлігіне мінеді, бірақ ол тез арада ұрланып, құлыпталып қалады. Стивенс оны қуып жетіп, жебемен тыныштандырады. Қайтарылып бара жатқанда, Грейс оянып, Стивенске шабуыл жасайды, нәтижесінде көлік апатқа ұшырайды. Алайда, жанұя оны құрбандыққа шалуға дайындалып жатқанда, Грейс қайта ұсталып, пентаграмма белгісіне байланады. Олар салтанатты кеседен ішіп, кенеттен қан құса бастайды. Сонымен қатар, Дэниел кеседегінің ішіндегісін өлімге әкелмейтіндей уландырғанын айтып, Грейсті босатады. Грейс Дэниелге көмегі үшін алғыс айтады. Кенеттен, Чарити оларды тапаншамен тауып алады; ол Дэниелді өлтіреді, бірақ Грейс Чаритимен шайқасып, қашып кетеді. Содан кейін Грейс Тонимен шайқасып, оны май шамымен ұрып, қайтадан қашып кетеді. Шам сөніп, біртіндеп от жағыла бастайды. Бекки Грейске шабуыл жасайды; одан кейінгі төбелесте Грейс Беккиді Ле Бейлдің ағаш ойын қорабымен ұрып өлтіреді. Алекс Дэниелдің денесін тауып алады, содан кейін Грейсті анасының денесінің үстінен табады. Грейстің енді оған сенбейтінін және онымен бірге қалмайтынын түсінген Алекс кенеттен Грейсті ұстап алып, басқаларын шақырады. Топ құрбандыққа дайындалады, барлығы Шайтанға сәлем береді. Алекс Грейсті пышақпен өлтіруге дайындалады. Соңғы сәтте Грейс жалтарып, иығына соққы беріп, өзін босатады. Кенеттен таң атып, ештеңе болмайды. Жанұя бұл дәстүрдің өтірік екеніне сенеді және бәрі бекер болды. Хелен Грейсті бәрібір өлтіруге тырысады, бірақ кенеттен ішінен жарылып кетеді. Алекстен басқа қалған жанұя мүшелері бірінен соң бірі қанды шатасуға айналады. Алекс Грейстен кешірім сұрайды; Грейс: «Мен ажырасқым келеді» дейді де, неке жүзігін Алекске лақтырады. Алекс жарылып кетеді. Сарай өртеніп жатқанда, Грейс Ле Бейлді жалынның ішінде қысқа уақытқа көреді, ол айқын мақұлдаумен бас изейді және келісімнің шынайы екенін түсінеді. Полиция келгенде, Грейс терраса баспалдақтарында отырып, қанға, кірге және күйеге малынып, темекі шегіп отыр екен. Полиция қызметкері: «Саған мұны кім істеді?» деп сұрағанда, ол: «Туыстарым», - деп жауап береді. == Актерлер құрамы == {| class="wikitable" !Орындаушы !Ролі |- |Самара Уивинг |''Грейс Макколли, Алекстің жас қалыңдығы'' |- |Марк О’Брайен |''Алекс Ле Домас, Тони мен Беккидің кіші ұлы'' |- |Генри Черни |''Тони Ле Домас, жанұя басы'' |- |[[Энди МакДауэлл|Энди Макдауэлл]] |''Бекки Ле Домас, оның әйелі'' |- |[[Адам Броди]] |''Дэниел Ле Домас, олардың үлкен ұлы'' |- |Элиз Левек |''Чарити Ле Домас, Дэниэлдің әйелі'' |- |Мелани Скрофано |''Эмили Ле Домас, Тони и Беккидің қызы'' |- |Кристиан Бруун |''Фитч Брэдли, Эмили күйеуі'' |- |Никки Гуаданьи |''Хелен Ле Домас, Дэниэла, Эмили мен Алекстің тәтесі'' |- |Лиам МакДональд |''Джорджи Брэдли, Фитча пен Эмилидің ұлы'' |- |Итан Таварес |''Гейб Брэдли, Фитча пен Эмилидің ұлы'' |- |Эндрю Энтони |''Чарльз, Хеленнің өлген күйеуі'' |- |Джон Ралстон |''Стивенс, дворецкий'' |- |Ханники Тэлбот |''Клара, горничная'' |- |Селин Цай |''Тина, горничная'' |- |Даниэла Барбоза |''Дора, горничная'' |- |Нат Факсон |''Джастин, көмекші дауысы'' |- |Джеймс Вандербильт |''Ле Бэйль, Ле Домастар келісім жасасқан адам'' |- |Гай Бусик |''Ричард, видео-инструкциядағы ер адам'' |- |Р. Кристофер Мёрфи |''Чарли, видео-инструкциядағы ер адам'' |} [[Санат:АҚШ қара комедиялары]] [[Санат:АҚШ триллер фильмдері]] [[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]] [[Санат:2019 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:2019 жылғы фильмдер]] [[Санат:Алфавит бойынша фильмдер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] rd9yjqgkbjdkjafv8yv5e5dxppmtgjt 0 781378 3605255 3605229 2026-05-15T12:33:13Z Мағыпар 100137 сурет қою 3605255 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жлобин |шынайы атауы = {{lang-be|Жло́бін}} |сурет = DJI 0933 (51211733679).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Žłobin, Belarus.png |ту = Flag of Zhlobin.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =02 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XV ғ. |алғашқы дерек = 1654 |бұрынғы атаулары = Злобин |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 32,92 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 140 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 75 377 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2315 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2334 |пошта индексі = 247196, 247200247210 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = lobin |сайты = gisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Жлобин''' ({{lang-be|Жло́бін}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Жлобин ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Жлобин халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 75 377 адамды құрады. Жлобин Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халқы бойынша 18-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-zhlobin-9191.html|title=Население Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 215 км және [[Гомель]]ден 93 км қашықтықта [[Днепр]] өзенінде орналасқан. Беларусьтің ірі тас жолы М5 (Минск-Гомель) қала арқылы өтеді, ал P39 (Рогачев-Жлобин) және P149 (Жлобин-Светлогорск) жолдары да осы жерден басталады. Жлобиннің Гомель-Жлобин, Жлобин-Осиповичи, Жлобин-Калинковичи және Могилев-I-Жлобин желілерімен байланысқан өз теміржол стансасы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=99_Zhlobin|title=Расположение - Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Тарихы == Жлобиннің ежелгі заманда Днепр өзенінің жағалауында пайда болуына оның варягтардан гректерге баратын ірі сауда жолында орналасуы ықпал етті. Дегенмен, тарихшылар бұл жерде оның алғашқы атауынан әлдеқайда бұрын қоныс болған деп мәлімдейді. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Либау-Ромны және Санкт-Петербург-Одесса темір жолдарының салынуы қаланың дамуына жаңа серпін берді. 1793 жылдан бастап, Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінен кейін, Жлобин Ресей империясының құрамында, Могилев губернаторлығының Рогачев ауданында болды. 1818 жылдан бастап - шағын қала. XIX ғасырдың соңында Жлобин Рогачев ауданының Луковское болысының құрамына кірді. 1918 жылы 25 наурызда Жлобин жарияланған Беларусь Халық Республикасының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Zhlobin/|title=Страны/Курорты/ГородаБеларусьЖлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> Бірінші дүниежүзілік соғыс және кеңес-поляк соғысы оккупация астында өтті, ал 1918 жылы Жлобин жаңадан жарияланған Беларусь Халық Республикасының құрамында болды. Алайда, көп ұзамай ол Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды, бірақ онда ұзақ тұрақтамады: Литва-Беларусь КСР құрылғаннан кейін қала РСФСР құрамына енді. Тек 1924 жылы Жлобин басқа беларусь жерлерімен бірге Беларусь КСР-іне қайтарылды.<br /> Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аумақ 1941 жылы оккупацияға ұшырады, бірақ азаттық тек 1944 жылы келді. Жлобин 1925 жылы ресми түрде қала ретінде танылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1178-Zhlobin.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Жлобинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланы «БелФА» ААҚ, №40 құрылыс тресі, KZhUP Unikom, №71 жылжымалы механикаландырылған колонна және сәулет және дизайн шеберханаларының жұмыс күші салып, жақсартуда. Беларусь металлургиялық зауыты (БМЗ) көптеген әлеуметтік және мәдени нысандарды салып, ерекше үлес қосты. Жлобиннің кең халықаралық байланыстары бар. БМЗ-ның үш кезеңін салуға әлемнің түкпір-түкпірінен қырық шетелдік фирма қатысты, олардың ең ірілері Fest-Alpine (Аустрия) және Danieli (Италия) болды. Бұл ынтымақтастық шетелдік серіктестермен бірлескен кәсіпорындардың құрылуына әкелді. Солардың бірі, Аустрия-Беларусь «Аустробел», республика бойынша үнемі сұранысқа ие шұжықтар шығарады. Италияның Скаленге қаласымен де іскерлік байланыстар орнатылды. Жергілікті халыққа білім беруді әртүрлі деңгейдегі 45-тен астам білім беру мекемесі, 50-ден астам балабақша, сондай-ақ 4 орта мамандандырылған білім беру мекемесі қамтамасыз етеді.<br /> Қалада мұз айдыны, ескек есу орталығы, аквапарк, жүзу бассейні, «Локомотив» стадионы және 70-тен астам спорт залы бар. Жлобиннің «Металлург» командасы Беларусь Жоғарғы хоккей лигасында ойнайды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/zhlobin/|title=Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Қасиетті Троица шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған әдемі шіркеу. *'''Мемориалдық кешен''' — Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлерге арналған. *'''Тарих және өлкетану мұражайы''' — қала тарихы туралы мәліметтер мен экспонаттарды көруге болады. *'''Светлогорск тау жотасы''' — бұл төбе Жлобин мен оның айналасының панорамалық көрінісін ұсынады. *'''Жлобин су қоймасы''' — 1960 жылдары құрылған жасанды көл. *'''Мәдениет үйі''' — қаланың көркемдік және мәдени мұрасын бейнелейтін ерекше ғимарат. Сонымен қатар Жлобин хайуанаттар бағы және Приднестровск демалыс саябағы бар. Жлобин қала күнін жылына екі рет атап өтеді: ресми түрде 26 маусымда, сондай-ақ металлургия өнеркәсібі қызметкерлері күнінде «екінші рет туылуын» атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-zhlobin.htm|title=Карта Жлобина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="125"> DJI 0949 (51210974031).jpg|Әуеден көрінісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 9lptmkmjk9u1mhibnmd08zd1sktptjk 3605260 3605255 2026-05-15T12:34:21Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3605260 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жлобин |шынайы атауы = {{lang-be|Жло́бін}} |сурет = DJI 0933 (51211733679).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Žłobin, Belarus.png |ту = Flag of Zhlobin.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =02 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XV ғ. |алғашқы дерек = 1654 |бұрынғы атаулары = Злобин |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 32,92 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 140 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 75 377 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2315 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2334 |пошта индексі = 247196, 247200247210 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = lobin |сайты = gisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Жлобин''' ({{lang-be|Жло́бін}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Жлобин ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Жлобин халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 75 377 адамды құрады. Жлобин Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халқы бойынша 18-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-zhlobin-9191.html|title=Население Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 215 км және [[Гомель]]ден 93 км қашықтықта [[Днепр]] өзенінде орналасқан. Беларусьтің ірі тас жолы М5 (Минск-Гомель) қала арқылы өтеді, ал P39 (Рогачев-Жлобин) және P149 (Жлобин-Светлогорск) жолдары да осы жерден басталады. Жлобиннің Гомель-Жлобин, Жлобин-Осиповичи, Жлобин-Калинковичи және Могилев-I-Жлобин желілерімен байланысқан өз теміржол стансасы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=99_Zhlobin|title=Расположение - Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Тарихы == Жлобиннің ежелгі заманда Днепр өзенінің жағалауында пайда болуына оның варягтардан гректерге баратын ірі сауда жолында орналасуы ықпал етті. Дегенмен, тарихшылар бұл жерде оның алғашқы атауынан әлдеқайда бұрын қоныс болған деп мәлімдейді. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Либау-Ромны және Санкт-Петербург-Одесса темір жолдарының салынуы қаланың дамуына жаңа серпін берді. 1793 жылдан бастап, Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінен кейін, Жлобин Ресей империясының құрамында, Могилев губернаторлығының Рогачев ауданында болды. 1818 жылдан бастап - шағын қала. XIX ғасырдың соңында Жлобин Рогачев ауданының Луковское болысының құрамына кірді. 1918 жылы 25 наурызда Жлобин жарияланған Беларусь Халық Республикасының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Zhlobin/|title=Страны/Курорты/ГородаБеларусьЖлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> Бірінші дүниежүзілік соғыс және кеңес-поляк соғысы оккупация астында өтті, ал 1918 жылы Жлобин жаңадан жарияланған Беларусь Халық Республикасының құрамында болды. Алайда, көп ұзамай ол Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды, бірақ онда ұзақ тұрақтамады: Литва-Беларусь КСР құрылғаннан кейін қала РСФСР құрамына енді. Тек 1924 жылы Жлобин басқа беларусь жерлерімен бірге Беларусь КСР-іне қайтарылды.<br /> Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аумақ 1941 жылы оккупацияға ұшырады, бірақ азаттық тек 1944 жылы келді. Жлобин 1925 жылы ресми түрде қала ретінде танылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1178-Zhlobin.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Жлобинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланы «БелФА» ААҚ, №40 құрылыс тресі, KZhUP Unikom, №71 жылжымалы механикаландырылған колонна және сәулет және дизайн шеберханаларының жұмыс күші салып, жақсартуда. Беларусь металлургиялық зауыты (БМЗ) көптеген әлеуметтік және мәдени нысандарды салып, ерекше үлес қосты. Жлобиннің кең халықаралық байланыстары бар. БМЗ-ның үш кезеңін салуға әлемнің түкпір-түкпірінен қырық шетелдік фирма қатысты, олардың ең ірілері Fest-Alpine (Аустрия) және Danieli (Италия) болды. Бұл ынтымақтастық шетелдік серіктестермен бірлескен кәсіпорындардың құрылуына әкелді. Солардың бірі, Аустрия-Беларусь «Аустробел», республика бойынша үнемі сұранысқа ие шұжықтар шығарады. Италияның Скаленге қаласымен де іскерлік байланыстар орнатылды. Жергілікті халыққа білім беруді әртүрлі деңгейдегі 45-тен астам білім беру мекемесі, 50-ден астам балабақша, сондай-ақ 4 орта мамандандырылған білім беру мекемесі қамтамасыз етеді.<br /> Қалада мұз айдыны, ескек есу орталығы, аквапарк, жүзу бассейні, «Локомотив» стадионы және 70-тен астам спорт залы бар. Жлобиннің «Металлург» командасы Беларусь Жоғарғы хоккей лигасында ойнайды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/zhlobin/|title=Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Қасиетті Троица шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған әдемі шіркеу. *'''Мемориалдық кешен''' — Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлерге арналған. *'''Тарих және өлкетану мұражайы''' — қала тарихы туралы мәліметтер мен экспонаттарды көруге болады. *'''Светлогорск тау жотасы''' — бұл төбе Жлобин мен оның айналасының панорамалық көрінісін ұсынады. *'''Жлобин су қоймасы''' — 1960 жылдары құрылған жасанды көл. *'''Мәдениет үйі''' — қаланың көркемдік және мәдени мұрасын бейнелейтін ерекше ғимарат. Сонымен қатар Жлобин хайуанаттар бағы және Приднестровск демалыс саябағы бар. Жлобин қала күнін жылына екі рет атап өтеді: ресми түрде 26 маусымда, сондай-ақ металлургия өнеркәсібі қызметкерлері күнінде «екінші рет туылуын» атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-zhlobin.htm|title=Карта Жлобина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="125"> DJI 0949 (51210974031).jpg|Әуеден көрінісі Жлобінскі гарадскі цэнтр культуры ... The Zhlobin center of culture - panoramio.jpg|Қалалық мәдени орталық </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] c5r1euz8bqedbefpunbnc2p9dhy5tkr 3605266 3605260 2026-05-15T12:36:32Z Мағыпар 100137 сурет қою 3605266 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жлобин |шынайы атауы = {{lang-be|Жло́бін}} |сурет = DJI 0933 (51211733679).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Žłobin, Belarus.png |ту = Flag of Zhlobin.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =02 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XV ғ. |алғашқы дерек = 1654 |бұрынғы атаулары = Злобин |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 32,92 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 140 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 75 377 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2315 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2334 |пошта индексі = 247196, 247200247210 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = lobin |сайты = gisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Жлобин''' ({{lang-be|Жло́бін}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Жлобин ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Жлобин халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 75 377 адамды құрады. Жлобин Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халқы бойынша 18-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-zhlobin-9191.html|title=Население Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 215 км және [[Гомель]]ден 93 км қашықтықта [[Днепр]] өзенінде орналасқан. Беларусьтің ірі тас жолы М5 (Минск-Гомель) қала арқылы өтеді, ал P39 (Рогачев-Жлобин) және P149 (Жлобин-Светлогорск) жолдары да осы жерден басталады. Жлобиннің Гомель-Жлобин, Жлобин-Осиповичи, Жлобин-Калинковичи және Могилев-I-Жлобин желілерімен байланысқан өз теміржол стансасы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=99_Zhlobin|title=Расположение - Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Тарихы == Жлобиннің ежелгі заманда Днепр өзенінің жағалауында пайда болуына оның варягтардан гректерге баратын ірі сауда жолында орналасуы ықпал етті. Дегенмен, тарихшылар бұл жерде оның алғашқы атауынан әлдеқайда бұрын қоныс болған деп мәлімдейді. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Либау-Ромны және Санкт-Петербург-Одесса темір жолдарының салынуы қаланың дамуына жаңа серпін берді. 1793 жылдан бастап, Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінен кейін, Жлобин Ресей империясының құрамында, Могилев губернаторлығының Рогачев ауданында болды. 1818 жылдан бастап - шағын қала. XIX ғасырдың соңында Жлобин Рогачев ауданының Луковское болысының құрамына кірді. 1918 жылы 25 наурызда Жлобин жарияланған Беларусь Халық Республикасының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Zhlobin/|title=Страны/Курорты/ГородаБеларусьЖлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> Бірінші дүниежүзілік соғыс және кеңес-поляк соғысы оккупация астында өтті, ал 1918 жылы Жлобин жаңадан жарияланған Беларусь Халық Республикасының құрамында болды. Алайда, көп ұзамай ол Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды, бірақ онда ұзақ тұрақтамады: Литва-Беларусь КСР құрылғаннан кейін қала РСФСР құрамына енді. Тек 1924 жылы Жлобин басқа беларусь жерлерімен бірге Беларусь КСР-іне қайтарылды.<br /> Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аумақ 1941 жылы оккупацияға ұшырады, бірақ азаттық тек 1944 жылы келді. Жлобин 1925 жылы ресми түрде қала ретінде танылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1178-Zhlobin.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Жлобинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланы «БелФА» ААҚ, №40 құрылыс тресі, KZhUP Unikom, №71 жылжымалы механикаландырылған колонна және сәулет және дизайн шеберханаларының жұмыс күші салып, жақсартуда. Беларусь металлургиялық зауыты (БМЗ) көптеген әлеуметтік және мәдени нысандарды салып, ерекше үлес қосты. Жлобиннің кең халықаралық байланыстары бар. БМЗ-ның үш кезеңін салуға әлемнің түкпір-түкпірінен қырық шетелдік фирма қатысты, олардың ең ірілері Fest-Alpine (Аустрия) және Danieli (Италия) болды. Бұл ынтымақтастық шетелдік серіктестермен бірлескен кәсіпорындардың құрылуына әкелді. Солардың бірі, Аустрия-Беларусь «Аустробел», республика бойынша үнемі сұранысқа ие шұжықтар шығарады. Италияның Скаленге қаласымен де іскерлік байланыстар орнатылды. Жергілікті халыққа білім беруді әртүрлі деңгейдегі 45-тен астам білім беру мекемесі, 50-ден астам балабақша, сондай-ақ 4 орта мамандандырылған білім беру мекемесі қамтамасыз етеді.<br /> Қалада мұз айдыны, ескек есу орталығы, аквапарк, жүзу бассейні, «Локомотив» стадионы және 70-тен астам спорт залы бар. Жлобиннің «Металлург» командасы Беларусь Жоғарғы хоккей лигасында ойнайды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/zhlobin/|title=Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Қасиетті Троица шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған әдемі шіркеу. *'''Мемориалдық кешен''' — Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлерге арналған. *'''Тарих және өлкетану мұражайы''' — қала тарихы туралы мәліметтер мен экспонаттарды көруге болады. *'''Светлогорск тау жотасы''' — бұл төбе Жлобин мен оның айналасының панорамалық көрінісін ұсынады. *'''Жлобин су қоймасы''' — 1960 жылдары құрылған жасанды көл. *'''Мәдениет үйі''' — қаланың көркемдік және мәдени мұрасын бейнелейтін ерекше ғимарат. Сонымен қатар Жлобин хайуанаттар бағы және Приднестровск демалыс саябағы бар. Жлобин қала күнін жылына екі рет атап өтеді: ресми түрде 26 маусымда, сондай-ақ металлургия өнеркәсібі қызметкерлері күнінде «екінші рет туылуын» атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-zhlobin.htm|title=Карта Жлобина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="115"> DJI 0949 (51210974031).jpg|Әуеден көрінісі Central Square - panoramio - Arseny Khakhalin.jpg|Қала орталығы Жлобінскі гарадскі цэнтр культуры ... The Zhlobin center of culture - panoramio.jpg|Қалалық мәдени орталық </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 83fya6jwe3uc1bkrrn0iw4zge09ianw 3605402 3605266 2026-05-15T19:02:31Z Мағыпар 100137 үлгі 3605402 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жлобин |шынайы атауы = {{lang-be|Жло́бін}} |сурет = DJI 0933 (51211733679).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Žłobin, Belarus.png |ту = Flag of Zhlobin.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =54 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =02 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XV ғ. |алғашқы дерек = 1654 |бұрынғы атаулары = Злобин |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 32,92 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 140 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 75 377 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2315 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2334 |пошта индексі = 247196, 247200247210 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = lobin |сайты = gisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Жлобин''' ({{lang-be|Жло́бін}}) — [[Беларусь]]тің [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Жлобин ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Жлобин халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 75 377 адамды құрады. Жлобин Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халқы бойынша 18-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-zhlobin-9191.html|title=Население Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 215 км және [[Гомель]]ден 93 км қашықтықта [[Днепр]] өзенінде орналасқан. Беларусьтің ірі тас жолы М5 (Минск-Гомель) қала арқылы өтеді, ал P39 (Рогачев-Жлобин) және P149 (Жлобин-Светлогорск) жолдары да осы жерден басталады. Жлобиннің Гомель-Жлобин, Жлобин-Осиповичи, Жлобин-Калинковичи және Могилев-I-Жлобин желілерімен байланысқан өз теміржол стансасы бар.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=99_Zhlobin|title=Расположение - Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Тарихы == Жлобиннің ежелгі заманда Днепр өзенінің жағалауында пайда болуына оның варягтардан гректерге баратын ірі сауда жолында орналасуы ықпал етті. Дегенмен, тарихшылар бұл жерде оның алғашқы атауынан әлдеқайда бұрын қоныс болған деп мәлімдейді. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Либау-Ромны және Санкт-Петербург-Одесса темір жолдарының салынуы қаланың дамуына жаңа серпін берді. 1793 жылдан бастап, Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінен кейін, Жлобин Ресей империясының құрамында, Могилев губернаторлығының Рогачев ауданында болды. 1818 жылдан бастап - шағын қала. XIX ғасырдың соңында Жлобин Рогачев ауданының Луковское болысының құрамына кірді. 1918 жылы 25 наурызда Жлобин жарияланған Беларусь Халық Республикасының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Zhlobin/|title=Страны/Курорты/ГородаБеларусьЖлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> Бірінші дүниежүзілік соғыс және кеңес-поляк соғысы оккупация астында өтті, ал 1918 жылы Жлобин жаңадан жарияланған Беларусь Халық Республикасының құрамында болды. Алайда, көп ұзамай ол Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды, бірақ онда ұзақ тұрақтамады: Литва-Беларусь КСР құрылғаннан кейін қала РСФСР құрамына енді. Тек 1924 жылы Жлобин басқа беларусь жерлерімен бірге Беларусь КСР-іне қайтарылды.<br /> Ұлы Отан соғысы кезінде бұл аумақ 1941 жылы оккупацияға ұшырады, бірақ азаттық тек 1944 жылы келді. Жлобин 1925 жылы ресми түрде қала ретінде танылды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1178-Zhlobin.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Жлобинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланы «БелФА» ААҚ, №40 құрылыс тресі, KZhUP Unikom, №71 жылжымалы механикаландырылған колонна және сәулет және дизайн шеберханаларының жұмыс күші салып, жақсартуда. Беларусь металлургиялық зауыты (БМЗ) көптеген әлеуметтік және мәдени нысандарды салып, ерекше үлес қосты. Жлобиннің кең халықаралық байланыстары бар. БМЗ-ның үш кезеңін салуға әлемнің түкпір-түкпірінен қырық шетелдік фирма қатысты, олардың ең ірілері Fest-Alpine (Аустрия) және Danieli (Италия) болды. Бұл ынтымақтастық шетелдік серіктестермен бірлескен кәсіпорындардың құрылуына әкелді. Солардың бірі, Аустрия-Беларусь «Аустробел», республика бойынша үнемі сұранысқа ие шұжықтар шығарады. Италияның Скаленге қаласымен де іскерлік байланыстар орнатылды. Жергілікті халыққа білім беруді әртүрлі деңгейдегі 45-тен астам білім беру мекемесі, 50-ден астам балабақша, сондай-ақ 4 орта мамандандырылған білім беру мекемесі қамтамасыз етеді.<br /> Қалада мұз айдыны, ескек есу орталығы, аквапарк, жүзу бассейні, «Локомотив» стадионы және 70-тен астам спорт залы бар. Жлобиннің «Металлург» командасы Беларусь Жоғарғы хоккей лигасында ойнайды.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/zhlobin/|title=Жлобин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Қасиетті Троица шіркеуі''' — XIX ғасырда салынған әдемі шіркеу. *'''Мемориалдық кешен''' — Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлерге арналған. *'''Тарих және өлкетану мұражайы''' — қала тарихы туралы мәліметтер мен экспонаттарды көруге болады. *'''Светлогорск тау жотасы''' — бұл төбе Жлобин мен оның айналасының панорамалық көрінісін ұсынады. *'''Жлобин су қоймасы''' — 1960 жылдары құрылған жасанды көл. *'''Мәдениет үйі''' — қаланың көркемдік және мәдени мұрасын бейнелейтін ерекше ғимарат. Сонымен қатар Жлобин хайуанаттар бағы және Приднестровск демалыс саябағы бар. Жлобин қала күнін жылына екі рет атап өтеді: ресми түрде 26 маусымда, сондай-ақ металлургия өнеркәсібі қызметкерлері күнінде «екінші рет туылуын» атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-zhlobin.htm|title=Карта Жлобина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-15|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="115"> DJI 0949 (51210974031).jpg|Әуеден көрінісі Central Square - panoramio - Arseny Khakhalin.jpg|Қала орталығы Жлобінскі гарадскі цэнтр культуры ... The Zhlobin center of culture - panoramio.jpg|Қалалық мәдени орталық </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jb96fe598y5d8k0hyxcodxh7zvaeluk 0 781380 3605318 2026-05-15T13:59:46Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = Қожа Ахмет Ясауи ордені | суреті = | фон түсі = Қазақстан | шынайы атауы = | мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | түрі = мемлекеттік марапат, орден | негіз = | жағдайы = | тапсыр... 3605318 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Қожа Ахмет Ясауи ордені | суреті = | фон түсі = Қазақстан | шынайы атауы = | мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | түрі = мемлекеттік марапат, орден | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = 14 мамыр 2026 | алғашқы иегері = [[Режеп Тайып Ердоған]]<ref name="erdogan" /> | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} '''«Қожа Ахмет Ясауи» ордені''' — Қазақстан мен шетел ғалымдары, қоғам және мемлекет қайраткерлеріне берілетін [[Қазақстан]] [[орден]]і, мемлекеттік наградасы.<ref name="usinildi">{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/412580-qazaqstanda-3-dganha-orden-payda-bolady |title=Қазақстанда 3 жаңа орден пайда болады |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-05-13 |accessdate=2026-05-15}}</ref> == Тарихы == 2026 жылғы 13 мамырда Қазақстанда бірнеше орден,<ref name="usinildi" /> атап айтқанда [[Әл-Фараби ордені]], Қожа Ахмет Ясауи ордені мен [[Мейірім ордені]], ұсынылды.<ref name="erdogan" /> Оны [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] ұсынып, заң жобасын [[Қазақстан Парламентінің Сенаты]]на ұсынған еді.<ref name="usinildi" /> Келесі күні оның тұңғыш иегері болып [[Түркия президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] атанды.<ref name="erdogan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/yasaui-ordeni-turkiya-respublikasy-zhane-turik-ultyna-degen-iltipatynyzdyn-belgisi-erdogan |title="Ясауи" ордені Түркия Республикасы және түрік ұлтына деген ілтипатыңыздың белгісі – Ердоған |language=kk |work=inbusiness.kz |last=Қабылбекова |first=Әсем |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15}}</ref> == Сипаттамасы == Орден [[Қожа Ахмет Ясауи]] құрметіне аталған.<ref name="erdogan" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Ясауи, Қожа Ахмет ордені}} qu60hh89yy7zn8u01dcb4wd33fvh2pl 3605323 3605318 2026-05-15T14:06:22Z Nurken 111493 3605323 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Қожа Ахмет Ясауи ордені | суреті = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | түрі = мемлекеттік марапат, орден | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = 14 мамыр 2026 | алғашқы иегері = [[Режеп Тайып Ердоған]]<ref name="erdogan" /> | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} '''«Қожа Ахмет Ясауи» ордені''' — Қазақстан мен шетел ғалымдары, қоғам және мемлекет қайраткерлеріне берілетін [[Қазақстан]] [[орден]]і, мемлекеттік наградасы.<ref name="usinildi">{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/412580-qazaqstanda-3-dganha-orden-payda-bolady |title=Қазақстанда 3 жаңа орден пайда болады |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-05-13 |accessdate=2026-05-15}}</ref> == Тарихы == 2026 жылғы 13 мамырда Қазақстанда бірнеше орден,<ref name="usinildi" /> атап айтқанда [[Әл-Фараби ордені]], Қожа Ахмет Ясауи ордені мен [[Мейірім ордені]], ұсынылды.<ref name="erdogan" /> Оны [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] ұсынып, заң жобасын [[Қазақстан Парламентінің Сенаты]]на ұсынған еді.<ref name="usinildi" /> Келесі күні оның тұңғыш иегері болып [[Түркия президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] атанды.<ref name="erdogan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/yasaui-ordeni-turkiya-respublikasy-zhane-turik-ultyna-degen-iltipatynyzdyn-belgisi-erdogan |title="Ясауи" ордені Түркия Республикасы және түрік ұлтына деген ілтипатыңыздың белгісі – Ердоған |language=kk |work=inbusiness.kz |last=Қабылбекова |first=Әсем |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15}}</ref> == Сипаттамасы == Орден [[Қожа Ахмет Ясауи]] құрметіне аталған.<ref name="erdogan" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Ясауи, Қожа Ахмет ордені}} kg1da61gfj309elqt3ho8d47dqoewxz 3605330 3605323 2026-05-15T14:14:17Z Nurken 111493 /* Дереккөздер */ 3605330 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Қожа Ахмет Ясауи ордені | суреті = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | түрі = мемлекеттік марапат, орден | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = 14 мамыр 2026 | алғашқы иегері = [[Режеп Тайып Ердоған]]<ref name="erdogan" /> | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} '''«Қожа Ахмет Ясауи» ордені''' — Қазақстан мен шетел ғалымдары, қоғам және мемлекет қайраткерлеріне берілетін [[Қазақстан]] [[орден]]і, мемлекеттік наградасы.<ref name="usinildi">{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/412580-qazaqstanda-3-dganha-orden-payda-bolady |title=Қазақстанда 3 жаңа орден пайда болады |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-05-13 |accessdate=2026-05-15}}</ref> == Тарихы == 2026 жылғы 13 мамырда Қазақстанда бірнеше орден,<ref name="usinildi" /> атап айтқанда [[Әл-Фараби ордені]], Қожа Ахмет Ясауи ордені мен [[Мейірім ордені]], ұсынылды.<ref name="erdogan" /> Оны [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] ұсынып, заң жобасын [[Қазақстан Парламентінің Сенаты]]на ұсынған еді.<ref name="usinildi" /> Келесі күні оның тұңғыш иегері болып [[Түркия президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] атанды.<ref name="erdogan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/yasaui-ordeni-turkiya-respublikasy-zhane-turik-ultyna-degen-iltipatynyzdyn-belgisi-erdogan |title="Ясауи" ордені Түркия Республикасы және түрік ұлтына деген ілтипатыңыздың белгісі – Ердоған |language=kk |work=inbusiness.kz |last=Қабылбекова |first=Әсем |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15}}</ref> == Сипаттамасы == Орден [[Қожа Ахмет Ясауи]] құрметіне аталған.<ref name="erdogan" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан марапаттары}} {{DEFAULTSORT:Ясауи, Қожа Ахмет ордені}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] 16dcimyyub9gsdyqlgcqo6wq3ega9p7 0 781381 3605324 2026-05-15T14:06:52Z 1nter pares 146705 «[[Анд вирусы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3605324 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Анд вирусы]] 3u4dd2k1evt69ta2umh0qez6igrrhd6 0 781384 3605331 2026-05-15T14:14:23Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Жүлде | атауы = Әл-Фараби ордені | суреті = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | түрі = мемлекеттік марапат, орден | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | н... 3605331 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Әл-Фараби ордені | суреті = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | түрі = мемлекеттік марапат, орден | негіз = | жағдайы = | тапсырушы = | негізделді = 29 сәуір 2026<ref name="negizdeldi" /> | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} '''«Әл-Фараби» ордені''' — білім, ғылым, мәдениет пен рухани салалар қайраткерлеріне берілетін [[Қазақстан]] [[орден]]і, мемлекеттік награда.<ref name="usinildi">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-05-14/senatorlar-memlekettik-nagradalar-twraly-zang-zhobasyn-maquldady/ |title=«Әл-Фараби», «Қожа Ахмет Ясауи», «Мейірім»: марапаттар тізіміне жаңа үш орден кіреді |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Әнуарқызы |first=Аяна |date=2026-05-13 |accessdate=2026-05-15}}</ref> == Тарихы == 2026 жылғы 10 сәуірде [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] «Әл-Фараби» орденінің пайда болатынын жария қылды.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/qazaqstanda-al-farabi-ordeni-engiziledi-zana-marapat-kimderge-beriledi |title=Қазақстанда "Әл-Фараби" ордені енгізіледі. Жаңа марапат кімдерге беріледі? |language=kk |work=informburo.kz |last=Пірімқұл |first=Жазира |date=2026-04-10 |accessdate=2026-05-15}}</ref> 29 сәуірде орден ресми түрде пайда болды.<ref name="negizdeldi">{{Cite web|url=https://jambylinfo.kz/elimizde/asym-zhomart-to-aev-l-farabi-ordenin-ta-ayyndau-turaly-zharly-a-ol-oydy |title=Қасым-Жомарт Тоқаев «Әл-Фараби» орденін тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды |language=kk |work=jambylinfo.kz |last=Орынбасар |first=Мағжан |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-15}}</ref> == Сипаттамасы == Орден [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] құрметіне аталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан ордендері]] j5sq4pcd6vemp05iuvckve04n2grqml 3 781385 3605374 2026-05-15T16:24:31Z Ternarius 17489 Ternarius [[Қатысушы талқылауы:Milei.vencel]] бетін [[Қатысушы талқылауы:GyapjúGereblye]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Milei.vencel|Milei.vencel]]" to "[[Special:CentralAuth/GyapjúGereblye|GyapjúGereblye]]" 3605374 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:GyapjúGereblye]] 00bem5gcpgi12vv2sfbkvnt9ajkowp3 0 781386 3605376 2026-05-15T17:22:49Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: [[Сурет:ASMR Map.png|thumb|ASMR-дің шымырлау сезімі таралу жолының иллюстрациясы<ref name="Barratt2015">{{Cite journal |title=Autonomous Sensory Meridian Response (ASMR): a flow-like mental state |journal=[[PeerJ]] |last1=Barratt |first1=Emma L. |last2=Davis |first2=Nick J. | volume=3 |article-number=e851 |year=2015 |doi=10.7717/peerj.851 |issn=2167-8359 |pmc=4380153 |pmid=25834771 |doi-access=free }}</ref>]] Сурет:... 3605376 wikitext text/x-wiki [[Сурет:ASMR Map.png|thumb|ASMR-дің шымырлау сезімі таралу жолының иллюстрациясы<ref name="Barratt2015">{{Cite journal |title=Autonomous Sensory Meridian Response (ASMR): a flow-like mental state |journal=[[PeerJ]] |last1=Barratt |first1=Emma L. |last2=Davis |first2=Nick J. | volume=3 |article-number=e851 |year=2015 |doi=10.7717/peerj.851 |issn=2167-8359 |pmc=4380153 |pmid=25834771 |doi-access=free }}</ref>]] [[Сурет:100 trigger in 4 minutes challenge - Chiara ASMR.ogg|thumb|upright=1.15|ASMR триггерлерінің аудио мысалдары]] '''Автономды сенсорлық меридиандық реакция''' ('''АСМР''') ({{lang-en|autonomous sensory meridian response}}, ASMR<ref name="videos">Marsden, Rhodri (20 July 2012), [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/maria-spends-20-minutes-folding-towels-why-millions-are-mesmerised-by-asmr-videos-7956866.html "'Maria spends 20 minutes folding towels': Why millions are mesmerised by ASMR videos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527013456/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/maria-spends-20-minutes-folding-towels-why-millions-are-mesmerised-by-asmr-videos-7956866.html|date=27 May 2020}}, ''[[The Independent]]''.</ref><ref>McKinney, Kelsey (13 April 2017), [https://nymag.com/intelligencer/2017/04/making-slime-for-instagram-videos-is-the-new-teen-craze.html "These Mesmerizing, Satisfying Slime Videos Are the Internet's New Obsession"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200519055328/https://nymag.com/intelligencer/2017/04/making-slime-for-instagram-videos-is-the-new-teen-craze.html|date=19 May 2020}}, Intelligencer.</ref><ref>Rajan, Amol (23 April 2019), [https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-48026974 "ASMR is now mainstream"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513111400/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-48026974|date=13 May 2020}}, [[BBC News]].</ref>) — әдетте бас теріден басталып, мойынның арты мен омыртқаның жоғарғы бөлігіне қарай таралатын шымырлау сезімі және [[парестезия]]ның<ref name="paresthesia">{{cite journal |last1=Tihanyi |first1=Benedek T. |last2=Ferentzi |first2=Eszter |last3=Beissner |first3=Florian |last4=Köteles |first4=Ferenc |title=The neuropsychophysiology of tingling |journal=Consciousness and Cognition |date=1 February 2018 |volume=58 |pages=97–110 |doi=10.1016/j.concog.2017.10.015 |pmid=29096941 |s2cid=46885551 |issn=1053-8100}}</ref> жағымды түрі. ASMR құбылысы [[синестезия]]мен<ref>{{cite journal |last1=Simner |first1=Julia |last2=Mulvenna |first2=Catherine |last3=Sagiv |first3=Noam |last4=Tsakanikos |first4=Elias |last5=Witherby |first5=Sarah A. |last6=Fraser |first6=Christine |last7=Scott |first7=Kirsten |last8=Ward |first8=Jamie |display-authors=1 |year=2006 |title=Synaesthesia: the prevalence of atypical cross-modal experiences |url=http://sro.sussex.ac.uk/id/eprint/14073/1/p5469.pdf |url-status=live |journal=Perception |volume=35 |issue=8 |pages=1024–1033 |doi=10.1068/p5469 |pmid=17076063 |s2cid=2508540 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412005601/http://sro.sussex.ac.uk/id/eprint/14073/1/p5469.pdf |archive-date=12 April 2022 |access-date=2 July 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Banissy |first1=Michael J. |last2=Jonas |first2=Clare |last3=Cohen Kadosh |first3=Roi |display-authors=1 |date=15 December 2014 |title=Synesthesia: an introduction |journal=Frontiers in Psychology |volume=5 |issue=1414 |page=1414 |doi=10.3389/fpsyg.2014.01414 |pmc=4265978 |pmid=25566110 |doi-access=free}}</ref> салыстырылады және [[фриссон]]мен<ref name=huronk>{{Cite journal |last1=Kovacevich |first1=Alexsandra |last2=Huron |first2=David |date=2019-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805004756/http://emusicology.org/article/view/6012/5177 |archive-date=5 August 2019 |title=Two Studies of Autonomous Sensory Meridian Response (ASMR): The Relationship between ASMR and Music-Induced Frisson |url=https://emusicology.org/article/view/6012 |url-status=live |journal=Empirical Musicology Review |language=en |volume=13 |issue=1–2 |pages=39–63 |doi=10.18061/emr.v13i1-2.6012 |issn=1559-5749 |access-date=2 July 2023 |doi-access=free}}</ref> ұқсас тұстары бар. Ол — жағымды сезімдер мен терідегі ерекше статикалық ток тәрізді шымырлаудың үйлесімінен тұратын, «төмен дәрежелі [[эйфория]]ның» субъективті көрінісі. Бұл реакция көбінесе арнайы аудио және визуалды сигналдар арқылы, ал сирек жағдайларда адамның өз назарын саналы түрде басқару арқылы пайда болады.<ref name="Ahuja2013">{{cite journal |last=Ahuja |first=Nitin K. |year=2013 |title='It feels good to be measured': clinical role-play, Walker Percy, and the tingles |journal=Perspectives in Biology and Medicine |volume=56 |issue=3 |pages=442–451 |doi=10.1353/pbm.2013.0022 |pmid=24375123 |s2cid=43492129}}</ref> Сонымен қатар бұл термин осы құбылысты тудыруға арналған медиаконтентті (әдетте аудио-визуалды медиа) сипаттау үшін де қолданылады, ал сезімнің өзі бейресми түрде «шымырлау» (tingles) деп аталады. == Атауы == 2010 жылы онлайн-форум қатысушысы Дженнифер Аллен бұл құбылысқа «автономды сенсорлық меридиандық реакция» деген атау беруді ұсынды. Аллен бұл сөздерді келесідей нақты мағыналарды білдіреді деген мақсатпен немесе болжаммен таңдаған:<ref name=keiles>{{Cite news |last=Keiles |first=Jamie Lauren |date=2019-04-04 |title=How A.S.M.R. Became a Sensation |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/04/magazine/how-asmr-videos-became-a-sensation-youtube.html |access-date=2023-04-07 |issn=0362-4331 |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516210908/https://www.nytimes.com/2019/04/04/magazine/how-asmr-videos-became-a-sensation-youtube.html |url-status=live }}</ref> * Автономды (Autonomous) — өзін-өзі басқаратын, бақыланатын немесе бақылаусыз болатын * Сенсорлық (Sensory) — сезім мүшелеріне немесе сезімге қатысты * Меридиандық (Meridian) — шыңды, шарықтау шегін немесе ең жоғары даму нүктесін білдіретін * Реакция (Response) — сыртқы немесе ішкі факторлардан туындаған тәжірибеге (әсерге) сілтеме жасайтын Аллен 2016 жылғы сұхбатында бұл сезімнің балама атауларына қарағанда, осы терминдерді анағұрлым объективті, қолайлы және клиникалық сипатта болғандықтан әдейі таңдағанын растады.<ref name="university-interview">{{cite web |url=https://asmruniversity.com/2016/05/17/jennifer-allen-interview-coined-asmr/ |title=Interview with Jennifer Allen, the woman who coined the term, 'Autonomous Sensory Meridian Response' (ASMR) |publisher=ASMR University |first=Craig |last=Richard |date=17 May 2016 |access-date=19 December 2016 |archive-date=17 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517094912/https://asmruniversity.com/2016/05/17/jennifer-allen-interview-coined-asmr/ |url-status=live }}</ref> Сол сұхбатта Аллен «оргазм» сөзін алмастыру үшін «меридиан» сөзін таңдағанын түсіндіріп, сөздіктен бұл сөздің «ең жоғары даму, гүлдену немесе соған ұқсас кезең немесе нүкте» деген анықтамасын тапқанын айтты.<ref name="university-interview"/><ref>{{cite book |author1=Merriam-Webster |title=Websters Encyclopedic Unabridged Dictionary of the English Language |date=2001 |publisher=Random House |isbn=9780375425820 |url=https://archive.org/details/isbn_0375425829/page/n9/mode/2up?q=%22a+point+or+period+of+highest+development%2C+greatest+prosperity%2C+or+the+like%22}}</ref><ref>{{cite book |last1=Emery |first1=H. G. |last2=Brewster |first2=K. G. |title=The New Century Dictionary |date=1927 |publisher=D. Appleton-Century Company |url=https://archive.org/details/bwb_S0-CAY-623/mode/2up?q=%22a+point+or+period+of+highest+development%2C+greatest+prosperity%2C+or+the+like%22}}</ref> == Триггерлер == [[Сурет:TI COCCOLO SUL LETTO MENTRE DORMI ASMR pov.webm|thumb|upright=1.15|ASMR видеосының үлгісі]] ASMR әдетте «триггерлер» деп аталатын [[стимул]]дан туындайды.<ref name="Ahuja2013"/> Көбінесе аудио және визуалды болып келетін ASMR триггерлерімен күнделікті өмірдегі [[Қарым-қатынас|тұлғааралық]] қарым-қатынас кезінде кездесуге болады. Бұған қоса, ASMR көбіне белгілі бір аудио және видео материалдарды тамашалау арқылы іске қосылады. Мұндай медиа контент арнайы ASMR тудыру мақсатында жасалуы мүмкін немесе басқа мақсаттар үшін түсіріліп, кейіннен оның триггер ретіндегі тиімділігі анықталуы ықтимал.<ref name="Barratt2015"/> Бұл құбылысты бастан өткеретін адамдардың айтуынша, ASMR-ді қоздыратын тітіркендіргіштерге мыналар жатады: * Ақырын сөйлеген немесе сыбырлаған дауысты тыңдау<ref name=":0">{{Cite web |last=Lopez |first=German |date=2015-07-15 |title=ASMR, explained: why millions of people are watching YouTube videos of someone whispering |url=https://www.vox.com/2015/7/15/8965393/asmr-video-youtube-autonomous-sensory-meridian-response |access-date=2023-08-08 |website=Vox |language=en}}</ref> * Микрофонға үрлеген немесе дем шығарған адамның дыбысын тыңдау<ref name="Barratt2015"/> * Тілмен ақырын шықылдату немесе таңдай қағу сияқты ауыз қуысының дыбыстарын тыңдау<ref name="cnn">{{cite web|url=https://www.cnn.com/2022/02/02/health/asmr-tinglehead-wellness/index.html|publisher=CNN|title=Are you a tinglehead? The weird world of ASMR|date=2 February 2022 |access-date=2024-03-21}}</ref> * Қатты беткейлерді (әдетте жасанды тырнақтармен) тықылдатқан дыбысты тыңдау<ref name=":0" /> * Түймелердің басылуын, көбіне компьютер пернетақтасында теру немесе ойын контроллерлерінің сыртылын тыңдау<ref name="poerio">{{Cite journal |last1=Poerio |first1=Giulia L. |last2=Succi |first2=Angelica |last3=Swart |first3=Tom |last4=Romei |first4=Vincenzo |last5=Gillmeister |first5=Helge |title=From touch to tingles: Assessing ASMR triggers and their consistency over time with the ASMR Trigger Checklist (ATC) |journal=Consciousness and Cognition |volume=115 |year=2023 |article-number=103584 |doi=10.1016/j.concog.2023.103584 |pmid=37820451 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1053810023001216|hdl=11585/955190 |hdl-access=free }}</ref> * Бір қалыпты, үйреншікті іспен айналысып жатқан адамнан шығатын бәсең, қайталанатын дыбыстарды тыңдау (мысалы, кітап беттерін парақтау)<ref name="wbur">{{cite web|url=https://www.wbur.org/onpoint/2019/07/03/asmr-youtube-super-bowl-ad-brain-tingles|publisher=WBUR|title=From Super Bowl Ad to YouTube Videos, ASMR Is Giving People Tingles|date=3 July 2019 |access-date=2024-03-21}}</ref> * Біреудің қарапайым жұмысты, мысалы, тамақ дайындауды мұқият орындап жатқанын бақылау<ref name=":0" /> * Жеке назар мен қамқорлық алу, мысалы, макияж жасату, шаш сәндету немесе медициналық тексеруден өту<ref name=":0" /> * Жаңбырдың, жанып жатқан отынның сыртылын және басқа да табиғи дыбыстарды тыңдау * Қағаз, киім сияқты «сықырлайтын» заттардың немесе пенопласт сияқты материалдардың дыбысын тыңдау<ref name=":0" /> * Музыканың белгілі бір түрлерін тыңдау<ref name=huronk/> * Күлу немесе жымию сияқты «күтпеген триггерлерді» есту және көру<ref name="Barratt2015"/> 130 респондент арасында жүргізілген 2017 жылғы зерттеу төмен жиілікті (жуан), күрделі дыбыстар мен бөлшектерге бағытталған баяу бейнежазбалардың аса тиімді триггерлер екенін анықтады.<ref>{{cite web |last1=Barratt |first1=EL |last2=Spence |first2=C |last3=Davis |first3=NJ |title=Sensory determinants of the autonomous sensory meridian response (ASMR): understanding the triggers |url=https://peerj.com/articles/3846/ |doi=10.7717/peerj.3846 |date=2017 |website=PeerJ |volume=5 |id=e3846 |language=en |access-date=2026-05-15}}</ref> == Ғылыми қауымдастықтың реакциясы == === Алғашқы күмән === 2012 жылғы 12 наурызда [[Стивен Новелла]] өзінің «Neurologica» блогында ASMR туралы мақала жариялады. Новелла ASMR-дің шынайы құбылыс екендігі туралы сұраққа қатысты: «Бұл жағдайда нақты жауап бар деп ойламаймын, бірақ мен оның шынайылығына сенуге бейіммін. Бірнеше адам бір-бірінен тәуелсіз түрде... дәл осы синдромды бастан өткеріп, оны өте нақты ерекшеліктерімен сипаттаған сияқты», — деді. Новелла ASMR әсерін [[бас сақинасы]]мен салыстырды. Сонымен қатар, ол ASMR-ге қатысты ғылыми зерттеулердің аздығына назар аударып, бұл құбылысты ғылыми тұрғыдан түсіну және түсіндіру үшін ASMR-ді сезінетін және сезінбейтін адамдардың миын функционалды магнитті-резонансты томография және транскраниялық магниттік стимуляция технологиялары арқылы салыстырмалы түрде зерттеуді ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://theness.com/neurologicablog/index.php/asmr/ |title=ASMR |work=Neurologica Blog |publisher=New England Skeptical Society |first=Steven |last=Novella |author-link=Steven Novella |date=12 March 2012 |access-date=20 January 2016 |archive-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130714175605/http://theness.com/neurologicablog/index.php/asmr/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.skepticblog.org/2012/03/12/asmr/ |title=ASMR |website=Skepticblog.org |first=Steven |last=Novella |author-link=Steven Novella |date=12 March 2012 |access-date=20 January 2016 |archive-date=13 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005929/https://www.skepticblog.org/2012/03/12/asmr/ |url-status=live }}</ref> Новелланың блогтағы жазбасынан төрт ай өткен соң, [[Шеффилд университеті]]нің оқытушысы Том Стаффорд ASMR «шынымен де шынайы нәрсе болуы мүмкін, бірақ сіз көре алмайтын немесе сезе алмайтын... мұндай құбылысты зерттеу өте қиын» және ол «барлық адамда бірдей бола бермейді» деп атап өтті. Стаффорд ASMR-дің қазіргі жағдайын синестезияға деген көзқарастың даму тарихымен салыстырды. Оның айтуынша, [[Синестезия]] да «көптеген жылдар бойы... аңыз болып саналды, бірақ 1990-жылдары ғалымдар оны өлшеудің сенімді әдісін тапты».<ref name="videos" /> === Кейінгі зерттеулер мен ұсыныстар === 2018 жылы жүргізілген зерттеу ASMR-дің шынымен бар екенін немесе оның жай ғана [[Плацебо]] әсері екенін анықтауға тырысты. Бұған дейін ASMR-мен таныс болған және таныс емес қатысушылармен жүргізілген сынамадан кейін ғалымдар бұл құбылыстың нақты механизмі мен оны неліктен тек кейбір адамдар ғана сезінетіні әлі белгісіз болғандықтан, зерттеу нәтижелері нақты қорытынды бермеді деген шешімге келді.<ref>{{cite web |last1=Cash |first1=Daniella K. |last2=Heisick |first2=Laura L. |last3=Papesh | first3=Megan H. |title=Expectancy effects in the Autonomous Sensory Meridian Response |url=https://doi.org/10.7717/peerj.5229 |website=[[PeerJ]] |volume=6 | pages=e5229 |date=22 August 2018 |language=en |pmid=30155346 |pmc=6109369 }}</ref> Жалпы халықтың шамамен 60%-ы ASMR-ді сезінеді, ал қалған 40%-ы сезінбейді деген болжам бар.<ref name="JLPP">{{cite web |last1=Kuptsova |first1=Anna |last2=Lockwood |first2=Josie |title=PinkPoppyASMR on the relationship between ASMR and ADHD |url=https://www.palatinate.org.uk/pinkpoppyasmr-on-the-relationship-between-asmr-and-adhd/ |website=Palatinate |date=July 19, 2022 |access-date=31 August 2025 |ref=JLPP}}</ref> Кэш және оның әріптестерінің зерттеуіне қатысты 2018 жылғы түсініктемеде өлшеу әдістерінің бірізділігі маңызды екені, ал бірнеше жалпы өлшемдер жиі қолданылатын салаларда (мысалы, ASMR-де) бұрмалаушылықтар кездесетіндіктен, нәтижелер тұрақсыз болатыны айтылды. Бұл зерттеуде болашақ ғылыми жұмыстар үшін бірнеше ұсыныстар жасалды, оның ішінде бірізділік сынақтары, тітіркендіргіштерге жауап ретінде қатысушылар берген сипаттамаларды енгізу және реакциялардың тұрақтылығын тексеру үшін әртүрлі ASMR және ASMR-ге жатпайтын тітіркендіргіштерді қолданатын қатысушылардың бақылау топтарын құру ұсынылды.<ref>{{cite web |url=https://brill.com/view/journals/msr/32/6/article-p521_3.xml?ebody=Article%20details |last1=Hostler |first1=Thomas J. |last2=Poerio |first2=Giulia Lara |last3=Blakey |first3=Emma |title=Still more than a feeling: Commentary on Cash et al., "Expectancy effects in the Autonomous Sensory Meridian Response" and recommendations for measurement in future ASMR research |website=Brill |volume=32 |issue=6 |pages=521–531 |date=June 25, 2019 |doi=10.1163/22134808-20191366 |language=en |pmid=31128572 }}</ref> Осы мақсатта «Synesthete» деп аталатын арнайы веб-сайт іске қосылды.<ref>{{cite web |last1=Eagleman |first1=David M. |last2=Kagan |first2=Arielle D. |last3=Nelson |first3=Stephanie S. |last4=Sagaram |first4=Deepak |last5=Sarma |first5=Anand K. |title=A standardized test battery for the study of synesthesia |url=https://doi.org/10.1016/j.jneumeth.2006.07.012 |website=Journal of Neuroscience Methods |date=2007-01-15 |volume=159 |issue=1 |pages=139–145 |language=en |pmid=16919755 |pmc=4118597}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Түйсіктер]] [[Санат:Неологизмдер]] [[Санат:Интернет-мәдениет]] g91wfga2hwm5w39tzi86li5yej6uwe7 3605510 3605376 2026-05-16T04:23:11Z Arystanbek 14348 + [[Санат:Құбылыстар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3605510 wikitext text/x-wiki [[Сурет:ASMR Map.png|thumb|ASMR-дің шымырлау сезімі таралу жолының иллюстрациясы<ref name="Barratt2015">{{Cite journal |title=Autonomous Sensory Meridian Response (ASMR): a flow-like mental state |journal=[[PeerJ]] |last1=Barratt |first1=Emma L. |last2=Davis |first2=Nick J. | volume=3 |article-number=e851 |year=2015 |doi=10.7717/peerj.851 |issn=2167-8359 |pmc=4380153 |pmid=25834771 |doi-access=free }}</ref>]] [[Сурет:100 trigger in 4 minutes challenge - Chiara ASMR.ogg|thumb|upright=1.15|ASMR триггерлерінің аудио мысалдары]] '''Автономды сенсорлық меридиандық реакция''' ('''АСМР''') ({{lang-en|autonomous sensory meridian response}}, ASMR<ref name="videos">Marsden, Rhodri (20 July 2012), [https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/maria-spends-20-minutes-folding-towels-why-millions-are-mesmerised-by-asmr-videos-7956866.html "'Maria spends 20 minutes folding towels': Why millions are mesmerised by ASMR videos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527013456/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/maria-spends-20-minutes-folding-towels-why-millions-are-mesmerised-by-asmr-videos-7956866.html|date=27 May 2020}}, ''[[The Independent]]''.</ref><ref>McKinney, Kelsey (13 April 2017), [https://nymag.com/intelligencer/2017/04/making-slime-for-instagram-videos-is-the-new-teen-craze.html "These Mesmerizing, Satisfying Slime Videos Are the Internet's New Obsession"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200519055328/https://nymag.com/intelligencer/2017/04/making-slime-for-instagram-videos-is-the-new-teen-craze.html|date=19 May 2020}}, Intelligencer.</ref><ref>Rajan, Amol (23 April 2019), [https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-48026974 "ASMR is now mainstream"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513111400/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-48026974|date=13 May 2020}}, [[BBC News]].</ref>) — әдетте бас теріден басталып, мойынның арты мен омыртқаның жоғарғы бөлігіне қарай таралатын шымырлау сезімі және [[парестезия]]ның<ref name="paresthesia">{{cite journal |last1=Tihanyi |first1=Benedek T. |last2=Ferentzi |first2=Eszter |last3=Beissner |first3=Florian |last4=Köteles |first4=Ferenc |title=The neuropsychophysiology of tingling |journal=Consciousness and Cognition |date=1 February 2018 |volume=58 |pages=97–110 |doi=10.1016/j.concog.2017.10.015 |pmid=29096941 |s2cid=46885551 |issn=1053-8100}}</ref> жағымды түрі. ASMR құбылысы [[синестезия]]мен<ref>{{cite journal |last1=Simner |first1=Julia |last2=Mulvenna |first2=Catherine |last3=Sagiv |first3=Noam |last4=Tsakanikos |first4=Elias |last5=Witherby |first5=Sarah A. |last6=Fraser |first6=Christine |last7=Scott |first7=Kirsten |last8=Ward |first8=Jamie |display-authors=1 |year=2006 |title=Synaesthesia: the prevalence of atypical cross-modal experiences |url=http://sro.sussex.ac.uk/id/eprint/14073/1/p5469.pdf |url-status=live |journal=Perception |volume=35 |issue=8 |pages=1024–1033 |doi=10.1068/p5469 |pmid=17076063 |s2cid=2508540 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412005601/http://sro.sussex.ac.uk/id/eprint/14073/1/p5469.pdf |archive-date=12 April 2022 |access-date=2 July 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Banissy |first1=Michael J. |last2=Jonas |first2=Clare |last3=Cohen Kadosh |first3=Roi |display-authors=1 |date=15 December 2014 |title=Synesthesia: an introduction |journal=Frontiers in Psychology |volume=5 |issue=1414 |page=1414 |doi=10.3389/fpsyg.2014.01414 |pmc=4265978 |pmid=25566110 |doi-access=free}}</ref> салыстырылады және [[фриссон]]мен<ref name=huronk>{{Cite journal |last1=Kovacevich |first1=Alexsandra |last2=Huron |first2=David |date=2019-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805004756/http://emusicology.org/article/view/6012/5177 |archive-date=5 August 2019 |title=Two Studies of Autonomous Sensory Meridian Response (ASMR): The Relationship between ASMR and Music-Induced Frisson |url=https://emusicology.org/article/view/6012 |url-status=live |journal=Empirical Musicology Review |language=en |volume=13 |issue=1–2 |pages=39–63 |doi=10.18061/emr.v13i1-2.6012 |issn=1559-5749 |access-date=2 July 2023 |doi-access=free}}</ref> ұқсас тұстары бар. Ол — жағымды сезімдер мен терідегі ерекше статикалық ток тәрізді шымырлаудың үйлесімінен тұратын, «төмен дәрежелі [[эйфория]]ның» субъективті көрінісі. Бұл реакция көбінесе арнайы аудио және визуалды сигналдар арқылы, ал сирек жағдайларда адамның өз назарын саналы түрде басқару арқылы пайда болады.<ref name="Ahuja2013">{{cite journal |last=Ahuja |first=Nitin K. |year=2013 |title='It feels good to be measured': clinical role-play, Walker Percy, and the tingles |journal=Perspectives in Biology and Medicine |volume=56 |issue=3 |pages=442–451 |doi=10.1353/pbm.2013.0022 |pmid=24375123 |s2cid=43492129}}</ref> Сонымен қатар бұл термин осы құбылысты тудыруға арналған медиаконтентті (әдетте аудио-визуалды медиа) сипаттау үшін де қолданылады, ал сезімнің өзі бейресми түрде «шымырлау» (tingles) деп аталады. == Атауы == 2010 жылы онлайн-форум қатысушысы Дженнифер Аллен бұл құбылысқа «автономды сенсорлық меридиандық реакция» деген атау беруді ұсынды. Аллен бұл сөздерді келесідей нақты мағыналарды білдіреді деген мақсатпен немесе болжаммен таңдаған:<ref name=keiles>{{Cite news |last=Keiles |first=Jamie Lauren |date=2019-04-04 |title=How A.S.M.R. Became a Sensation |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/04/magazine/how-asmr-videos-became-a-sensation-youtube.html |access-date=2023-04-07 |issn=0362-4331 |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516210908/https://www.nytimes.com/2019/04/04/magazine/how-asmr-videos-became-a-sensation-youtube.html |url-status=live }}</ref> * Автономды (Autonomous) — өзін-өзі басқаратын, бақыланатын немесе бақылаусыз болатын * Сенсорлық (Sensory) — сезім мүшелеріне немесе сезімге қатысты * Меридиандық (Meridian) — шыңды, шарықтау шегін немесе ең жоғары даму нүктесін білдіретін * Реакция (Response) — сыртқы немесе ішкі факторлардан туындаған тәжірибеге (әсерге) сілтеме жасайтын Аллен 2016 жылғы сұхбатында бұл сезімнің балама атауларына қарағанда, осы терминдерді анағұрлым объективті, қолайлы және клиникалық сипатта болғандықтан әдейі таңдағанын растады.<ref name="university-interview">{{cite web |url=https://asmruniversity.com/2016/05/17/jennifer-allen-interview-coined-asmr/ |title=Interview with Jennifer Allen, the woman who coined the term, 'Autonomous Sensory Meridian Response' (ASMR) |publisher=ASMR University |first=Craig |last=Richard |date=17 May 2016 |access-date=19 December 2016 |archive-date=17 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517094912/https://asmruniversity.com/2016/05/17/jennifer-allen-interview-coined-asmr/ |url-status=live }}</ref> Сол сұхбатта Аллен «оргазм» сөзін алмастыру үшін «меридиан» сөзін таңдағанын түсіндіріп, сөздіктен бұл сөздің «ең жоғары даму, гүлдену немесе соған ұқсас кезең немесе нүкте» деген анықтамасын тапқанын айтты.<ref name="university-interview"/><ref>{{cite book |author1=Merriam-Webster |title=Websters Encyclopedic Unabridged Dictionary of the English Language |date=2001 |publisher=Random House |isbn=9780375425820 |url=https://archive.org/details/isbn_0375425829/page/n9/mode/2up?q=%22a+point+or+period+of+highest+development%2C+greatest+prosperity%2C+or+the+like%22}}</ref><ref>{{cite book |last1=Emery |first1=H. G. |last2=Brewster |first2=K. G. |title=The New Century Dictionary |date=1927 |publisher=D. Appleton-Century Company |url=https://archive.org/details/bwb_S0-CAY-623/mode/2up?q=%22a+point+or+period+of+highest+development%2C+greatest+prosperity%2C+or+the+like%22}}</ref> == Триггерлер == [[Сурет:TI COCCOLO SUL LETTO MENTRE DORMI ASMR pov.webm|thumb|upright=1.15|ASMR видеосының үлгісі]] ASMR әдетте «триггерлер» деп аталатын [[стимул]]дан туындайды.<ref name="Ahuja2013"/> Көбінесе аудио және визуалды болып келетін ASMR триггерлерімен күнделікті өмірдегі [[Қарым-қатынас|тұлғааралық]] қарым-қатынас кезінде кездесуге болады. Бұған қоса, ASMR көбіне белгілі бір аудио және видео материалдарды тамашалау арқылы іске қосылады. Мұндай медиа контент арнайы ASMR тудыру мақсатында жасалуы мүмкін немесе басқа мақсаттар үшін түсіріліп, кейіннен оның триггер ретіндегі тиімділігі анықталуы ықтимал.<ref name="Barratt2015"/> Бұл құбылысты бастан өткеретін адамдардың айтуынша, ASMR-ді қоздыратын тітіркендіргіштерге мыналар жатады: * Ақырын сөйлеген немесе сыбырлаған дауысты тыңдау<ref name=":0">{{Cite web |last=Lopez |first=German |date=2015-07-15 |title=ASMR, explained: why millions of people are watching YouTube videos of someone whispering |url=https://www.vox.com/2015/7/15/8965393/asmr-video-youtube-autonomous-sensory-meridian-response |access-date=2023-08-08 |website=Vox |language=en}}</ref> * Микрофонға үрлеген немесе дем шығарған адамның дыбысын тыңдау<ref name="Barratt2015"/> * Тілмен ақырын шықылдату немесе таңдай қағу сияқты ауыз қуысының дыбыстарын тыңдау<ref name="cnn">{{cite web|url=https://www.cnn.com/2022/02/02/health/asmr-tinglehead-wellness/index.html|publisher=CNN|title=Are you a tinglehead? The weird world of ASMR|date=2 February 2022 |access-date=2024-03-21}}</ref> * Қатты беткейлерді (әдетте жасанды тырнақтармен) тықылдатқан дыбысты тыңдау<ref name=":0" /> * Түймелердің басылуын, көбіне компьютер пернетақтасында теру немесе ойын контроллерлерінің сыртылын тыңдау<ref name="poerio">{{Cite journal |last1=Poerio |first1=Giulia L. |last2=Succi |first2=Angelica |last3=Swart |first3=Tom |last4=Romei |first4=Vincenzo |last5=Gillmeister |first5=Helge |title=From touch to tingles: Assessing ASMR triggers and their consistency over time with the ASMR Trigger Checklist (ATC) |journal=Consciousness and Cognition |volume=115 |year=2023 |article-number=103584 |doi=10.1016/j.concog.2023.103584 |pmid=37820451 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1053810023001216|hdl=11585/955190 |hdl-access=free }}</ref> * Бір қалыпты, үйреншікті іспен айналысып жатқан адамнан шығатын бәсең, қайталанатын дыбыстарды тыңдау (мысалы, кітап беттерін парақтау)<ref name="wbur">{{cite web|url=https://www.wbur.org/onpoint/2019/07/03/asmr-youtube-super-bowl-ad-brain-tingles|publisher=WBUR|title=From Super Bowl Ad to YouTube Videos, ASMR Is Giving People Tingles|date=3 July 2019 |access-date=2024-03-21}}</ref> * Біреудің қарапайым жұмысты, мысалы, тамақ дайындауды мұқият орындап жатқанын бақылау<ref name=":0" /> * Жеке назар мен қамқорлық алу, мысалы, макияж жасату, шаш сәндету немесе медициналық тексеруден өту<ref name=":0" /> * Жаңбырдың, жанып жатқан отынның сыртылын және басқа да табиғи дыбыстарды тыңдау * Қағаз, киім сияқты «сықырлайтын» заттардың немесе пенопласт сияқты материалдардың дыбысын тыңдау<ref name=":0" /> * Музыканың белгілі бір түрлерін тыңдау<ref name=huronk/> * Күлу немесе жымию сияқты «күтпеген триггерлерді» есту және көру<ref name="Barratt2015"/> 130 респондент арасында жүргізілген 2017 жылғы зерттеу төмен жиілікті (жуан), күрделі дыбыстар мен бөлшектерге бағытталған баяу бейнежазбалардың аса тиімді триггерлер екенін анықтады.<ref>{{cite web |last1=Barratt |first1=EL |last2=Spence |first2=C |last3=Davis |first3=NJ |title=Sensory determinants of the autonomous sensory meridian response (ASMR): understanding the triggers |url=https://peerj.com/articles/3846/ |doi=10.7717/peerj.3846 |date=2017 |website=PeerJ |volume=5 |id=e3846 |language=en |access-date=2026-05-15}}</ref> == Ғылыми қауымдастықтың реакциясы == === Алғашқы күмән === 2012 жылғы 12 наурызда [[Стивен Новелла]] өзінің «Neurologica» блогында ASMR туралы мақала жариялады. Новелла ASMR-дің шынайы құбылыс екендігі туралы сұраққа қатысты: «Бұл жағдайда нақты жауап бар деп ойламаймын, бірақ мен оның шынайылығына сенуге бейіммін. Бірнеше адам бір-бірінен тәуелсіз түрде... дәл осы синдромды бастан өткеріп, оны өте нақты ерекшеліктерімен сипаттаған сияқты», — деді. Новелла ASMR әсерін [[бас сақинасы]]мен салыстырды. Сонымен қатар, ол ASMR-ге қатысты ғылыми зерттеулердің аздығына назар аударып, бұл құбылысты ғылыми тұрғыдан түсіну және түсіндіру үшін ASMR-ді сезінетін және сезінбейтін адамдардың миын функционалды магнитті-резонансты томография және транскраниялық магниттік стимуляция технологиялары арқылы салыстырмалы түрде зерттеуді ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://theness.com/neurologicablog/index.php/asmr/ |title=ASMR |work=Neurologica Blog |publisher=New England Skeptical Society |first=Steven |last=Novella |author-link=Steven Novella |date=12 March 2012 |access-date=20 January 2016 |archive-date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130714175605/http://theness.com/neurologicablog/index.php/asmr/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.skepticblog.org/2012/03/12/asmr/ |title=ASMR |website=Skepticblog.org |first=Steven |last=Novella |author-link=Steven Novella |date=12 March 2012 |access-date=20 January 2016 |archive-date=13 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005929/https://www.skepticblog.org/2012/03/12/asmr/ |url-status=live }}</ref> Новелланың блогтағы жазбасынан төрт ай өткен соң, [[Шеффилд университеті]]нің оқытушысы Том Стаффорд ASMR «шынымен де шынайы нәрсе болуы мүмкін, бірақ сіз көре алмайтын немесе сезе алмайтын... мұндай құбылысты зерттеу өте қиын» және ол «барлық адамда бірдей бола бермейді» деп атап өтті. Стаффорд ASMR-дің қазіргі жағдайын синестезияға деген көзқарастың даму тарихымен салыстырды. Оның айтуынша, [[Синестезия]] да «көптеген жылдар бойы... аңыз болып саналды, бірақ 1990-жылдары ғалымдар оны өлшеудің сенімді әдісін тапты».<ref name="videos" /> === Кейінгі зерттеулер мен ұсыныстар === 2018 жылы жүргізілген зерттеу ASMR-дің шынымен бар екенін немесе оның жай ғана [[Плацебо]] әсері екенін анықтауға тырысты. Бұған дейін ASMR-мен таныс болған және таныс емес қатысушылармен жүргізілген сынамадан кейін ғалымдар бұл құбылыстың нақты механизмі мен оны неліктен тек кейбір адамдар ғана сезінетіні әлі белгісіз болғандықтан, зерттеу нәтижелері нақты қорытынды бермеді деген шешімге келді.<ref>{{cite web |last1=Cash |first1=Daniella K. |last2=Heisick |first2=Laura L. |last3=Papesh | first3=Megan H. |title=Expectancy effects in the Autonomous Sensory Meridian Response |url=https://doi.org/10.7717/peerj.5229 |website=[[PeerJ]] |volume=6 | pages=e5229 |date=22 August 2018 |language=en |pmid=30155346 |pmc=6109369 }}</ref> Жалпы халықтың шамамен 60%-ы ASMR-ді сезінеді, ал қалған 40%-ы сезінбейді деген болжам бар.<ref name="JLPP">{{cite web |last1=Kuptsova |first1=Anna |last2=Lockwood |first2=Josie |title=PinkPoppyASMR on the relationship between ASMR and ADHD |url=https://www.palatinate.org.uk/pinkpoppyasmr-on-the-relationship-between-asmr-and-adhd/ |website=Palatinate |date=July 19, 2022 |access-date=31 August 2025 |ref=JLPP}}</ref> Кэш және оның әріптестерінің зерттеуіне қатысты 2018 жылғы түсініктемеде өлшеу әдістерінің бірізділігі маңызды екені, ал бірнеше жалпы өлшемдер жиі қолданылатын салаларда (мысалы, ASMR-де) бұрмалаушылықтар кездесетіндіктен, нәтижелер тұрақсыз болатыны айтылды. Бұл зерттеуде болашақ ғылыми жұмыстар үшін бірнеше ұсыныстар жасалды, оның ішінде бірізділік сынақтары, тітіркендіргіштерге жауап ретінде қатысушылар берген сипаттамаларды енгізу және реакциялардың тұрақтылығын тексеру үшін әртүрлі ASMR және ASMR-ге жатпайтын тітіркендіргіштерді қолданатын қатысушылардың бақылау топтарын құру ұсынылды.<ref>{{cite web |url=https://brill.com/view/journals/msr/32/6/article-p521_3.xml?ebody=Article%20details |last1=Hostler |first1=Thomas J. |last2=Poerio |first2=Giulia Lara |last3=Blakey |first3=Emma |title=Still more than a feeling: Commentary on Cash et al., "Expectancy effects in the Autonomous Sensory Meridian Response" and recommendations for measurement in future ASMR research |website=Brill |volume=32 |issue=6 |pages=521–531 |date=June 25, 2019 |doi=10.1163/22134808-20191366 |language=en |pmid=31128572 }}</ref> Осы мақсатта «Synesthete» деп аталатын арнайы веб-сайт іске қосылды.<ref>{{cite web |last1=Eagleman |first1=David M. |last2=Kagan |first2=Arielle D. |last3=Nelson |first3=Stephanie S. |last4=Sagaram |first4=Deepak |last5=Sarma |first5=Anand K. |title=A standardized test battery for the study of synesthesia |url=https://doi.org/10.1016/j.jneumeth.2006.07.012 |website=Journal of Neuroscience Methods |date=2007-01-15 |volume=159 |issue=1 |pages=139–145 |language=en |pmid=16919755 |pmc=4118597}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Түйсіктер]] [[Санат:Неологизмдер]] [[Санат:Интернет-мәдениет]] [[Санат:Құбылыстар]] f2mcf1ehlozislp3diyad0wybkrd6z7 0 781387 3605377 2026-05-15T17:26:27Z TalgatSnow 143530 «[[ASMR]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3605377 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[ASMR]] 2n1l6sfjqsogrf7a7d8cjdaayubvpki 10 781388 3605378 2026-05-15T18:00:52Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-05-16|POTD 2026-05-16]]: filename only 3605378 wikitext text/x-wiki Gurudongmar Lake Sikkim, India (edit).jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> f0uq7bvuukupc05nk2xjur0ge8crlb4 0 781390 3605380 2026-05-15T18:07:35Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Телесериал |Қазақша атауы = Келешектен келген қонақ |Шынайы атауы = {{lang-ru|Гостья из будущего}} |суреті = |тақырыбы = |жанры = шытырман оқиғалы [[фантастика]] |авторы = [[Кир Булычёв]],<br />[[Павел Оганезович Арсенов|Павел Арсенов]] |а... 3605380 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Келешектен келген қонақ |Шынайы атауы = {{lang-ru|Гостья из будущего}} |суреті = |тақырыбы = |жанры = шытырман оқиғалы [[фантастика]] |авторы = [[Кир Булычёв]],<br />[[Павел Оганезович Арсенов|Павел Арсенов]] |атқарушы продюсері = |ролдерде = |операторы = Сергей Онуфриев,<br />Сергей Ткаченко |сценарист = |композиторы = Евгений Крылатов |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{Байрақ|КСРО}} |Тілі = [[орыс тілі]] |форматы = 4:3 |дыбысы = моно |телеарна = [[ЦТ-1]] |ұзақтығы = 63–64 минут |көрсете бастады = 25–29 наурыз 1985 |соңғы рет көрсетілді= |маусымдар = |саны = 5 |байланысы бар шоу = [[Ашық күлгін түсті шар]] |imdb_id = 0086723 |сайт = }} '''«Келешектен келген қонақ»''' — [[Кир Булычёв]]тің «Осыдан жүз жыл кейін» повесі желісімен [[Павел Оганезович Арсенов|Павел Арсенов]] түсірген кеңестік фантастикалық 5-сериялы телефильм. Онда мәскеулік мектеп оқушысы Коляның тасадағы бір жертөледе уақыт бойымен саяхаттауға мүмкіндік беретін машинаны тауып, келешекке аттанғаны және одан миелофонмен қайтып келгені туралы баяндалады. Тірі жандардың ойларын тыңдауға арналған миелофон құрылғысын ғарыштық пираттар іздеумен болып, Мәскеуге келеді. Құрылғының иесі Алиса да Коляның заманына келуге мәжбүр болады. «[[Мир фантастики]]» журналы 2024 жылы шыққан санында бұл фильмді Алиса Селезнёваға арналған кинотуындылардың ішінде екінші орынға орналастырды ([[Үшінші ғаламшардың сыры]] мультфильмінен кейін).<ref>{{Cite web |url=https://www.mirf.ru/kino/alisa-seleznyova-vse-filmy/ |title=Все фильмы про Алису Селезнёву — от худшего к лучшему |access-date=2024-05-15 |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418172419/https://www.mirf.ru/kino/alisa-seleznyova-vse-filmy/ |url-status=live }}</ref> == Басты рөлдерде == * [[Наталия Евгеньевна Гусева]] — ''[[Алиса Селезнёва]]'' * [[Алексей Леонидович Фомкин]] — ''Коля Герасимов'' * Илья Наумов — ''Фима Королёв'' * Марианна Ионесян — ''Юля Грибкова'' * [[Вячеслав Михайлович Невинный]] — ''ғарыштық пират У / Космопорт қызметкері Вячеслав Михайлович'' * [[Михаил Иванович Кононов]] — ''ғарыштық пират Крыс / Космопорт қызметкері Михаил Иванович'' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [www.mielofon.ru Ресми сайты] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:КСРО телефильмдері]] [[Санат:Павел Арсеновтың фильмдері]] [[Санат:М. Горький атындағы киностудиясының фильмдері]] pkvv9yrjkga9in36o8411tzbgetfxi5 0 781391 3605384 2026-05-15T18:42:00Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс =... 3605384 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> g48n9tyohmh91x66u35vtbguqeq82gy 3605385 3605384 2026-05-15T18:42:09Z 1nter pares 146705 3605385 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cmpe5bepjr467z8nksdhxqd40eglj21 3605386 3605385 2026-05-15T18:42:56Z 1nter pares 146705 /* */ 3605386 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = Rift_Valley_fever_tissue.jpg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qz6j9zwy7l7t3cd32tecwx8vfycmdii 3605389 3605386 2026-05-15T18:45:51Z 1nter pares 146705 3605389 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = Rift_Valley_fever_tissue.jpg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Таксономиясы == ​Бұл жасақтың құрамына келесі тұқымдастар кіреді:<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 96wra2o11wm8u5vy964og0butc38x0q 3605390 3605389 2026-05-15T18:46:09Z 1nter pares 146705 /* Таксономиясы */ 3605390 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = Rift_Valley_fever_tissue.jpg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Таксономиясы == ​Бұл жасақтың құрамына келесі тұқымдастар кіреді:<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Cruliviridae]]'' * ''[[Fimoviridae]]'' * ''[[Hantaviridae]]'' * ''[[Peribunyaviridae]]'' * ''[[Phasmaviridae]]'' * ''[[Tospoviridae]]'' * ''[[Tulasviridae]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2duynloguwuk15s3vp2gx3vbzarytvf 3605391 3605390 2026-05-15T18:46:47Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Negarnaviricota]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3605391 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = Rift_Valley_fever_tissue.jpg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Таксономиясы == ​Бұл жасақтың құрамына келесі тұқымдастар кіреді:<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Cruliviridae]]'' * ''[[Fimoviridae]]'' * ''[[Hantaviridae]]'' * ''[[Peribunyaviridae]]'' * ''[[Phasmaviridae]]'' * ''[[Tospoviridae]]'' * ''[[Tulasviridae]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] qqg3p00d4defzj6vs689qrlear484zf 3605392 3605391 2026-05-15T18:50:33Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Вирустар жасақтары|Вирустар жасақтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605392 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = Rift_Valley_fever_tissue.jpg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Таксономиясы == ​Бұл жасақтың құрамына келесі тұқымдастар кіреді:<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Cruliviridae]]'' * ''[[Fimoviridae]]'' * ''[[Hantaviridae]]'' * ''[[Peribunyaviridae]]'' * ''[[Phasmaviridae]]'' * ''[[Tospoviridae]]'' * ''[[Tulasviridae]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] [[Санат:Вирустар жасақтары]] fppk422xzlephdr4tficwsqjfhkj4ox 3605393 3605392 2026-05-15T18:50:45Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3605393 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = Rift_Valley_fever_tissue.jpg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Таксономиясы == ​Бұл жасақтың құрамына келесі тұқымдастар кіреді:<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Cruliviridae]]'' * ''[[Fimoviridae]]'' * ''[[Hantaviridae]]'' * ''[[Peribunyaviridae]]'' * ''[[Phasmaviridae]]'' * ''[[Tospoviridae]]'' * ''[[Tulasviridae]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Negarnaviricota]] [[Санат:Вирустар жасақтары]] 85nys68qnu0dqipi1tz57cidfdouu6i 3605420 3605393 2026-05-15T19:21:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3605420 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Elliovirales | суреті = Rift_Valley_fever_tissue.jpg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Bunyaviricetes | жасақ = Elliovirales | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Elliovirales''' — [[вирустар]] жасағы.<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Order: ''Elliovirales'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202400001&taxon_name=Elliovirales|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Таксономиясы == ​Бұл жасақтың құрамына келесі тұқымдастар кіреді:<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Cruliviridae]]'' * ''[[Fimoviridae]]'' * ''[[Hantaviridae]]'' * ''[[Peribunyaviridae]]'' * ''[[Phasmaviridae]]'' * ''[[Tospoviridae]]'' * ''[[Tulasviridae]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Negarnaviricota]] [[Санат:Вирустар жасақтары]] 7wo0ymrlozctw9alzvhlz7v1rx4rsrv 14 781392 3605394 2026-05-15T18:51:48Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Вирустар таксономиясы]] [[Санат:Жасақтар (биология)]] 3605394 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вирустар таксономиясы]] [[Санат:Жасақтар (биология)]] 222sits81oetxyolp53ptmut09enf8r 14 781393 3605395 2026-05-15T18:53:16Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Дәрежесі бойынша таксондар]] 3605395 wikitext text/x-wiki [[Санат:Дәрежесі бойынша таксондар]] 95tovuml3x5w5ezbc9uouj8gafrlzp2 14 781394 3605396 2026-05-15T18:55:01Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Таксондар]] 3605396 wikitext text/x-wiki [[Санат:Таксондар]] 4ej9zlq4kk90elmp5etzjjcbffaomvo 14 781395 3605397 2026-05-15T18:56:55Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Биологиялық сипаттамалар]] [[Санат:Таксономия (биология)]] 3605397 wikitext text/x-wiki [[Санат:Биологиялық сипаттамалар]] [[Санат:Таксономия (биология)]] 0js57x64074slsaqj279205x0flzcrw 14 781396 3605398 2026-05-15T18:57:51Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Биология]] 3605398 wikitext text/x-wiki [[Санат:Биология]] 06srpj3kb2980i1jftgtehtlplbwqzb 14 781397 3605399 2026-05-15T18:59:30Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Биологиялық жүйелер]] [[Санат:Биология бөлімшелері]] [[Санат:Таксономия]] 3605399 wikitext text/x-wiki [[Санат:Биологиялық жүйелер]] [[Санат:Биология бөлімшелері]] [[Санат:Таксономия]] exdaoe6ufqlsrfnf37jsqsohlchapa2 14 781398 3605401 2026-05-15T19:01:18Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Жіктеме жүйелері]] [[Санат:Морфология]] 3605401 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жіктеме жүйелері]] [[Санат:Морфология]] l9fot5sfwk49l891bsch8gflamauzl3 0 781399 3605404 2026-05-15T19:07:31Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3605404 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7jw8yarxpvdqihpgajudpja9yyh14i3 3605405 3605404 2026-05-15T19:07:56Z Мағыпар 100137 үлгі 3605405 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] fgug2d9biguhlvcfl447r78eltqmzfp 3605407 3605405 2026-05-15T19:09:06Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605407 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] cgbkz12pjx3v710sogifd6nnmegixbt 3605408 3605407 2026-05-15T19:10:01Z Мағыпар 100137 дереккөз 3605408 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 182pyuaglvrkqqc4qs5mu7shoejod23 3605410 3605408 2026-05-15T19:12:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605410 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] bm7c096m0yfx7mpt15gnn81kwlltyig 3605411 3605410 2026-05-15T19:13:36Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3605411 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] cqj1tz4u74d346vtzh9nuxokpixvaog 3605412 3605411 2026-05-15T19:16:10Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605412 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1925 жылы Калинковичиге қала мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] m5xnbigprjpzfezlxn61wg86255u223 3605414 3605412 2026-05-15T19:17:38Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3605414 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 43o2x2yc6m9a07b4hsdseqaxbq5hq1x 3605415 3605414 2026-05-15T19:18:29Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3605415 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4z5w4a0pxjkxp2ko9lvy9bsoiixh3a5 3605416 3605415 2026-05-15T19:19:31Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3605416 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] tt92ffno39ith4e0yqr7xexwf1kwuqs 3605427 3605416 2026-05-15T19:31:00Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605427 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] abzhlqg52sfzbikrlppznqteyaq8rj8 3605428 3605427 2026-05-15T19:31:51Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3605428 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] g9k2hj2f9te28pwconvmz7ca4easf7s 3605431 3605428 2026-05-15T19:38:40Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605431 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == '''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] m2uv1bmaweirahdmrgoltq9u0qpegut 3605432 3605431 2026-05-15T19:40:43Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3605432 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jo9yffruxrrr4s418hyb67gwabtlujg 3605433 3605432 2026-05-15T19:42:13Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3605433 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде Калинковичи аймағының тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] tbjntkbdom3xx6nvnevg6s7r2qpvnlz 3605436 3605433 2026-05-15T19:44:48Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ дереккөз 3605436 wikitext text/x-wiki '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mx7j41wolguvcz8wf8onckm0vuwwhah 0 781400 3605421 2026-05-15T19:23:50Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас... 3605421 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буыннаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> ix6kq01c2o3gi9k69d2wegoco0es5u6 3605422 3605421 2026-05-15T19:24:01Z 1nter pares 146705 3605422 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буыннаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dydn790vpfi6uz05s5yk0k9x5a4ngsn 3605423 3605422 2026-05-15T19:25:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3605423 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7nptbfrzjtr1aobkwe1wsfm8phm0hyt 3605424 3605423 2026-05-15T19:26:06Z 1nter pares 146705 /* */ 3605424 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rouxsmvr09b1487tq3qlu2tsx7rnjwu 3605425 3605424 2026-05-15T19:26:23Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Bunyavirales]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3605425 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] daxyc5fg418hzdaj6k07e6pj6qdu016 3605426 3605425 2026-05-15T19:30:16Z 1nter pares 146705 3605426 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] pzme5z8v5unh9914voa6czl884l70st 3605429 3605426 2026-05-15T19:34:13Z 1nter pares 146705 3605429 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] cornhecfjmt9sjn5tmit45mh9wng5at 3605430 3605429 2026-05-15T19:38:28Z 1nter pares 146705 /* */ 3605430 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] q5w6w8zhjbp7873rw7gxu6fwh3bt3vt 3605434 3605430 2026-05-15T19:42:17Z 1nter pares 146705 /* */ 3605434 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 5cu6uezj6qrwto6eou37e31w8kbrole 3605435 3605434 2026-05-15T19:44:00Z 1nter pares 146705 3605435 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 1w4y59qugvypgv05v0f3v48qvtgakn8 3605437 3605435 2026-05-15T19:45:03Z 1nter pares 146705 /* Вирусология */ 3605437 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] dv97kbacocuruiruhktopns237qyajp 3605438 3605437 2026-05-15T19:46:01Z 1nter pares 146705 /* Вирусология */ 3605438 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] avf118fwd8wqqec6f0xoi8afalj41fm 3605439 3605438 2026-05-15T19:48:24Z 1nter pares 146705 /* Вирусология */ 3605439 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] mis2czts4eay9abwdevhc5uf25oj2va 3605440 3605439 2026-05-15T19:54:24Z 1nter pares 146705 /* Вирусология */ 3605440 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] d2vt57cf614oi44nu4njhovuotd5d4p 3605441 3605440 2026-05-15T19:59:38Z 1nter pares 146705 /* Геномы */ 3605441 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] cwlxczdg7ms2fv4crw0llaatrbw6f7x 3605443 3605441 2026-05-15T20:00:56Z 1nter pares 146705 /* Геномы */ 3605443 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] t9eura677t1aemqq3awyz4ocyiymqs4 3605444 3605443 2026-05-15T20:01:36Z 1nter pares 146705 3605444 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 4tdk6ewazel9p6xe28ajtbsppz6jmml 3605445 3605444 2026-05-15T20:02:35Z 1nter pares 146705 /* Өмірлік циклі */ 3605445 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] m19w0xpinek3gx9drvjfd2sfvxom68f 3605446 3605445 2026-05-15T20:05:36Z 1nter pares 146705 /* Өмірлік циклі */ 3605446 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 89pnbwe3rfpi3svc1sq5z6lbiki7rf9 3605447 3605446 2026-05-15T20:07:50Z 1nter pares 146705 /* Өмірлік циклі */ 3605447 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] d2q1svf5gdjpkdgoxs0zxifrfsgp66h 3605448 3605447 2026-05-15T20:08:28Z 1nter pares 146705 /* Таксономиясы */ 3605448 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 49nnmy8joxze5zj00t1dlj43o7s4rjk 3605449 3605448 2026-05-15T20:11:56Z 1nter pares 146705 /* Таксономиясы */ 3605449 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 7sm9kzx940ivtr8o5l9tuaf3t0yqgwp 3605450 3605449 2026-05-15T20:13:00Z 1nter pares 146705 /* Таксономиясы */ 3605450 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 6d3whipkn360t3t0d8qnmrgrselwnoi 3605451 3605450 2026-05-15T20:17:21Z 1nter pares 146705 /* Таксономиясы */ 3605451 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] cecx2j2sk01h6d69t8nqkjy6z161r9b 3605452 3605451 2026-05-15T20:17:31Z 1nter pares 146705 /* Адамдағы аурулар */ 3605452 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 66d1blzol5at0539mpjkefgxhxpdh8h 3605453 3605452 2026-05-15T20:18:39Z 1nter pares 146705 /* Адамдағы аурулар */ 3605453 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] ohebd5wsbjqzkasm6qbxbzpsythgwq4 3605454 3605453 2026-05-15T20:19:40Z 1nter pares 146705 /* Адамдағы аурулар */ 3605454 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Ортохантавирус|Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] fhdmzcdur1zc0jn60ymx3sqe3noehn8 3605455 3605454 2026-05-15T20:21:07Z 1nter pares 146705 /* Адамдағы аурулар */ 3605455 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Ортохантавирус|Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Nairoviridae]]); == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] qrx6zmjomb8vpa49xmqqtdmf9dcv699 3605456 3605455 2026-05-15T20:21:55Z 1nter pares 146705 /* Адамдағы аурулар */ 3605456 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Ортохантавирус|Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Nairoviridae]]); * [[​Рифт аңғары қызбасы]] вирусы (резервуары: жарқанаттар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: ұсақ және үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Phenuiviridae]]); == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] ar2geloshojftjnovt7celxj8cub1jl 3605457 3605456 2026-05-15T20:22:38Z 1nter pares 146705 /* Адамдағы аурулар */ 3605457 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Ортохантавирус|Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Nairoviridae]]); * [[​Рифт аңғары қызбасы]] вирусы (резервуары: жарқанаттар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: ұсақ және үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Phenuiviridae]]); * [[Бвамба қызбасы]] вирусы (резервуары: маймылдар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: есектер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] 6p0fu8ie51icoes5zxkhxq5n84f9bne 3605458 3605457 2026-05-15T20:23:37Z 1nter pares 146705 /* Адамдағы аурулар */ 3605458 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Ортохантавирус|Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Nairoviridae]]); * [[​Рифт аңғары қызбасы]] вирусы (резервуары: жарқанаттар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: ұсақ және үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Phenuiviridae]]); * [[Бвамба қызбасы]] вирусы (резервуары: маймылдар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: есектер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * Тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызба вирусы (тасымалдаушысы: кенелер; тұқымдасы: Phenuiviridae); == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] kqgnx6hnjtbk9pjuxqstnqulkg8y74p 3605459 3605458 2026-05-15T20:24:27Z 1nter pares 146705 /* Адамдағы аурулар */ 3605459 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Ортохантавирус|Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Nairoviridae]]); * [[​Рифт аңғары қызбасы]] вирусы (резервуары: жарқанаттар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: ұсақ және үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Phenuiviridae]]); * [[Бвамба қызбасы]] вирусы (резервуары: маймылдар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: есектер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * Тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызба вирусы (тасымалдаушысы: кенелер; тұқымдасы: Phenuiviridae); * [[Ласса қызбасы]] және Аргентина геморрагиялық қызбасы вирустары (резервуары: кеміргіштер; тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Arenaviridae). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] b7kbef5vuqr73revxoxtscbqu4d8rll 3605461 3605459 2026-05-15T20:26:19Z 1nter pares 146705 +[[Санат:Геморрагиялық қызбалар]]; +[[Санат:Вирустар кластары]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605461 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Ортохантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Ортохантавирус|Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Nairoviridae]]); * [[​Рифт аңғары қызбасы]] вирусы (резервуары: жарқанаттар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: ұсақ және үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Phenuiviridae]]); * [[Бвамба қызбасы]] вирусы (резервуары: маймылдар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: есектер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * Тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызба вирусы (тасымалдаушысы: кенелер; тұқымдасы: Phenuiviridae); * [[Ласса қызбасы]] және Аргентина геморрагиялық қызбасы вирустары (резервуары: кеміргіштер; тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Arenaviridae). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] [[Санат:Геморрагиялық қызбалар]] [[Санат:Вирустар кластары]] edm8312438ppkbuaf3cdazt3wbmkd25 3605547 3605461 2026-05-16T06:53:23Z 1nter pares 146705 3605547 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Хантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Ортохантавирус|Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Nairoviridae]]); * [[​Рифт аңғары қызбасы]] вирусы (резервуары: жарқанаттар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: ұсақ және үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Phenuiviridae]]); * [[Бвамба қызбасы]] вирусы (резервуары: маймылдар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: есектер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * Тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызба вирусы (тасымалдаушысы: кенелер; тұқымдасы: Phenuiviridae); * [[Ласса қызбасы]] және Аргентина геморрагиялық қызбасы вирустары (резервуары: кеміргіштер; тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Arenaviridae). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] [[Санат:Геморрагиялық қызбалар]] [[Санат:Вирустар кластары]] 2rkl2vt65l5trj3hypi5qibsxfs4858 3605548 3605547 2026-05-16T06:53:36Z 1nter pares 146705 3605548 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Bunyaviricetes | суреті = Viruses-08-00106-g001.png | сурет сипаттамасы = [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусының (CCHFV) вирионы мен репликация циклі | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = Bunyaviricetes | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Bunyaviricetes''' — негізінен үш сегменттен тұратын геномдары бар, сегменттелген теріс тізбекті РНҚ-вирустар класы. Бұл класс мүшелері [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Herath|first1=Venura|last2=Romay|first2=Gustavo|last3=Urrutia|first3=Cesar D.|last4=Verchot|first4=Jeanmarie|date=September 2020|title=Family Level Phylogenies Reveal Relationships of Plant Viruses within the Order Bunyavirales|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=1010|doi=10.3390/v12091010|pmid=32927652|pmc=7551631|doi-access=free}}</ref> Bunyaviricetes атауы [[Буньямвера]] атауынан шыққан,<ref name="ICTV9">{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) ''Bunyaviridae'' |url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Bunya: from Bunyamwera, place in Uganda, where type virus was isolated.}}</ref> өйткені [[Bunyamwera virus]] алғаш рет сол жерде анықталған.<ref name="Smithburn">{{cite journal |last1=Smithburn |first1=K. C. |last2=Haddow |first2=A. J. |last3=Mahaffy |first3=A. F. |title=A Neurotropic Virus Isolated from Aedes Mosquitoes Caught in the Semliki Forest |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=March 1946 |volume=s1–26 |issue=2 |pages=189–208 |doi=10.4269/ajtmh.1946.s1-26.189 |pmid=21020339 |language=en |issn=1476-1645 |oclc=677158400}}</ref> Буньявирустар негативті-жіпшелі, бір тізбекті РНҚ геномы бар вирустарды қамтитын Балтимор классификация жүйесінің бесінші тобына жатады. Олардың вириондары қабықшалы және сфералық пішінді болып келеді. Бұл класқа жататын белгілі бір вирустар негізінен [[буынаяқтылар]] мен кеміргіштерде кездескенімен, кейде адамды да зақымдауы мүмкін. Тіпті кейбіреулері өсімдіктерге де жұғады.<ref name= PlyusninAElliottRM>{{cite book |editor1=Plyusnin, A |editor2=Elliott, RM | year=2011 | title=Bunyaviridae: Molecular and Cellular Biology | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-90-5}}</ref> Бұған қоса, репликациясы тек буынаяқтылар денесінде ғана жүретін буньявирустардың бір тобы бар, олар жәндіктерге тән буньявирустар ретінде белгілі.<ref>{{Cite journal|last1=Elrefaey|first1=Ahmed ME|last2=Abdelnabi|first2=Rana|last3=Rosales Rosas|first3=Ana Lucia|last4=Wang|first4=Lanjiao|last5=Basu|first5=Sanjay|last6=Delang|first6=Leen|date=September 2020|title=Understanding the Mechanisms Underlying Host Restriction of Insect-Specific Viruses|journal=Viruses|language=en|volume=12|issue=9|pages=964|doi=10.3390/v12090964|pmid=32878245|pmc=7552076|doi-access=free}}</ref> Буньявирустардың басым бөлігі — трансмиссивті. [[Хантавирус|Hantavirus]] және [[Arenavirus]] туыстарын қоспағанда, Bunyaviricetes класының барлық вирустары буыннаяқтылар (шіркейлер, кенелер немесе құмшыбындар) арқылы тасымалданады. Хантавирустар [[кеміргіштер]]дің экскременттерімен жанасу арқылы жұғады. Инфекцияның таралу жиілігі тасымалдаушылардың белсенділігіне тікелей байланысты, мысалы, шіркейлер арқылы тарайтын вирустар жаз мезгілінде жиірек кездеседі.<ref name="PlyusninAElliottRM" /> Bunyaviricetes класының кейбір мүшелерін, мысалы, [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусын адамның жұқтыруы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты, соның салдарынан бұл вирустармен жұмыс істеу 4-биоқауіпсіздік деңгейіндегі (BSL-4) зертханаларда жүзеге асырылады. Олар сондай-ақ тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызбаның (SFTS) туындауына себеп болады.<ref name="nejm">{{cite journal |vauthors=Yu XJ, Liang MF, Zhang SY |title=Fever with thrombocytopenia associated with a novel bunyavirus in China |journal=N. Engl. J. Med. |volume=364 |issue=16 |pages=1523–32 |date=April 2011 |pmid=21410387 |pmc=3113718 |doi=10.1056/NEJMoa1010095 |display-authors=etal}}</ref> Bunyaviricetes класының медициналық тұрғыдан маңызды тағы бір мүшесі — хантавирустар. Олар бүкіл әлемде кездеседі және [[Корея]]да, [[Скандинавия]]да (соның ішінде [[Финляндия]]да), [[Ресей]]де, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде салыстырмалы түрде жиі тараған. Хантавирус инфекциялары жоғары қызбамен, өкпе ісінуімен және өкпе жеткіліксіздігімен сипатталады. Өлім-жітім көрсеткіші аурудың формасына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді: Жаңа Дүние хантавирустарында (Америка құрлықтарында) 50%-ға дейін, Ескі Дүние хантавирустарында (Азия мен Еуропада) 15%-ға дейін жетсе, [[Пуумала вирусы]]нда (негізінен Скандинавияда) 0,1%-дан аспайды.<ref>{{cite journal | author1=Walter Muranyi | author2=Udo Bahr | author3=Martin Zeier | author4=Fokko J. van der Woude | year=2005 | title=Hantavirus Infection | journal=Journal of the American Society of Nephrology | volume=16 | issue=12 |pages=3669–3679 | doi=10.1681/ASN.2005050561 | pmid=16267154 | doi-access=free }}</ref> Антиденелер реакциясы виремия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады. == Вирусология == === Құрылымы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus вирионының құрылымы]] Буньявирустардың [[Жануарлар морфологиясы|морфологиясы]] белгілі бір дәрежеде [[Paramyxoviridae]] тұқымдасына ұқсас; буньявирустар диаметрі 80–120 нм болатын қабықшалы, сфералық вириондар түзеді. Бұл вирустардың құрамында матрикстік ақуыздар болмайды.<ref>{{Cite web|title=Bunyaviridae – Negative Sense RNA Viruses – Negative Sense RNA Viruses (2011)|url=https://ictv.global/report/chapter/peribunyaviridae|access-date=2020-09-08|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|language=en}}</ref> Оның орнына вирион бетінде тұтас қабат түзетін вирустық беткі гликопротеиндер жасушалық мембранадан бүршіктену арқылы жаңа вириондардың қалыптасуында рөл атқарады деп есептеледі.<ref name="pmid20219926">{{cite journal| vauthors=Huiskonen JT, Hepojoki J, Laurinmäki P, Vaheri A, Lankinen H, Butcher SJ, Grünewald K | display-authors=etal| title=Electron cryotomography of Tula hantavirus suggests a unique assembly paradigm for enveloped viruses. | journal=J Virol | year= 2010 | volume= 84 | issue= 10 | pages= 4889–97 | pmid=20219926 | doi=10.1128/JVI.00057-10 | pmc=2863824 }} </ref> === Геномы === Буньявирустардың [[геном]]ы екі немесе үш сегментті болып келеді және үлкен (L) мен кіші (S), немесе үлкен (L), орташа (M) және кіші (S) РНҚ сегменттерінен тұрады. Бұл РНҚ сегменттері бір тізбекті және вирион ішінде спираль тәрізді құрылымда болады. Сонымен қатар, әр сегменттің ұштары бір-біріне комплементарлы болғандықтан, олар жалған сақиналы{{Citation needed}} құрылым түзеді. L сегменті вирустық РНҚ репликациясы мен ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезіне қажетті РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустың беткі жағында орналасатын және оның иесінің жасушасына бекінуі мен енуіне көмектесетін вирустық [[гликопротеиндер]]ді кодтайды. S сегменті [[капсид|нуклеокапсид]] ақуызын (N) кодтайды.<ref>{{Cite journal|last1=Ariza|first1=A.|last2=Tanner|first2=S. J.|last3=Walter|first3=C. T.|last4=Dent|first4=K. C.|last5=Shepherd|first5=D. A.|last6=Wu|first6=W.|last7=Matthews|first7=S. V.|last8=Hiscox|first8=J. A.|last9=Green|first9=T. J.|date=2013-06-01|title=Nucleocapsid protein structures from orthobunyaviruses reveal insight into ribonucleoprotein architecture and RNA polymerization|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=11|pages=5912–5926|doi=10.1093/nar/gkt268|issn=0305-1048|pmc=3675483|pmid=23595147}}</ref> Буньявирустардың басым көпшілігінің L және M сегменттері негативті-жіпшелі болып келеді. [[Phlebovirus]] туысының S сегменті,<ref name="phlebovirus">{{cite journal |last1=Elliott |first1=Richard M |last2=Brennan |first2=Benjamin |title=Emerging phleboviruses |journal=Current Opinion in Virology |date=April 2014 |volume=5 |issue=100 |pages=50–57 |doi=10.1016/j.coviro.2014.01.011|pmid=24607799 |pmc=4031632 }}</ref> ал [[Tospovirus]] туысының M және S сегменттерінің екеуі де амбисенсті (қос бағытты) болып табылады.<ref name="tospovirus">{{cite journal |last1=Lima |first1=R. N. |last2=De Oliveira |first2=A. S. |last3=Leastro |first3=M. O. |last4=Blawid |first4=R. |last5=Nagata |first5=T. |last6=Resende |first6=R. O. |last7=Melo |first7=F. L. |title=The complete genome of the tospovirus Zucchini lethal chlorosis virus |journal=Virology Journal |date=7 July 2016 |volume=13 |issue=1 |pages=123 |doi=10.1186/s12985-016-0577-4|pmid=27388209 |pmc=4936248 |doi-access=free }}</ref> Амбисенсті құрылым РНҚ тізбегіндегі гендердің кейбірі негативті-жіпшелі, ал қалғандары позитивті-жіпшелі екенін білдіреді. Амбисенсті S сегменті негативті бағытта вирустық [[Информосомалар|нуклеопротеинді]] (N), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSs) кодтайды. Амбисенсті M сегменті негативті бағытта [[Гликопротеидтер|гликопротеинді]] (GP), ал позитивті бағытта құрылымдық емес ақуызды (NSm) кодтайды.<ref name="tospovirus" /> Геномның жалпы мөлшері 10,5-тен 22,7 кб аралығында ауытқиды.<ref name="ICTVdb">{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041209065339/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.011.htm |url-status=dead |archive-date=December 9, 2004 |publisher=ICTVdB—The Universal Virus Database, version 4 |title=00.011. ''Bunyaviridae'' |year=2006 |access-date=2009-01-01}}</ref> == Өмірлік циклі == [[Сурет:ONSR.Nairo.Fig3.v2 WEB.png|thumb|Nairovirus-тың өмірлік циклі]] === Таралуы === Буньявирустар [[буынаяқтылар]]ды, [[өсімдіктер]]ді, [[қарапайымдылар]]ды және [[омыртқалылар]]ды зақымдайды.<ref name=":0" /> Өсімдіктер Tospoviridae және Fimoviridae тұқымдастарына жататын буньявирустардың иесі бола алады (мысалы, қызанақ, көгершін бұршағы, қауын, бидай, таңқурай, церцис және раушан). Кейбір тұқымдастардың мүшелері тек жәндіктерге тән болып келеді, мысалы, алғаш рет құм шіркейлерінен бөлініп алынған,<ref name="Ballinger2014">{{cite journal|last1=Ballinger|first1=MJ|last2=Bruenn|first2=JA|last3=Hay|first3=J|last4=Czechowski|first4=D|last5=Taylor|first5=DJ|year=2014|title=Discovery and evolution of bunyavirids in arctic phantom midges and ancient bunyavirid-like sequences in insect genomes|journal=J Virol|volume=88|issue=16|pages=8783–94|doi=10.1128/JVI.00531-14|pmc=4136290|pmid=24850747}}</ref> кейіннен көбелектерді, араларды, бәбісектерді және басқа да қосқанатты жәндіктерді қоса алғанда, алуан түрлі жәндіктерден анықталған фазмавирустар (Phasmaviridae). == Таксономиясы == [[Сурет:Viruses-12-01010-g001-pdf-crop.jpg|thumb|''Bunyaviricetes'' филогенетикалық ағашы]] Bunyaviricetes класы 16 тұқымдасты қамтитын екі ретті біріктіреді. Бұл таксондар төменде тізілген (''-virales'' жұрнағы жасақты, ал ''-viridae'' жұрнағы тұқымдасты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=17 March 2025}}</ref> * ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Cruliviridae]]'' ** ''[[Fimoviridae]]'' ** ''[[Hantaviridae]]'' ** ''[[Peribunyaviridae]]'' ** ''[[Phasmaviridae]]'' ** ''[[Tospoviridae]]'' ** ''[[Tulasviridae]]'' * ''[[Hareavirales]]'' ** ''[[Arenaviridae]]'' ** ''[[Discoviridae]]'' ** ''[[Konkoviridae]]'' ** ''[[Leishbuviridae]]'' ** ''[[Mypoviridae]]'' ** ''[[Nairoviridae]]'' ** ''[[Phenuiviridae]]'' ** ''[[Tosoviridae]]'' ** ''[[Wupedeviridae]]'' == Адамдағы аурулар == Адамда ауру тудыратын буньявирустарға мыналар жатады: * Калифорния энцефалиті вирусы, Джеймстаун-Каньон вирусы, Ла-Кросс энцефалиті вирусы, Оропуш вирусы және Ақ қоян вирусы (тасымалдаушысы: шіркейлер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * [[Хантавирус]] резервуары: ұсақ сүтқоректілер немесе кеміргіштер (тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Hantaviridae); * [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] вирусы резервуары және (тасымалдаушысы: кенелер; күшейткіш (амплификациялық) иелері мен тасымалдаушысы: ұсақ сүтқоректілер, үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Nairoviridae]]); * [[​Рифт аңғары қызбасы]] вирусы (резервуары: жарқанаттар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: ұсақ және үй сүтқоректілері; тұқымдасы: [[Phenuiviridae]]); * [[Бвамба қызбасы]] вирусы (резервуары: маймылдар; тасымалдаушысы: шіркейлер; күшейткіш (амплификациялық) иелері: есектер; тұқымдасы: Peribunyaviridae); * Тромбоцитопения синдромы бар ауыр қызба вирусы (тасымалдаушысы: кенелер; тұқымдасы: Phenuiviridae); * [[Ласса қызбасы]] және Аргентина геморрагиялық қызбасы вирустары (резервуары: кеміргіштер; тасымалдаушысы: осы сүтқоректілердің аэрозольді экскременттері; тұқымдасы: Arenaviridae). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Bunyavirales]] [[Санат:Геморрагиялық қызбалар]] [[Санат:Вирустар кластары]] 5lrnxtr7flstiinjtz0vneylzcvpv7r 14 781401 3605462 2026-05-15T20:27:58Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қызба]] [[Санат:Буынаяқтылар арқылы таралатын вирустық қызбалар және вирустық геморрагиялық қызбалар]] 3605462 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қызба]] [[Санат:Буынаяқтылар арқылы таралатын вирустық қызбалар және вирустық геморрагиялық қызбалар]] rbo8k5zegtkt2b7xujwzzya6ooe41ny 14 781402 3605463 2026-05-15T20:30:45Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Вирустар таксономиясы]] [[Санат:Кластар (биология)]] 3605463 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вирустар таксономиясы]] [[Санат:Кластар (биология)]] qadan0m7z3a2l88tg0b707rhywhcr8v 14 781403 3605464 2026-05-15T20:31:30Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Дәрежесі бойынша таксондар]] 3605464 wikitext text/x-wiki [[Санат:Дәрежесі бойынша таксондар]] 95tovuml3x5w5ezbc9uouj8gafrlzp2 3 781404 3605493 2026-05-15T21:26:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3605493 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kazakhkingofprince}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:26, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) b0exu80idi7315wa2wtj3z0gkf9rix0 0 781405 3605522 2026-05-16T05:32:02Z Casserium 68287 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2... 3605522 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қазан 2019 | Басқаруын аяқтады = 5 мамыр 2020 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 5 сәуір 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қазан 2019 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] | Ізбасары_2 = [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] | Туған күні = 18.06.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Әлия Ғалымжанқызы Рақышева''' ([[18 маусым]] [[1980 жыл|1980]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және заңгер. 2018—2019 жылдары Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары және 2019–2020 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі болған.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31319719 Ракишева Алия Галимжановна (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Әлия Рақышева 1980 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған. 2001-2002 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халықаралық құқық және протокол департаменті, Халықаралық құқық және мемлекеттік мүліктік құқықтарды қорғау департаменті, Заңнамалық департаментінің жетекші маманы. 2002-2005 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнамалық департаменті заң жобаларын сараптау және дайындау басқармасының бөлім бастығы, Заң жобалары қызметін үйлестіру, заңнаманы жүйеге келтіру департаментінің бөлім бастығы, Заңнамалық департаментінің бөлім бастығы, одан кейін басқарма бастығы. 2005-2007 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы аппараты заң бөлімінің консультанты, меңгерушісі. 2007-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы әкімшілік басқармасының бастығы – аппарат басшысы. 2013-2018 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі. 2018 жылғы сәуірде Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылғы 23 қазаннан бастап — Қазақстан Президентінің кеңесшісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/appointment/rakysheva-aliya-galymzhankyzy Рақышева Әлия Ғалымжанқызы]</ref> 2020 жылғы 6 мамырда Парламент Сенаты аппаратының басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/news/details/2953 Алия Ракишева назначена Руководителем Аппарата Сената]</ref> 2023 жылғы 9 қаңтарда берген өтінішіне сәйкес лауазымнан босатылды.<ref>[https://dknews.kz/ru/politika/270480-vazhno-aktivnee-privlekat-maslihaty-k-razrabotke Важно активнее привлекать маслихаты к разработке законопроектов]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] ecisamp727rwxaopu5e1kzwizpg1397 3605525 3605522 2026-05-16T05:45:30Z Casserium 68287 /* Өмірбаяны */ 3605525 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлия Ғалымжанқызы Рақышева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қазан 2019 | Басқаруын аяқтады = 5 мамыр 2020 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 5 сәуір 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қазан 2019 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] | Ізбасары_2 = [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] | Туған күні = 18.06.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Әлия Ғалымжанқызы Рақышева''' ([[18 маусым]] [[1980 жыл|1980]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және заңгер. 2018—2019 жылдары Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары және 2019–2020 жылдары [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі болған.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=31319719 Ракишева Алия Галимжановна (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Әлия Рақышева 1980 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2001 жылы Қазақ мемлекеттік заң академиясын тәмамдаған. 2001-2002 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Халықаралық құқық және протокол департаменті, Халықаралық құқық және мемлекеттік мүліктік құқықтарды қорғау департаменті, Заңнамалық департаментінің жетекші маманы. 2002-2005 жж. – Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Заңнамалық департаменті заң жобаларын сараптау және дайындау басқармасының бөлім бастығы, Заң жобалары қызметін үйлестіру, заңнаманы жүйеге келтіру департаментінің бөлім бастығы, Заңнамалық департаментінің бөлім бастығы, одан кейін басқарма бастығы. 2005-2007 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы аппараты заң бөлімінің консультанты, меңгерушісі. 2007-2013 жж. – Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы әкімшілік басқармасының бастығы – аппарат басшысы. 2013-2018 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі. 2018 жылғы сәуірде Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылғы 23 қазаннан бастап — Қазақстан Президентінің кеңесшісі.<ref>[https://www.inbusiness.kz/kz/appointment/rakysheva-aliya-galymzhankyzy Рақышева Әлия Ғалымжанқызы]</ref> 2020 жылғы 5 мамырда басқа жұмысқа ауысуына байланысты қызметінен босатылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-aliya-galymzhankyzy-rakysheva-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshi Мемлекет басшысының өкімімен Әлия Ғалымжанқызы Рақышева]</ref> 2020 жылғы 6 мамырда Парламент Сенаты аппаратының басшысы болып тағайындалды.<ref>[https://senate.parlam.kz/ru-RU/news/details/2953 Алия Ракишева назначена Руководителем Аппарата Сената]</ref> 2023 жылғы 9 қаңтарда берген өтінішіне сәйкес лауазымнан босатылды.<ref>[https://dknews.kz/ru/politika/270480-vazhno-aktivnee-privlekat-maslihaty-k-razrabotke Важно активнее привлекать маслихаты к разработке законопроектов]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] ozj8b82qqbbdvpgg197n041m5cenelx 0 781406 3605529 2026-05-16T06:06:53Z Casserium 68287 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ернар Мерғалымұлы Лазар | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі | Ту = F... 3605529 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ернар Мерғалымұлы Лазар | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 29 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі ретінде [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 11 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 29 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Дәулетбек Құсайынов | Ізбасары_2 = Жандос Иманалиев | Туған күні = 1986 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]<br>Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы | Мамандығы = дипломат | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Ернар Мерғалымұлы Лазар''' ([[1986 жыл|1986]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі. II сыныпты Төтенше және Өкiлеттi Уәкiл дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=33853613 Лазар Ернар Мергалымович (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Ернар Лазар 1986 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2006 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] Халықаралық қатынастар факультетін «халықаралық экономика» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2011 жылы Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Дипломатия институтын бітірген. Еңбек жолын 2006 жылы Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің Консулдық қызмет департаментінде бастаған. 2007–2010 жылдары Қазақстанның Жапониядағы Елшілігінің атташесі, үшінші хатшысы; 2011–2013 жылдары Сыртқы істер министрлігі Азия және Африка департаментінің екінші хатшысы; 2013–2017 жылдары Қазақстанның Нидерландыдағы елшілігінің екінші, бірінші хатшысы; 2017–2018 жылдары Сыртқы істер министрлігі Еуропа департаментінің кеңесшісі лауазымдарында қызмет атқарған. 2018 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімінің (2023 жылдан бастап Сыртқы саясат бөлімі) консультанты, инспекторы, сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары лауазымдарында қызмет етіп, 2023 жылғы 11 шілдеде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды. 2025 жылғы 29 қыркүйек күні Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-halykaralyk-maseleler-zhonindegi-kenesshisi-lazar-ernar-mergalymuly-2981357 Қазақстан Республикасы Президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі Лазар Ернар Мерғалымұлы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] lc122fywftkqxahpiexhrbb4a8trl21 3605530 3605529 2026-05-16T06:07:41Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері|Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605530 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ернар Мерғалымұлы Лазар | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 29 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі ретінде [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 11 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 29 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Дәулетбек Құсайынов | Ізбасары_2 = Жандос Иманалиев | Туған күні = 1986 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]<br>Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы | Мамандығы = дипломат | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Ернар Мерғалымұлы Лазар''' ([[1986 жыл|1986]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі. II сыныпты Төтенше және Өкiлеттi Уәкiл дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=33853613 Лазар Ернар Мергалымович (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Ернар Лазар 1986 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2006 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] Халықаралық қатынастар факультетін «халықаралық экономика» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2011 жылы Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Дипломатия институтын бітірген. Еңбек жолын 2006 жылы Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің Консулдық қызмет департаментінде бастаған. 2007–2010 жылдары Қазақстанның Жапониядағы Елшілігінің атташесі, үшінші хатшысы; 2011–2013 жылдары Сыртқы істер министрлігі Азия және Африка департаментінің екінші хатшысы; 2013–2017 жылдары Қазақстанның Нидерландыдағы елшілігінің екінші, бірінші хатшысы; 2017–2018 жылдары Сыртқы істер министрлігі Еуропа департаментінің кеңесшісі лауазымдарында қызмет атқарған. 2018 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімінің (2023 жылдан бастап Сыртқы саясат бөлімі) консультанты, инспекторы, сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары лауазымдарында қызмет етіп, 2023 жылғы 11 шілдеде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды. 2025 жылғы 29 қыркүйек күні Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-halykaralyk-maseleler-zhonindegi-kenesshisi-lazar-ernar-mergalymuly-2981357 Қазақстан Республикасы Президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі Лазар Ернар Мерғалымұлы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] trzkj5gpc3iaf1hgucsho8zsizpvx88 3605531 3605530 2026-05-16T06:31:23Z Casserium 68287 /* */ 3605531 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ернар Мерғалымұлы Лазар | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 29 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі ретінде [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]]'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 11 шілде 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 29 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Дәулетбек Құсайынов | Ізбасары_2 = Жандос Иманалиев | Туған күні = 1986 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]<br>Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы | Мамандығы = дипломат | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Ернар Мерғалымұлы Лазар''' ([[1986 жыл|1986]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі. II сыныпты Төтенше және Өкiлеттi Уәкiл дипломатиялық дәрежесі бар.<ref>[https://prg.kz/document/?doc_id=33853613 Лазар Ернар Мергалымович (персональная справка)]</ref> == Өмірбаяны == Ернар Лазар 1986 жылы [[Алматы]] қаласында туған. 2006 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] Халықаралық қатынастар факультетін «халықаралық экономика» мамандығы бойынша тәмамдаған. 2011 жылы Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Дипломатия институтын бітірген. Еңбек жолын 2006 жылы Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің Консулдық қызмет департаментінде бастаған. 2007–2010 жылдары Қазақстанның Жапониядағы Елшілігінің атташесі, үшінші хатшысы; 2011–2013 жылдары Сыртқы істер министрлігі Азия және Африка департаментінің екінші хатшысы; 2013–2017 жылдары Қазақстанның Нидерландыдағы елшілігінің екінші, бірінші хатшысы; 2017–2018 жылдары Сыртқы істер министрлігі Еуропа департаментінің кеңесшісі лауазымдарында қызмет атқарған. 2018 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімінің (2023 жылдан бастап Сыртқы саясат бөлімі) консультанты, инспекторы, сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушісінің орынбасары лауазымдарында қызмет етіп, 2023 жылғы 11 шілдеде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды. 2025 жылғы 29 қыркүйек күні Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-halykaralyk-maseleler-zhonindegi-kenesshisi-lazar-ernar-mergalymuly-2981357 Қазақстан Республикасы Президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі Лазар Ернар Мерғалымұлы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] cpev5oa62id3yu41aigqph8to2fc943 0 781407 3605532 2026-05-16T06:34:47Z Casserium 68287 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2... 3605532 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 22 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Ғабидолла Оспанқұлов | Ізбасары_2 = Әлихан Жамсатов | Туған күні = 25.6.1966 | Туған жері = [[Жаркент]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев''' ([[25 маусым]] [[1966 жыл|1966]], [[Жаркент]], [[Панфилов ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және экономист, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Өмірбаяны == Бақытжан Сапиев 1966 жылы 25 маусымда [[Алматы облысы]] [[Панфилов ауданы]] [[Жаркент]] қаласында дүниеге келген. 1988 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институтын]], 1999 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]], 2006 жылы Экономика және құқық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1988–1992 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығы институтының «Ауыл шаруашылығында электр және жылу қуатын қолдану» кафедрасының лаборанты, ассистенті, аға оқытушысы болып бастаған. 1992–1993 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі құрылыс бөлімінің маманы, бас маманы; 1993–1997 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі экологиялық инспекциясының басшысы; 1997–1998 жылдары – Алматы қаласы Әуезов ауданы әкімдігі аппаратының экологиялық-санитарлық инспекциясы бөлімінің басшысы; 1998–2008 жылдары – Алматы қаласы, Бостандық ауданы әкімінің орынбасары; 2008–2012 жылдары – Алматы қаласы әкімі аппаратының кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасының басшысы; 2018–2019 жылдары – Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің Астана қаласы бойынша департаментінің басшысы – мемлекеттік бақылау жөніндегі бас мемлекеттік инспектор; 2019–2020 жылдары – Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары; 2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] жұмыс істейді. 2020–2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің мемлекеттік инспекторы, бөлім меңгерушісінің орынбасары және 2023–2025 жылдары Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі болды. 2025 жылғы 23 қыркүйек күні Президенттің кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshisi-sapiev-bakytzhan-shaymuhametuly-2585051 Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі Сапиев Бақытжан Шаймұхаметұлы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] kip949h2paps0rip45vv1bb2kkwf2qh 3605533 3605532 2026-05-16T06:35:51Z Casserium 68287 /* */ 3605533 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 22 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Ғабидолла Оспанқұлов | Ізбасары_2 = Әлихан Жамсатов | Туған күні = 25.6.1966 | Туған жері = [[Жаркент]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Шаймұхамбет Сапиев]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев''' ([[25 маусым]] [[1966 жыл|1966]], [[Жаркент]], [[Панфилов ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және экономист, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Өмірбаяны == Бақытжан Сапиев 1966 жылы 25 маусымда [[Алматы облысы]] [[Панфилов ауданы]] [[Жаркент]] қаласында дүниеге келген. 1988 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институтын]], 1999 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]], 2006 жылы Экономика және құқық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1988–1992 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығы институтының «Ауыл шаруашылығында электр және жылу қуатын қолдану» кафедрасының лаборанты, ассистенті, аға оқытушысы болып бастаған. 1992–1993 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі құрылыс бөлімінің маманы, бас маманы; 1993–1997 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі экологиялық инспекциясының басшысы; 1997–1998 жылдары – Алматы қаласы Әуезов ауданы әкімдігі аппаратының экологиялық-санитарлық инспекциясы бөлімінің басшысы; 1998–2008 жылдары – Алматы қаласы, Бостандық ауданы әкімінің орынбасары; 2008–2012 жылдары – Алматы қаласы әкімі аппаратының кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасының басшысы; 2018–2019 жылдары – Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің Астана қаласы бойынша департаментінің басшысы – мемлекеттік бақылау жөніндегі бас мемлекеттік инспектор; 2019–2020 жылдары – Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары; 2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] жұмыс істейді. 2020–2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің мемлекеттік инспекторы, бөлім меңгерушісінің орынбасары және 2023–2025 жылдары Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі болды. 2025 жылғы 23 қыркүйек күні Президенттің кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshisi-sapiev-bakytzhan-shaymuhametuly-2585051 Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі Сапиев Бақытжан Шаймұхаметұлы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] c3mw0rcvry0grghn5noyc7hrpkz5a9t 3605535 3605533 2026-05-16T06:39:46Z Casserium 68287 /* Отбасы */ 3605535 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 22 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Ғабидолла Оспанқұлов | Ізбасары_2 = Әлихан Жамсатов | Туған күні = 25.6.1966 | Туған жері = [[Жаркент]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Шаймұхамбет Сапиев]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев''' ([[25 маусым]] [[1966 жыл|1966]], [[Жаркент]], [[Панфилов ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және экономист, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Өмірбаяны == Бақытжан Сапиев 1966 жылы 25 маусымда [[Алматы облысы]] [[Панфилов ауданы]] [[Жаркент]] қаласында дүниеге келген. 1988 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институтын]], 1999 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]], 2006 жылы Экономика және құқық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1988–1992 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығы институтының «Ауыл шаруашылығында электр және жылу қуатын қолдану» кафедрасының лаборанты, ассистенті, аға оқытушысы болып бастаған. 1992–1993 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі құрылыс бөлімінің маманы, бас маманы; 1993–1997 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі экологиялық инспекциясының басшысы; 1997–1998 жылдары – Алматы қаласы Әуезов ауданы әкімдігі аппаратының экологиялық-санитарлық инспекциясы бөлімінің басшысы; 1998–2008 жылдары – Алматы қаласы, Бостандық ауданы әкімінің орынбасары; 2008–2012 жылдары – Алматы қаласы әкімі аппаратының кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасының басшысы; 2018–2019 жылдары – Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің Астана қаласы бойынша департаментінің басшысы – мемлекеттік бақылау жөніндегі бас мемлекеттік инспектор; 2019–2020 жылдары – Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары; 2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] жұмыс істейді. 2020–2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің мемлекеттік инспекторы, бөлім меңгерушісінің орынбасары және 2023–2025 жылдары Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі болды. 2025 жылғы 23 қыркүйек күні Президенттің кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshisi-sapiev-bakytzhan-shaymuhametuly-2585051 Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі Сапиев Бақытжан Шаймұхаметұлы]</ref> == Отбасы == Әкесі [[Шаймұхамбет Сапиев]] (1926–1996) — кеңес заманындағы партия және мемлекет қайраткері, әр жылдары [[Үйгентас ауданы|Андреев]] және [[Панфилов ауданы]] партия комитетінің бірінші хатшысы, [[Талдықорған облысы]] партия комитетінің хатшысы болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] lmxi6ipuxvhmua4qcsh6dmkuhh576r1 3605536 3605535 2026-05-16T06:40:43Z Casserium 68287 «[[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары|Экономика ғылымдарының кандидаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605536 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 23 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 22 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 23 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Ғабидолла Оспанқұлов | Ізбасары_2 = Әлихан Жамсатов | Туған күні = 25.6.1966 | Туған жері = [[Жаркент]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Шаймұхамбет Сапиев]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев''' ([[25 маусым]] [[1966 жыл|1966]], [[Жаркент]], [[Панфилов ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және экономист, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Өмірбаяны == Бақытжан Сапиев 1966 жылы 25 маусымда [[Алматы облысы]] [[Панфилов ауданы]] [[Жаркент]] қаласында дүниеге келген. 1988 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институтын]], 1999 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]], 2006 жылы Экономика және құқық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1988–1992 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығы институтының «Ауыл шаруашылығында электр және жылу қуатын қолдану» кафедрасының лаборанты, ассистенті, аға оқытушысы болып бастаған. 1992–1993 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі құрылыс бөлімінің маманы, бас маманы; 1993–1997 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі экологиялық инспекциясының басшысы; 1997–1998 жылдары – Алматы қаласы Әуезов ауданы әкімдігі аппаратының экологиялық-санитарлық инспекциясы бөлімінің басшысы; 1998–2008 жылдары – Алматы қаласы, Бостандық ауданы әкімінің орынбасары; 2008–2012 жылдары – Алматы қаласы әкімі аппаратының кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасының басшысы; 2018–2019 жылдары – Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің Астана қаласы бойынша департаментінің басшысы – мемлекеттік бақылау жөніндегі бас мемлекеттік инспектор; 2019–2020 жылдары – Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары; 2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] жұмыс істейді. 2020–2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің мемлекеттік инспекторы, бөлім меңгерушісінің орынбасары және 2023–2025 жылдары Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі болды. 2025 жылғы 23 қыркүйек күні Президенттің кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshisi-sapiev-bakytzhan-shaymuhametuly-2585051 Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі Сапиев Бақытжан Шаймұхаметұлы]</ref> == Отбасы == Әкесі [[Шаймұхамбет Сапиев]] (1926–1996) — кеңес заманындағы партия және мемлекет қайраткері, әр жылдары [[Үйгентас ауданы|Андреев]] және [[Панфилов ауданы]] партия комитетінің бірінші хатшысы, [[Талдықорған облысы]] партия комитетінің хатшысы болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] 3t4c238hd5t6uhp7lfzv7cjffrsqohy 3605540 3605536 2026-05-16T06:50:17Z Casserium 68287 3605540 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 25 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 22 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Ғабидолла Оспанқұлов | Ізбасары_2 = Әлихан Жамсатов | Туған күні = 25.6.1966 | Туған жері = [[Жаркент]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Шаймұхамбет Сапиев]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев''' ([[25 маусым]] [[1966 жыл|1966]], [[Жаркент]], [[Панфилов ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және экономист, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Өмірбаяны == Бақытжан Сапиев 1966 жылы 25 маусымда [[Алматы облысы]] [[Панфилов ауданы]] [[Жаркент]] қаласында дүниеге келген. 1988 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институтын]], 1999 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]], 2006 жылы Экономика және құқық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1988–1992 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығы институтының «Ауыл шаруашылығында электр және жылу қуатын қолдану» кафедрасының лаборанты, ассистенті, аға оқытушысы болып бастаған. 1992–1993 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі құрылыс бөлімінің маманы, бас маманы; 1993–1997 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі экологиялық инспекциясының басшысы; 1997–1998 жылдары – Алматы қаласы Әуезов ауданы әкімдігі аппаратының экологиялық-санитарлық инспекциясы бөлімінің басшысы; 1998–2008 жылдары – Алматы қаласы, Бостандық ауданы әкімінің орынбасары; 2008–2012 жылдары – Алматы қаласы әкімі аппаратының кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасының басшысы; 2018–2019 жылдары – Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің Астана қаласы бойынша департаментінің басшысы – мемлекеттік бақылау жөніндегі бас мемлекеттік инспектор; 2019–2020 жылдары – Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары; 2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] жұмыс істейді. 2020–2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің мемлекеттік инспекторы, бөлім меңгерушісінің орынбасары және 2023–2025 жылдары Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshisi-sapiev-bakytzhan-shaymuhametuly-2585051 Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі Сапиев Бақытжан Шаймұхаметұлы]</ref> 2025 жылғы 25 қыркүйек күні Президенттің кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-bakytzhan-shaymuhametuly-sapiev-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshisi-bolyp-tagayyndaldy-258810 Мемлекет басшысының өкімімен Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев]</ref> == Отбасы == Әкесі [[Шаймұхамбет Сапиев]] (1926–1996 жылдары өмір сүрген) — кеңес заманындағы партия және мемлекет қайраткері, әр жылдары [[Үйгентас ауданы|Андреев]] және [[Панфилов ауданы]] партия комитетінің бірінші хатшысы, [[Талдықорған облысы]] партия комитетінің хатшысы болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] 2pwqt68q7l2gep8mehou234ql8bl5kk 3605549 3605540 2026-05-16T06:54:11Z Casserium 68287 3605549 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 25 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 22 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 2025 | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = Ғабидолла Оспанқұлов | Ізбасары_2 = Әлихан Жамсатов | Туған күні = 25.6.1966 | Туған жері = [[Жаркент]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Шаймұхамбет Сапиев]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институты]]<br>[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев''' ([[25 маусым]] [[1966 жыл|1966]], [[Жаркент]], [[Панфилов ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және экономист, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Өмірбаяны == Бақытжан Сапиев 1966 жылы 25 маусымда [[Алматы облысы]] [[Панфилов ауданы]] [[Жаркент]] қаласында дүниеге келген. 1988 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ауыл шаруашылығы институтын]], 1999 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]], 2006 жылы Экономика және құқық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1988–1992 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығы институтының «Ауыл шаруашылығында электр және жылу қуатын қолдану» кафедрасының лаборанты, ассистенті, аға оқытушысы болып бастаған. 1992–1993 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі құрылыс бөлімінің маманы, бас маманы; 1993–1997 жылдары – Алматы қаласы Алатау аудандық әкімшілігі экологиялық инспекциясының басшысы; 1997–1998 жылдары – Алматы қаласы Әуезов ауданы әкімдігі аппаратының экологиялық-санитарлық инспекциясы бөлімінің басшысы; 1998–2008 жылдары – Алматы қаласы Бостандық ауданы әкімінің орынбасары; 2008–2012 жылдары – Алматы қаласы кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасының басшысы; 2018–2019 жылдары – Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетінің Астана қаласы бойынша департаментінің басшысы – мемлекеттік бақылау жөніндегі бас мемлекеттік инспектор; 2019–2020 жылдары – Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары; 2020 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінде]] жұмыс істейді. 2020–2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімінің мемлекеттік инспекторы, бөлім меңгерушісінің орынбасары және 2023–2025 жылдары Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshisi-sapiev-bakytzhan-shaymuhametuly-2585051 Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі Сапиев Бақытжан Шаймұхаметұлы]</ref> 2025 жылғы 25 қыркүйек күні Президенттің кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-bakytzhan-shaymuhametuly-sapiev-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-kenesshisi-bolyp-tagayyndaldy-258810 Мемлекет басшысының өкімімен Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев]</ref> == Отбасы == Әкесі [[Шаймұхамбет Сапиев]] (1926–1996 жылдары өмір сүрген) — кеңес заманындағы партия және мемлекет қайраткері, әр жылдары [[Үйгентас ауданы|Андреев]] және [[Панфилов ауданы]] партия комитетінің бірінші хатшысы, [[Талдықорған облысы]] партия комитетінің хатшысы болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] 24y669dsdq6u5qqklhllcpxyy2vy0lm 0 781408 3605538 2026-05-16T06:46:52Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Ортохантавирус]] бетін [[Хантавирус]] деген бағыттау үстіне жылжытты 3605538 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Хантавирус]] m2ucvrbj7c055bdeuyxb0ix30jnjmon 14 781409 3605554 2026-05-16T07:00:44Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Симптомдар мен белгілер]] [[Санат:Терморегуляция]] 3605554 wikitext text/x-wiki [[Санат:Симптомдар мен белгілер]] [[Санат:Терморегуляция]] tnymzh2666l38kttyu0mbvrhhs7yzsn 14 781410 3605556 2026-05-16T07:02:32Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Аурулар]] [[Санат:Медициналық диагностика]] [[Санат:Физиология]] 3605556 wikitext text/x-wiki [[Санат:Аурулар]] [[Санат:Медициналық диагностика]] [[Санат:Физиология]] 1786u43r8xind8vn2c93yatdxyn7ofp 14 781411 3605557 2026-05-16T07:04:30Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Жануарлар физиологиясы]] [[Санат:Температура]] [[Санат:Температураны реттеу]] [[Санат:Жылу алмасу]] [[Санат:Гомеостаз]] 3605557 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жануарлар физиологиясы]] [[Санат:Температура]] [[Санат:Температураны реттеу]] [[Санат:Жылу алмасу]] [[Санат:Гомеостаз]] gc2uf2trwfv7vcivi1lkb9vtgbz73fm 14 781412 3605558 2026-05-16T07:06:18Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Температура]] [[Санат:Қуатты басқару]] [[Санат:Жылу техникасы]] [[Санат:Үйді автоматтандыру]] [[Санат:Ғимараттарды автоматтандыру]] 3605558 wikitext text/x-wiki [[Санат:Температура]] [[Санат:Қуатты басқару]] [[Санат:Жылу техникасы]] [[Санат:Үйді автоматтандыру]] [[Санат:Ғимараттарды автоматтандыру]] dwc3fa85j118c36n3cljjfb1l07yce3 0 781413 3605559 2026-05-16T07:06:26Z Хулкар Абдимоминова 179027 ▻ 3605559 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жылқыбай Гүлімжан Қызметқызы''' — [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]] Қазақ филологиясы кафедрасының меңгерушісі, ғылым кандидаты, доцент. == Өмір жолы == 1962 жылдың 5 сәуірінде Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Кіші Қамқалы ауылында малшы отбасында дүниеге келген. 1969 жылы сол ауылдағы Кәрім Мыңбаев атындағы орта мектебіне барады. 1979 жылы орта мектепті бітіреді. 1979 -1984 жылдары [[Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті|әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] (бұрынғы КазГУ) Филология факультетін «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша оқып бітіреді. 1984-1988 жылдар арасында жолдамамен Көкшетау облысы Зеренді ауданында, 1988-1993 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданында мұғалім болып қызмет атқарды. 1993 жылдан бері [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қызмет атқарды: 1993-2006 жылдары оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерінде; 2006-2010 жылдары Қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, университет профессоры, 2017-2023 жылдары Қазақ филологиясы кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарды. Қазіргі таңда Қазақ филологиясы кафедрасында доцент қызметін атқарып келеді. 2000 жылы «Қазіргі қазақ тіліндегі етістік пысықтауыш» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. 2006 жылы Тіл білімі бойынша доцент ғылыми атағын алды. Жылқыбай Гүлімжан Қызметқызы 20-ға тарта оқу құралдары мен 200-ге тарта ғылыми мақала авторы. == Жобалары == * 2018-2019 жж. «Түркістан - руханият бесігі» атты «Рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асырудың «Туған ел - Туған жер» базалық бағыты бойынша Жоба орындаушысы. * 2020-2022жж. ҚР Білім және ғылым министрлігі тарапынан қаржыландырылатын АР08856398 «ХХІ ғасырдағы түркі әлемінің интеграциясы: қыпшақтық фактордың лингвистикалық аспектілері» атты ғылыми-зерттеу жобасының жетекшісі. == Жетістіктері == # Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2006), # «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2008» # Білім және ғылым министрлігі ҰТО Алғыс хаты (2012, 2013, 2014) # Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Ясауи» төсбелгісі (2016) # Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалі (2021) # «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2023» # «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі (2025) pwzyoz610utwakn7ajmf0kqdrqqf5uy 14 781414 3605560 2026-05-16T07:08:16Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қуат (физика)]] [[Санат:Басқару инженериясының қолданылуы]] 3605560 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қуат (физика)]] [[Санат:Басқару инженериясының қолданылуы]] 9g94ofspospj5iseu2495q7m55uez91 14 781415 3605561 2026-05-16T07:10:06Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Физикалық шамалар]] [[Санат:Энергия (физика)]] [[Санат:Күш]] 3605561 wikitext text/x-wiki [[Санат:Физикалық шамалар]] [[Санат:Энергия (физика)]] [[Санат:Күш]] szp10qlnaahbvlvimfi678fvz3rn5zq 14 781416 3605562 2026-05-16T07:11:32Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Ғалам]] [[Санат:Физикалық шамалар]] 3605562 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ғалам]] [[Санат:Физикалық шамалар]] 1dfm89063pkcolgrc792il3cnndukbs 14 781417 3605563 2026-05-16T07:12:31Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Басты тақырыптар бойынша санаттар]] 3605563 wikitext text/x-wiki [[Санат:Басты тақырыптар бойынша санаттар]] k9ymcgnfqt915f1zbaoxxmp3b323xfy 0 781418 3605564 2026-05-16T07:14:10Z Гулжайна Усен 179710 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> wiki {{Тұлға | есімі = Өмірбеков Өміртай | түпнұсқа есімі = Өміртай Өмірбеков | суреті = | туған күні = 1939 | туған жері = Интернационал ауылы, Қаскеле... 3605564 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> wiki {{Тұлға | есімі = Өмірбеков Өміртай | түпнұсқа есімі = Өміртай Өмірбеков | суреті = | туған күні = 1939 | туған жері = Интернационал ауылы, Қаскелең ауданы, Алматы облысы | қайтыс болған күні = 10 наурыз 2009 | қайтыс болған жері = Қазақстан | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = шопан, мал шаруашылығының шебері | марапаттары = Социалистік Еңбек Ері, Ленин ордені, Құрмет белгісі ордені }} '''Өмірбеков Өміртай''' (1939–2009) — мал шаруашылығы саласының белгілі еңбеккері, шопан, Социалистік Еңбек Ері. Қазақ КСР ауыл шаруашылығының еңбек сіңірген қызметкері. == Өмірбаяны == Өміртай Өмірбеков 1939 жылы Алматы облысы Қаскелең ауданының Интернационал ауылында (қазіргі Әйтей ауылы) дүниеге келген. Еңбек жолын 1955 жылы Қаскелең ауданындағы «Ленинский» совхозында шопан болып бастады. 1956–1972 жылдары «Қаскелең» және «Күрті» совхоздарында аға шопан қызметін атқарды. Осы жылдары мал басын көбейту мен қой шаруашылығын дамытуда жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді. 1972 жылдан бастап Алматы облысы Күрті ауданындағы СССР-дің 60 жылдығы атындағы совхозда шопан болып еңбек етті. Мал шаруашылығындағы табысты еңбегі мен жоғары өндірістік көрсеткіштері арқылы республикаға танылды. == Қоғамдық қызметі == Өміртай Өмірбеков Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің №43 сайлау округі бойынша депутат болып сайланды. Ауыл шаруашылығы саласының дамуына үлес қосып, еңбек адамдарының беделін арттыруға қызмет етті. == Марапаттары == * «Социалистік Еңбек Ері» атағы (1982) * Екі мәрте «Ленин» ордені * «Құрмет белгісі» ордені * «Қазақ КСР ауыл шаруашылығының еңбек сіңірген қызметкері» атағы == Қайтыс болуы == Өміртай Өмірбеков 2009 жылғы 10 наурызда қайтыс болды. == Дереккөздер == * Алматы облысы еңбек ерлері туралы энциклопедиялық мәліметтер * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары туралы архивтік деректер * Қазақстан ауыл шаруашылығы саласының еңбек ардагерлері жөніндегі жинақтар [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:2009 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ шопандары]] [[Санат:Социалистік Еңбек Ерлері]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Қазақ КСР еңбек сіңірген қызметкерлері]] f778fg49k07j88r891c83qvohbb6mtx 0 781419 3605565 2026-05-16T07:16:23Z Гулжайна Усен 179710 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki {{Тұлға | есімі = Телтаев Алмабек Арпабайұлы | туған күні = 4 ақпан 1934 | туған жері = Жармұханбет ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы | азаматтығы... 3605565 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki {{Тұлға | есімі = Телтаев Алмабек Арпабайұлы | туған күні = 4 ақпан 1934 | туған жері = Жармұханбет ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = механизатор | мамандығы = тракторист | марапаттары = Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені }} '''Телтаев Алмабек Арпабайұлы''' (1934 жылы 4 ақпан) — ауыл шаруашылығы саласының еңбек ардагері, механизатор. Ұзақ жылдар бойы ауыл шаруашылығы өндірісінде еңбек етіп, жоғары көрсеткіштері үшін мемлекеттік наградалармен марапатталған. == Өмірбаяны == Телтаев Алмабек Арпабайұлы 1934 жылғы 4 ақпанда Алматы облысы Қарасай ауданының Жармұханбет ауылында дүниеге келген. 1941 жылы Елтай ауылындағы мектепте білім алған. Жастайынан еңбекке араласып, ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. 1956–1959 жылдары Ленинград қаласы маңындағы әскери бөлімде Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген. 1961 жылы Жамбыл ауданының Ұзынағаш ауылындағы «Қарақыстақ механизациясы» мектебінде білім алып, тракторист мамандығын меңгерді. == Еңбек жолы == 1962–1992 жылдары «Жетісу» кеңшарында механизатор болып қызмет атқарды. Ауыл шаруашылығы техникасын тиімді пайдаланып, еңбек өнімділігін арттыруда жоғары нәтижелер көрсетті. 1973 жылы Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысқан. 1992 жылдан бастап құрметті еңбек демалысына шықты. == Марапаттары == * «Еңбек Қызыл Ту» ордені (1973) * «Ленин» ордені (1980) * «Ерен еңбегі үшін» медалі * «Еңбек ардагері» медалі == Дереккөздер == * Алматы облысының еңбек ардагерлері туралы жинақ * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Қазақстан ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1934 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ механизаторлары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] ``` 7s4kvlj1sv523febi0pmna0he3y3wi1 3605578 3605565 2026-05-16T07:43:09Z 1nter pares 146705 /* */ 3605578 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|ЖИ}} ```wiki {{Тұлға | есімі = Телтаев Алмабек Арпабайұлы | туған күні = 4 ақпан 1934 | туған жері = Жармұханбет ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = механизатор | мамандығы = тракторист | марапаттары = Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені }} '''Телтаев Алмабек Арпабайұлы''' (1934 жылы 4 ақпан) — ауыл шаруашылығы саласының еңбек ардагері, механизатор. Ұзақ жылдар бойы ауыл шаруашылығы өндірісінде еңбек етіп, жоғары көрсеткіштері үшін мемлекеттік наградалармен марапатталған. == Өмірбаяны == Телтаев Алмабек Арпабайұлы 1934 жылғы 4 ақпанда Алматы облысы Қарасай ауданының Жармұханбет ауылында дүниеге келген. 1941 жылы Елтай ауылындағы мектепте білім алған. Жастайынан еңбекке араласып, ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. 1956–1959 жылдары Ленинград қаласы маңындағы әскери бөлімде Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген. 1961 жылы Жамбыл ауданының Ұзынағаш ауылындағы «Қарақыстақ механизациясы» мектебінде білім алып, тракторист мамандығын меңгерді. == Еңбек жолы == 1962–1992 жылдары «Жетісу» кеңшарында механизатор болып қызмет атқарды. Ауыл шаруашылығы техникасын тиімді пайдаланып, еңбек өнімділігін арттыруда жоғары нәтижелер көрсетті. 1973 жылы Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысқан. 1992 жылдан бастап құрметті еңбек демалысына шықты. == Марапаттары == * «Еңбек Қызыл Ту» ордені (1973) * «Ленин» ордені (1980) * «Ерен еңбегі үшін» медалі * «Еңбек ардагері» медалі == Дереккөздер == * Алматы облысының еңбек ардагерлері туралы жинақ * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Қазақстан ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1934 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ механизаторлары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] ``` 9ld2kx3urr5oxelchfbht288qr589jt 0 781420 3605566 2026-05-16T07:18:16Z Гулжайна Усен 179710 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki id="duysembekova_agiba_full" {{Тұлға | есімі = Дүйсембекова Ағиба | түпнұсқа есімі = Ағиба Дүйсембекова | туған күні = 1939 | туған жері = Константиновка ауылы, А... 3605566 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki id="duysembekova_agiba_full" {{Тұлға | есімі = Дүйсембекова Ағиба | түпнұсқа есімі = Ағиба Дүйсембекова | туған күні = 1939 | туған жері = Константиновка ауылы, Андреевка ауданы, Талдықорған облысы, Қазақ КСР | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = сауыншы, ауыл шаруашылығы қызметкері | жұмыс орны = Ақсай асыл тұқымды мал зауыты | белгілі болғаны = Мал шаруашылығындағы жоғары көрсеткіштері | марапаттары = Еңбек Даңқы ордендері, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы }} '''Дүйсембекова Ағиба''' (1939 жылы туған) — ауыл шаруашылығы саласының көрнекті еңбеккері, сауыншы, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Мал шаруашылығы өндірісінде ұзақ жылдар еңбек етіп, сүт өндіру саласында жоғары көрсеткіштерге қол жеткізген. == Өмірбаяны == Дүйсембекова Ағиба 1939 жылы Талдықорған облысы Андреевка ауданының Константиновка ауылында дүниеге келген. Балалық шағы ауылдық жерде өтіп, жастайынан еңбекке араласқан. Орта білім алғаннан кейін ауыл шаруашылығы саласында еңбек жолын бастады. 1972 жылдан бастап Ақсай асыл тұқымды мал зауытында сауыншы болып жұмыс істеді. Еңбек барысында өзінің кәсіби шеберлігімен, мал күтіміндегі тәжірибесімен және жоғары өнімділігімен танылды. == Еңбек жолы == Ақсай асыл тұқымды мал зауытында еңбек еткен жылдары Дүйсембекова Ағиба сүт өндіру жоспарын бірнеше рет артығымен орындап отырды. Ол басқарған фермада еңбек өнімділігі жоғары болып, мал басын асылдандыру мен мал шаруашылығын дамытуға елеулі үлес қосты. Өндірістегі жоғары жетістіктері мен ауыл шаруашылығын дамытудағы еңбегі республика көлемінде бағаланды. Ол еңбек озаты ретінде көптеген жиындар мен тәжірибе алмасу шараларына қатысқан. == Қоғамдық қызметі == Дүйсембекова Ағиба қоғамдық жұмыстарға белсенді араласты. 1980–1985 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланып, ауыл еңбеккерлерінің әлеуметтік жағдайын жақсарту мәселелерімен айналысты. == Марапаттары == * Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1989) * І дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордені * ІІ дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордені * ІІІ дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордені * «Ерен еңбегі үшін» медалі * Бірнеше мерекелік және еңбек медальдары == Марапаттарының маңызы == Дүйсембекова Ағиба үш дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордендерінің иегері ретінде Кеңес Одағы кезеңіндегі ең жоғары еңбек марапаттарының біріне ие болды. Бұл марапаттар оның ауыл шаруашылығы саласындағы үздік нәтижелері мен ұзақ жылғы адал еңбегінің айғағы саналады. == Дереккөздер == * Қазақстан еңбек ерлері туралы энциклопедиялық жинақтар * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары жөніндегі архивтік материалдар * Алматы және Талдықорған облыстарының тарихи-өлкетану деректері * Ауыл шаруашылығы еңбеккерлері туралы анықтамалық басылымдар [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ сауыншылары]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері]] [[Санат:Талдықорған облысында туғандар]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] ``` ss7zcifwepgt56untm2beyclioisf83 3605577 3605566 2026-05-16T07:42:57Z 1nter pares 146705 /* */ 3605577 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|ЖИ}} ```wiki id="duysembekova_agiba_full" {{Тұлға | есімі = Дүйсембекова Ағиба | түпнұсқа есімі = Ағиба Дүйсембекова | туған күні = 1939 | туған жері = Константиновка ауылы, Андреевка ауданы, Талдықорған облысы, Қазақ КСР | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = сауыншы, ауыл шаруашылығы қызметкері | жұмыс орны = Ақсай асыл тұқымды мал зауыты | белгілі болғаны = Мал шаруашылығындағы жоғары көрсеткіштері | марапаттары = Еңбек Даңқы ордендері, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы }} '''Дүйсембекова Ағиба''' (1939 жылы туған) — ауыл шаруашылығы саласының көрнекті еңбеккері, сауыншы, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Мал шаруашылығы өндірісінде ұзақ жылдар еңбек етіп, сүт өндіру саласында жоғары көрсеткіштерге қол жеткізген. == Өмірбаяны == Дүйсембекова Ағиба 1939 жылы Талдықорған облысы Андреевка ауданының Константиновка ауылында дүниеге келген. Балалық шағы ауылдық жерде өтіп, жастайынан еңбекке араласқан. Орта білім алғаннан кейін ауыл шаруашылығы саласында еңбек жолын бастады. 1972 жылдан бастап Ақсай асыл тұқымды мал зауытында сауыншы болып жұмыс істеді. Еңбек барысында өзінің кәсіби шеберлігімен, мал күтіміндегі тәжірибесімен және жоғары өнімділігімен танылды. == Еңбек жолы == Ақсай асыл тұқымды мал зауытында еңбек еткен жылдары Дүйсембекова Ағиба сүт өндіру жоспарын бірнеше рет артығымен орындап отырды. Ол басқарған фермада еңбек өнімділігі жоғары болып, мал басын асылдандыру мен мал шаруашылығын дамытуға елеулі үлес қосты. Өндірістегі жоғары жетістіктері мен ауыл шаруашылығын дамытудағы еңбегі республика көлемінде бағаланды. Ол еңбек озаты ретінде көптеген жиындар мен тәжірибе алмасу шараларына қатысқан. == Қоғамдық қызметі == Дүйсембекова Ағиба қоғамдық жұмыстарға белсенді араласты. 1980–1985 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланып, ауыл еңбеккерлерінің әлеуметтік жағдайын жақсарту мәселелерімен айналысты. == Марапаттары == * Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1989) * І дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордені * ІІ дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордені * ІІІ дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордені * «Ерен еңбегі үшін» медалі * Бірнеше мерекелік және еңбек медальдары == Марапаттарының маңызы == Дүйсембекова Ағиба үш дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордендерінің иегері ретінде Кеңес Одағы кезеңіндегі ең жоғары еңбек марапаттарының біріне ие болды. Бұл марапаттар оның ауыл шаруашылығы саласындағы үздік нәтижелері мен ұзақ жылғы адал еңбегінің айғағы саналады. == Дереккөздер == * Қазақстан еңбек ерлері туралы энциклопедиялық жинақтар * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары жөніндегі архивтік материалдар * Алматы және Талдықорған облыстарының тарихи-өлкетану деректері * Ауыл шаруашылығы еңбеккерлері туралы анықтамалық басылымдар [[Санат:1939 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ сауыншылары]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] [[Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері]] [[Санат:Талдықорған облысында туғандар]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] ``` ewugpynir8ceoqcoj4ni3mni6mrsdwv 0 781421 3605568 2026-05-16T07:20:45Z Гулжайна Усен 179710 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki id="abisheva_nurzhamal" {{Тұлға | есімі = Әбішева Нұржамал Құрмашқызы | түпнұсқа есімі = Нұржамал Құрмашқызы Әбішева | туған күні = 8 наурыз 1929 | туған жері =... 3605568 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki id="abisheva_nurzhamal" {{Тұлға | есімі = Әбішева Нұржамал Құрмашқызы | түпнұсқа есімі = Нұржамал Құрмашқызы Әбішева | туған күні = 8 наурыз 1929 | туған жері = Қаскелең ауылы, Алматы облысы | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = сауыншы | жұмыс орны = «Ленин» совхозы | белгілі болғаны = Ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек жетістіктері | марапаттары = Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені }} '''Әбішева Нұржамал Құрмашқызы''' (1929 жылы 8 наурызда туған) — ауыл шаруашылығы саласының ардагері, сауыншы. Ұзақ жылдар бойы мал шаруашылығы саласында еңбек етіп, жоғары өндірістік көрсеткіштері үшін мемлекеттік марапаттарға ие болған. == Өмірбаяны == Әбішева Нұржамал Құрмашқызы 1929 жылғы 8 наурызда Алматы облысының Қаскелең ауылында дүниеге келген. Балалық шағы ауылдық ортада өтіп, жастайынан еңбекке араласқан. == Еңбек жолы == Еңбек жолын Қаскелең ауылындағы «Ленин» совхозында сауыншы болып бастады. Мал шаруашылығы саласында ұзақ жылдар еңбек етіп, сүт өндіру көрсеткіштерін арттыруда жоғары нәтижелерге қол жеткізді. Өз ісіне жауапкершілікпен қарап, еңбекқорлығы мен тәжірибесінің арқасында совхоздағы алдыңғы қатарлы еңбеккерлердің бірі атанды. Ауыл шаруашылығын дамытуға қосқан үлесі үшін мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. == Марапаттары == Еңбектегі ерекше жетістіктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен: * '''«Ленин» орденімен''' * '''«Еңбек Қызыл Ту» орденімен''' марапатталған. Сонымен қатар бірнеше мерекелік және еңбек медальдарының иегері болған. == Отбасы == Нұржамал Құрмашқызы көпбалалы ана ретінде де ел құрметіне бөленген. Ол он бала тәрбиелеп өсірген ардақты ана. == Қоғамдық маңызы == Әбішева Нұржамал Құрмашқызы ауыл әйелдерінің қоғамдағы рөлін арттыруға және ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек дәстүрін дамытуға үлес қосқан еңбек ардагерлерінің бірі ретінде танылды. == Дереккөздер == * Алматы облысының еңбек ардагерлері туралы жинақтар * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1929 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ сауыншылары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] [[Санат:Көпбалалы аналар]] ``` 8xi09igbg2wvj2w51sndeqa3kxhrh4f 3605576 3605568 2026-05-16T07:42:46Z 1nter pares 146705 /* */ 3605576 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|ЖИ}} ```wiki id="abisheva_nurzhamal" {{Тұлға | есімі = Әбішева Нұржамал Құрмашқызы | түпнұсқа есімі = Нұржамал Құрмашқызы Әбішева | туған күні = 8 наурыз 1929 | туған жері = Қаскелең ауылы, Алматы облысы | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = сауыншы | жұмыс орны = «Ленин» совхозы | белгілі болғаны = Ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек жетістіктері | марапаттары = Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені }} '''Әбішева Нұржамал Құрмашқызы''' (1929 жылы 8 наурызда туған) — ауыл шаруашылығы саласының ардагері, сауыншы. Ұзақ жылдар бойы мал шаруашылығы саласында еңбек етіп, жоғары өндірістік көрсеткіштері үшін мемлекеттік марапаттарға ие болған. == Өмірбаяны == Әбішева Нұржамал Құрмашқызы 1929 жылғы 8 наурызда Алматы облысының Қаскелең ауылында дүниеге келген. Балалық шағы ауылдық ортада өтіп, жастайынан еңбекке араласқан. == Еңбек жолы == Еңбек жолын Қаскелең ауылындағы «Ленин» совхозында сауыншы болып бастады. Мал шаруашылығы саласында ұзақ жылдар еңбек етіп, сүт өндіру көрсеткіштерін арттыруда жоғары нәтижелерге қол жеткізді. Өз ісіне жауапкершілікпен қарап, еңбекқорлығы мен тәжірибесінің арқасында совхоздағы алдыңғы қатарлы еңбеккерлердің бірі атанды. Ауыл шаруашылығын дамытуға қосқан үлесі үшін мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. == Марапаттары == Еңбектегі ерекше жетістіктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен: * '''«Ленин» орденімен''' * '''«Еңбек Қызыл Ту» орденімен''' марапатталған. Сонымен қатар бірнеше мерекелік және еңбек медальдарының иегері болған. == Отбасы == Нұржамал Құрмашқызы көпбалалы ана ретінде де ел құрметіне бөленген. Ол он бала тәрбиелеп өсірген ардақты ана. == Қоғамдық маңызы == Әбішева Нұржамал Құрмашқызы ауыл әйелдерінің қоғамдағы рөлін арттыруға және ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек дәстүрін дамытуға үлес қосқан еңбек ардагерлерінің бірі ретінде танылды. == Дереккөздер == * Алматы облысының еңбек ардагерлері туралы жинақтар * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1929 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ сауыншылары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] [[Санат:Көпбалалы аналар]] ``` m5i5bod33ycsszp8vxxje6hznyitbd9 0 781422 3605570 2026-05-16T07:25:03Z Гулжайна Усен 179710 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki id="ystybaev_zheldibai" {{Тұлға | есімі = Ыстыбаев Желдібай | түпнұсқа есімі = Желдібай Ыстыбаев | туған күні = 1910 | туған жері = Көлащы ауылы, Қарасай ауданы... 3605570 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki id="ystybaev_zheldibai" {{Тұлға | есімі = Ыстыбаев Желдібай | түпнұсқа есімі = Желдібай Ыстыбаев | туған күні = 1910 | туған жері = Көлащы ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы | қайтыс болған күні = 1973 | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = механизатор, бригадир | жұмыс орны = колхоз | белгілі болғаны = Қант қызылшасы өндірісін дамытуға үлес қосқан | марапаттары = Ленин ордені }} '''Ыстыбаев Желдібай''' (1910–1973) — ауыл шаруашылығы саласының еңбеккері, механизатор, қант қызылшасы өндірісінің ұйымдастырушысы. Ұзақ жылдар бойы колхоз шаруашылығында еңбек етіп, ауыл шаруашылығын дамытуға елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Ыстыбаев Желдібай 1910 жылы Алматы облысы Қарасай ауданының Көлащы ауылында дүниеге келген. Балалық және жастық шағы ауылдық ортада өтіп, ерте жастан еңбекке араласқан. Жастайынан ауыл шаруашылығы техникасына қызығушылық танытып, механизатор мамандығын меңгерді. Колхоз жұмыстарына белсене қатысып, еңбекқорлығымен және ұйымдастырушылық қабілетімен ерекшеленді. == Еңбек жолы == Ыстыбаев Желдібай Қарасай ауданындағы колхоздардың бірінде механизатор болып еңбек етті. Кейін Көлащы ауылында қант қызылшасы бригадасының жетекшісі қызметін атқарды. Ол басқарған бригада қант қызылшасын өсіруде жоғары өнім көрсеткіштеріне қол жеткізіп, аудан көлемінде алдыңғы қатарлы ұжымдардың бірі саналды. Ауыл шаруашылығы өндірісінде жаңа әдістерді енгізіп, еңбек өнімділігін арттыруға үлес қосты. == Марапаттары == 1957 жылы ауыл шаруашылығын дамытудағы ерекше еңбегі мен жоғары өндірістік көрсеткіштері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен '''«Ленин» орденімен''' марапатталды. == Қоғамдық қызметі == Ыстыбаев Желдібай ауыл шаруашылығы еңбеккерлері арасында беделді маман ретінде танылып, жастарды еңбекке баулуға және механизатор мамандарын тәрбиелеуге атсалысты. == Қайтыс болуы == Ыстыбаев Желдібай 1973 жылы қайтыс болды. == Дереккөздер == * Алматы облысы еңбек ардагерлері туралы жинақтар * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ механизаторлары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] [[Санат:Қант қызылшасын өсірушілер]] ``` 072znpcancnh535uksn2xpvq8a5xuch 3605575 3605570 2026-05-16T07:42:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3605575 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|ЖИ}} ```wiki id="ystybaev_zheldibai" {{Тұлға | есімі = Ыстыбаев Желдібай | түпнұсқа есімі = Желдібай Ыстыбаев | туған күні = 1910 | туған жері = Көлащы ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы | қайтыс болған күні = 1973 | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = механизатор, бригадир | жұмыс орны = колхоз | белгілі болғаны = Қант қызылшасы өндірісін дамытуға үлес қосқан | марапаттары = Ленин ордені }} '''Ыстыбаев Желдібай''' (1910–1973) — ауыл шаруашылығы саласының еңбеккері, механизатор, қант қызылшасы өндірісінің ұйымдастырушысы. Ұзақ жылдар бойы колхоз шаруашылығында еңбек етіп, ауыл шаруашылығын дамытуға елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Ыстыбаев Желдібай 1910 жылы Алматы облысы Қарасай ауданының Көлащы ауылында дүниеге келген. Балалық және жастық шағы ауылдық ортада өтіп, ерте жастан еңбекке араласқан. Жастайынан ауыл шаруашылығы техникасына қызығушылық танытып, механизатор мамандығын меңгерді. Колхоз жұмыстарына белсене қатысып, еңбекқорлығымен және ұйымдастырушылық қабілетімен ерекшеленді. == Еңбек жолы == Ыстыбаев Желдібай Қарасай ауданындағы колхоздардың бірінде механизатор болып еңбек етті. Кейін Көлащы ауылында қант қызылшасы бригадасының жетекшісі қызметін атқарды. Ол басқарған бригада қант қызылшасын өсіруде жоғары өнім көрсеткіштеріне қол жеткізіп, аудан көлемінде алдыңғы қатарлы ұжымдардың бірі саналды. Ауыл шаруашылығы өндірісінде жаңа әдістерді енгізіп, еңбек өнімділігін арттыруға үлес қосты. == Марапаттары == 1957 жылы ауыл шаруашылығын дамытудағы ерекше еңбегі мен жоғары өндірістік көрсеткіштері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен '''«Ленин» орденімен''' марапатталды. == Қоғамдық қызметі == Ыстыбаев Желдібай ауыл шаруашылығы еңбеккерлері арасында беделді маман ретінде танылып, жастарды еңбекке баулуға және механизатор мамандарын тәрбиелеуге атсалысты. == Қайтыс болуы == Ыстыбаев Желдібай 1973 жылы қайтыс болды. == Дереккөздер == * Алматы облысы еңбек ардагерлері туралы жинақтар * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1910 жылы туғандар]] [[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ механизаторлары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] [[Санат:Қант қызылшасын өсірушілер]] ``` q8pgn06w12sxe92poa0c3me4uk03spm 0 781423 3605571 2026-05-16T07:27:55Z Гулжайна Усен 179710 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki {{Тұлға | есімі = Телтаев Алмабек Арпабайұлы | туған күні = 4 ақпан 1934 | туған жері = Жармұханбет ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы | азаматтығы... 3605571 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki {{Тұлға | есімі = Телтаев Алмабек Арпабайұлы | туған күні = 4 ақпан 1934 | туған жері = Жармұханбет ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = механизатор | мамандығы = тракторист | марапаттары = Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені }} '''Телтаев Алмабек Арпабайұлы''' (1934 жылы 4 ақпан) — ауыл шаруашылығы саласының еңбек ардагері, механизатор. Ұзақ жылдар бойы ауыл шаруашылығы өндірісінде еңбек етіп, жоғары көрсеткіштері үшін мемлекеттік наградалармен марапатталған. == Өмірбаяны == Телтаев Алмабек Арпабайұлы 1934 жылғы 4 ақпанда Алматы облысы Қарасай ауданының Жармұханбет ауылында дүниеге келген. 1941 жылы Елтай ауылындағы мектепте білім алған. Жастайынан еңбекке араласып, ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. 1956–1959 жылдары Ленинград қаласы маңындағы әскери бөлімде Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген. 1961 жылы Жамбыл ауданының Ұзынағаш ауылындағы «Қарақыстақ механизациясы» мектебінде білім алып, тракторист мамандығын меңгерді. == Еңбек жолы == 1962–1992 жылдары «Жетісу» кеңшарында механизатор болып қызмет атқарды. Ауыл шаруашылығы техникасын тиімді пайдаланып, еңбек өнімділігін арттыруда жоғары нәтижелер көрсетті. 1973 жылы Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысқан. 1992 жылдан бастап құрметті еңбек демалысына шықты. == Марапаттары == * «Еңбек Қызыл Ту» ордені (1973) * «Ленин» ордені (1980) * «Ерен еңбегі үшін» медалі * «Еңбек ардагері» медалі == Дереккөздер == * Алматы облысының еңбек ардагерлері туралы жинақ * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Қазақстан ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1934 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ механизаторлары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] ``` 7s4kvlj1sv523febi0pmna0he3y3wi1 3605574 3605571 2026-05-16T07:42:05Z 1nter pares 146705 /* */ 3605574 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|ЖИ}} ```wiki {{Тұлға | есімі = Телтаев Алмабек Арпабайұлы | туған күні = 4 ақпан 1934 | туған жері = Жармұханбет ауылы, Қарасай ауданы, Алматы облысы | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = механизатор | мамандығы = тракторист | марапаттары = Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені }} '''Телтаев Алмабек Арпабайұлы''' (1934 жылы 4 ақпан) — ауыл шаруашылығы саласының еңбек ардагері, механизатор. Ұзақ жылдар бойы ауыл шаруашылығы өндірісінде еңбек етіп, жоғары көрсеткіштері үшін мемлекеттік наградалармен марапатталған. == Өмірбаяны == Телтаев Алмабек Арпабайұлы 1934 жылғы 4 ақпанда Алматы облысы Қарасай ауданының Жармұханбет ауылында дүниеге келген. 1941 жылы Елтай ауылындағы мектепте білім алған. Жастайынан еңбекке араласып, ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. 1956–1959 жылдары Ленинград қаласы маңындағы әскери бөлімде Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген. 1961 жылы Жамбыл ауданының Ұзынағаш ауылындағы «Қарақыстақ механизациясы» мектебінде білім алып, тракторист мамандығын меңгерді. == Еңбек жолы == 1962–1992 жылдары «Жетісу» кеңшарында механизатор болып қызмет атқарды. Ауыл шаруашылығы техникасын тиімді пайдаланып, еңбек өнімділігін арттыруда жоғары нәтижелер көрсетті. 1973 жылы Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысқан. 1992 жылдан бастап құрметті еңбек демалысына шықты. == Марапаттары == * «Еңбек Қызыл Ту» ордені (1973) * «Ленин» ордені (1980) * «Ерен еңбегі үшін» медалі * «Еңбек ардагері» медалі == Дереккөздер == * Алматы облысының еңбек ардагерлері туралы жинақ * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Қазақстан ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1934 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ механизаторлары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] ``` 9ld2kx3urr5oxelchfbht288qr589jt 0 781424 3605572 2026-05-16T07:33:55Z Гулжайна Усен 179710 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki id="abisheva_nurzhamal" {{Тұлға | есімі = Әбішева Нұржамал Құрмашқызы | түпнұсқа есімі = Нұржамал Құрмашқызы Әбішева | туған күні = 8 наурыз 1929 | туған жері =... 3605572 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ```wiki id="abisheva_nurzhamal" {{Тұлға | есімі = Әбішева Нұржамал Құрмашқызы | түпнұсқа есімі = Нұржамал Құрмашқызы Әбішева | туған күні = 8 наурыз 1929 | туған жері = Қаскелең ауылы, Алматы облысы | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = сауыншы | жұмыс орны = «Ленин» совхозы | белгілі болғаны = Ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек жетістіктері | марапаттары = Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені }} '''Әбішева Нұржамал Құрмашқызы''' (1929 жылы 8 наурызда туған) — ауыл шаруашылығы саласының ардагері, сауыншы. Ұзақ жылдар бойы мал шаруашылығы саласында еңбек етіп, жоғары өндірістік көрсеткіштері үшін мемлекеттік марапаттарға ие болған. == Өмірбаяны == Әбішева Нұржамал Құрмашқызы 1929 жылғы 8 наурызда Алматы облысының Қаскелең ауылында дүниеге келген. Балалық шағы ауылдық ортада өтіп, жастайынан еңбекке араласқан. == Еңбек жолы == Еңбек жолын Қаскелең ауылындағы «Ленин» совхозында сауыншы болып бастады. Мал шаруашылығы саласында ұзақ жылдар еңбек етіп, сүт өндіру көрсеткіштерін арттыруда жоғары нәтижелерге қол жеткізді. Өз ісіне жауапкершілікпен қарап, еңбекқорлығы мен тәжірибесінің арқасында совхоздағы алдыңғы қатарлы еңбеккерлердің бірі атанды. Ауыл шаруашылығын дамытуға қосқан үлесі үшін мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. == Марапаттары == Еңбектегі ерекше жетістіктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен: * '''«Ленин» орденімен''' * '''«Еңбек Қызыл Ту» орденімен''' марапатталған. Сонымен қатар бірнеше мерекелік және еңбек медальдарының иегері болған. == Отбасы == Нұржамал Құрмашқызы көпбалалы ана ретінде де ел құрметіне бөленген. Ол он бала тәрбиелеп өсірген ардақты ана. == Қоғамдық маңызы == Әбішева Нұржамал Құрмашқызы ауыл әйелдерінің қоғамдағы рөлін арттыруға және ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек дәстүрін дамытуға үлес қосқан еңбек ардагерлерінің бірі ретінде танылды. == Дереккөздер == * Алматы облысының еңбек ардагерлері туралы жинақтар * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1929 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ сауыншылары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] [[Санат:Көпбалалы аналар]] ``` 8xi09igbg2wvj2w51sndeqa3kxhrh4f 3605573 3605572 2026-05-16T07:41:51Z 1nter pares 146705 /* */ 3605573 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жедел жойылсын|ЖИ}} ```wiki id="abisheva_nurzhamal" {{Тұлға | есімі = Әбішева Нұржамал Құрмашқызы | түпнұсқа есімі = Нұржамал Құрмашқызы Әбішева | туған күні = 8 наурыз 1929 | туған жері = Қаскелең ауылы, Алматы облысы | азаматтығы = {{KAZ}} | ұлты = қазақ | қызметі = сауыншы | жұмыс орны = «Ленин» совхозы | белгілі болғаны = Ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек жетістіктері | марапаттары = Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені }} '''Әбішева Нұржамал Құрмашқызы''' (1929 жылы 8 наурызда туған) — ауыл шаруашылығы саласының ардагері, сауыншы. Ұзақ жылдар бойы мал шаруашылығы саласында еңбек етіп, жоғары өндірістік көрсеткіштері үшін мемлекеттік марапаттарға ие болған. == Өмірбаяны == Әбішева Нұржамал Құрмашқызы 1929 жылғы 8 наурызда Алматы облысының Қаскелең ауылында дүниеге келген. Балалық шағы ауылдық ортада өтіп, жастайынан еңбекке араласқан. == Еңбек жолы == Еңбек жолын Қаскелең ауылындағы «Ленин» совхозында сауыншы болып бастады. Мал шаруашылығы саласында ұзақ жылдар еңбек етіп, сүт өндіру көрсеткіштерін арттыруда жоғары нәтижелерге қол жеткізді. Өз ісіне жауапкершілікпен қарап, еңбекқорлығы мен тәжірибесінің арқасында совхоздағы алдыңғы қатарлы еңбеккерлердің бірі атанды. Ауыл шаруашылығын дамытуға қосқан үлесі үшін мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. == Марапаттары == Еңбектегі ерекше жетістіктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен: * '''«Ленин» орденімен''' * '''«Еңбек Қызыл Ту» орденімен''' марапатталған. Сонымен қатар бірнеше мерекелік және еңбек медальдарының иегері болған. == Отбасы == Нұржамал Құрмашқызы көпбалалы ана ретінде де ел құрметіне бөленген. Ол он бала тәрбиелеп өсірген ардақты ана. == Қоғамдық маңызы == Әбішева Нұржамал Құрмашқызы ауыл әйелдерінің қоғамдағы рөлін арттыруға және ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек дәстүрін дамытуға үлес қосқан еңбек ардагерлерінің бірі ретінде танылды. == Дереккөздер == * Алматы облысының еңбек ардагерлері туралы жинақтар * Қарасай ауданының тарихи-өлкетану материалдары * Кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығы еңбеккерлері жөніндегі архивтік деректер [[Санат:1929 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ сауыншылары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Ленин орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Қазақстанның ауыл шаруашылығы қызметкерлері]] [[Санат:Көпбалалы аналар]] ``` m5i5bod33ycsszp8vxxje6hznyitbd9 0 781425 3605582 2026-05-16T07:49:51Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кі... 3605582 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан. kmgompxrpgaujjvm55rjjzirbomcbpx 3605583 3605582 2026-05-16T07:50:00Z 1nter pares 146705 /* */ 3605583 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = Peribunyavirus құрылымы (сол жақта); California encephalitis virus вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан. c0d6ltg8yjmqpoi85ck0r70hvbp212o 3605584 3605583 2026-05-16T07:50:15Z 1nter pares 146705 /* */ 3605584 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан. oio0jcn7q4jcmcxn09munm87v8xipqf 3605585 3605584 2026-05-16T07:50:34Z 1nter pares 146705 3605585 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |title=Taxon name: ''Polyploviricotina'' |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202406017&taxon_name=Polyploviricotina |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=8 July 2025}}</ref> 0ps047hmelf6x8mkumvstrk5gnm5i2r 3605586 3605585 2026-05-16T07:51:23Z 1nter pares 146705 3605586 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |title=Taxon name: ''Polyploviricotina'' |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202406017&taxon_name=Polyploviricotina |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=8 July 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 626p6lnvbqhzbva7dptjkirt319v4s4 3605587 3605586 2026-05-16T07:52:32Z 1nter pares 146705 3605587 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |title=Taxon name: ''Polyploviricotina'' |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202406017&taxon_name=Polyploviricotina |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=8 July 2025}}</ref> == Таксономиясы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g2oteevwh2brcot0klud4vcn4enl6jc 3605588 3605587 2026-05-16T07:53:10Z 1nter pares 146705 3605588 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |title=Taxon name: ''Polyploviricotina'' |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202406017&taxon_name=Polyploviricotina |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=8 July 2025}}</ref> == Таксономиясы == Кіші тип құрамына келесі кластар мен жасақтар кіреді («-viricetes» — класты, ал «-virales» — жасақты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=19 March 2025}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bdlqoq0vggfpeh8h9brefuq5adhmwme 3605589 3605588 2026-05-16T07:53:24Z 1nter pares 146705 /* Таксономиясы */ 3605589 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |title=Taxon name: ''Polyploviricotina'' |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202406017&taxon_name=Polyploviricotina |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=8 July 2025}}</ref> == Таксономиясы == Кіші тип құрамына келесі кластар мен жасақтар кіреді («-viricetes» — класты, ал «-virales» — жасақты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=19 March 2025}}</ref> * ''[[Bunyaviricetes]]'' ** ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Hareavirales]]'' * ''[[Insthoviricetes]]'' ** ''[[Articulavirales]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} etckvm4rlbtmbo8zscbus399apb7bl9 3605590 3605589 2026-05-16T07:53:44Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Negarnaviricota]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3605590 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |title=Taxon name: ''Polyploviricotina'' |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202406017&taxon_name=Polyploviricotina |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=8 July 2025}}</ref> == Таксономиясы == Кіші тип құрамына келесі кластар мен жасақтар кіреді («-viricetes» — класты, ал «-virales» — жасақты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=19 March 2025}}</ref> * ''[[Bunyaviricetes]]'' ** ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Hareavirales]]'' * ''[[Insthoviricetes]]'' ** ''[[Articulavirales]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 44ceyf8evm4cn9m9lc1xoiet45e8r22 3605591 3605590 2026-05-16T07:54:19Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3605591 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |title=Taxon name: ''Polyploviricotina'' |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202406017&taxon_name=Polyploviricotina |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=8 July 2025}}</ref> == Таксономиясы == Кіші тип құрамына келесі кластар мен жасақтар кіреді («-viricetes» — класты, ал «-virales» — жасақты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=19 March 2025}}</ref> * ''[[Bunyaviricetes]]'' ** ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Hareavirales]]'' * ''[[Insthoviricetes]]'' ** ''[[Articulavirales]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://scitechdaily.com/invasion-of-the-body-snatchers-viruses-can-steal-our-genetic-code-to-create-new-human-virus-genes/ Invasion of the Body Snatchers: Viruses Can Steal Our Genetic Code to Create New Human-Virus Genes]; on: SciTechDaily, Source: Mount Sinai School of Medicine; August 9, 2020 * Jessica Sook Yuin Ho, Matthew Angel, Yixuan Ma, Jonathan W. Yewdell, Edward Hutchinson, Ivan Marazzi, ''et&nbsp;al.'': [https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(20)30630-9?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0092867420306309%3Fshowall%3Dtrue Hybrid Gene Origination Creates Human-Virus Chimeric Proteins during Infection]; in: Cell Volume 181, Issue 7; June 18, 2020; [[doi:10.1016/j.cell.2020.05.035]] * Yixuan Ma, Matthew Angel, Guojun Wang, Jessica Sook Yuin Ho, Nan Zhao, Justine Noel, Natasha Moshkina, ''et&nbsp;al.'': [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/597617v1 Discovery of UFO Proteins: Human-Virus Chimeric Proteins Generated During Influenza Virus Infection]; on: bioRxiv; April 8, 2019; [[doi:10.1101/597617]] [[Санат:Negarnaviricota]] czzcgslql5xqgwunio2dketo0uwqz2f 3605592 3605591 2026-05-16T07:54:36Z 1nter pares 146705 /* Сілтемелер */ 3605592 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Polyploviricotina | суреті = Peribunyavirus virion structure.gif | сурет сипаттамасы = [[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта) | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = Polyploviricotina | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Polyploviricotina''' — [[Negarnaviricota]] типіне жататын [[вирустар]] кіші типі. Ол Negarnaviricota құрамындағы екі ғана вирус кіші типінің бірі болып табылады, екіншісі — [[Haploviricotina]]. Бұл атау [[ежелгі грек тілі]]ндегі πολύπλοκο (polyplo, «күрделі») сөзінен және вирус кіші типіне арналған «-viricotina» жұрнағынан шыққан.<ref>{{cite web |title=Taxon name: ''Polyploviricotina'' |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202406017&taxon_name=Polyploviricotina |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=8 July 2025}}</ref> == Таксономиясы == Кіші тип құрамына келесі кластар мен жасақтар кіреді («-viricetes» — класты, ал «-virales» — жасақты білдіреді):<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=19 March 2025}}</ref> * ''[[Bunyaviricetes]]'' ** ''[[Elliovirales]]'' ** ''[[Hareavirales]]'' * ''[[Insthoviricetes]]'' ** ''[[Articulavirales]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://scitechdaily.com/invasion-of-the-body-snatchers-viruses-can-steal-our-genetic-code-to-create-new-human-virus-genes/ Invasion of the Body Snatchers: Viruses Can Steal Our Genetic Code to Create New Human-Virus Genes]; on: SciTechDaily, Source: Mount Sinai School of Medicine; August 9, 2020 * Jessica Sook Yuin Ho, Matthew Angel, Yixuan Ma, Jonathan W. Yewdell, Edward Hutchinson, Ivan Marazzi, ''et&nbsp;al.'': [https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(20)30630-9?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0092867420306309%3Fshowall%3Dtrue Hybrid Gene Origination Creates Human-Virus Chimeric Proteins during Infection]; in: Cell Volume 181, Issue 7; June 18, 2020; [[doi:10.1016/j.cell.2020.05.035]] * Yixuan Ma, Matthew Angel, Guojun Wang, Jessica Sook Yuin Ho, Nan Zhao, Justine Noel, Natasha Moshkina, ''et&nbsp;al.'': [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/597617v1 Discovery of UFO Proteins: Human-Virus Chimeric Proteins Generated During Influenza Virus Infection]; on: bioRxiv; April 8, 2019; [[doi:10.1101/597617]] {{stub}} [[Санат:Negarnaviricota]] 330qky5seid8buehwenl8hrh2sejhsg 0 781426 3605594 2026-05-16T07:58:52Z Daniyal.aidarov5 119690 Жаңа бетте: '''Qyr Balasy қоғамдық қоры''' — Қазақстандағы [[Алаш]] идеясына негізделген, ғылыми-зерттеу әрі жастар қозғалысын біріктірген ұйым.<ref>https://e-history.kz/kz/news/show/50001403</ref> == Тарихы == Қор 2017 жылы құрылды. Ғылыми орталық, мәдени платформа және идеологиялық қозғалыс ретінде жұм... 3605594 wikitext text/x-wiki '''Qyr Balasy қоғамдық қоры''' — Қазақстандағы [[Алаш]] идеясына негізделген, ғылыми-зерттеу әрі жастар қозғалысын біріктірген ұйым.<ref>https://e-history.kz/kz/news/show/50001403</ref> == Тарихы == Қор 2017 жылы құрылды. Ғылыми орталық, мәдени платформа және идеологиялық қозғалыс ретінде жұмыс істейді. Қордың негізін [[Алаштану|алаштанушы]] ғалым, [[жазушы]] [[Елдос Тоқтарбай]] қалаған. Сонымен қатар, қор құрылтайшылары — алаштанушы ғалымдар З.Кәрімхан, Ұ.Сәйдірахман, Е.Рахметуллин, А.Құмырзақұлы бар.<ref>https://farabishakirti.kz/qyr-balasy-o-amdy-oryna-5-zhyl-bir-beles/</ref> == Миссиясы == Қордың негізгі миссиясы – Алаш қайраткерлерінің мұрасын зерттеу арқылы ұлттық тарихи сананы жаңғырту және осы идеяны жаңа буынға жеткізу. Осы мақсатта ұйым архивтік зерттеулер жүргізіп, Қазақстан мен шетел қорларынан бұрын белгісіз болған деректерді жинайды. Бұл зерттеулер тек академиялық деңгейде қалмай, кітап, жинақ және ғылыми жарияланымдар арқылы қоғамға ұсынылады.<ref>Кәрімхан, З. QYR BALASY-ның мақсаты - белгісіз Алаш арыстарын ұлықтау [Мәтін] / З. Кәрімхан; З. Тілеуғазыұлы; әңг. З. Тілеуғазыұлы // Қазақ. - 2021. - 18 мамыр (№ 20). - 6 б..</ref> Qyr Balasy-ның маңызды ерекшелігі – оның институционалдық инфрақұрылым құруға ұмтылысы. Қор жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институтының жұмыс істеуі осының дәлелі. Бұл құрылым Алашқа қатысты деректерді жүйелеп, ғылыми айналымға енгізуді мақсат етеді. Сонымен қатар, қор цифрлық база қалыптастыру арқылы тарихи білімді қолжетімді етуді көздейді. == Қор жұмысы == Qyr Balasy қоғамдық қоры "Алаш кітапханасы" сериясы аясында бұрын жеке кітап болып жарыққа шықпаған Алаш қайраткерлерінің еңбектерін шығаруды мақсат етті. Бұл серия аясында келесі кітаптар жарық көрді:<ref>https://qazaq1913.com/2021/05/19/za-ar-k-rimhan-qyr-balasy-ny-ma-saty-belgisiz-alash-arystaryn-ly-tau/</ref> * Абдолла Байтасұлы - Көркем әдебиет туралы * Байбатыр Ержанұлы - Тұр, қазақ! * Қапез Байғабылұлы - Алаш қонған ақбоз үй * Кенжеғали Ғабдоллаұлы - Қазақтың қамы * Сейдәзім Қадырбай - Ақы заңы * Жүсіпбек Аймауытұлы - Дәмелі * Біләл Малдыбайұлы - Кенесары заманынан * Ғазымбек Бірімжан - Келешектің түрленуі * Нұғыман Манай - Иман-ислам * Сейітбаттал Мұстафаұлы - Имам Ғазали * Елеусін Бұйраұлы - Ызың * Біләл Сүлейұлы - Үміт * Мұстақым Малдыбайұлы - Иман һәм намаз яки мұсылмандық * Мәннән Тұрғанбайұлы - Пайғамбар заманы * Аққағаз Досжанқызы - Жүкті әйелдерге кеңес * Ғабдолкәрім Тоқтабай - Оқу жайынан... == Дереккөздер == <references /> 7ki2oj828eo7iqkwt76fpldozdcssy5 0 781427 3605596 2026-05-16T08:05:22Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс... 3605596 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. 47zt8036m9a7v8ppsb2s7b40kgesgdc 3605597 3605596 2026-05-16T08:05:37Z 1nter pares 146705 /* */ 3605597 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. q43j5oyhugaq2n1skmtpi1nalypn8sj 3605598 3605597 2026-05-16T08:06:53Z 1nter pares 146705 /* */ 3605598 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. ktfr52ywfnp0gzqj03idp23gn55d3y0 3605599 3605598 2026-05-16T08:09:46Z 1nter pares 146705 3605599 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. 4v4hs20wjnw6ktue5i6eaevtts4arhu 3605600 3605599 2026-05-16T08:16:35Z 1nter pares 146705 3605600 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. 9g5cgqlaicj9xd5j5lvm3ovg57a6n78 3605601 3605600 2026-05-16T08:16:50Z 1nter pares 146705 /* */ 3605601 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. 86myealgkm83gc960zd8aqyg8ta02lz 3605602 3605601 2026-05-16T08:17:07Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Negarnaviricota]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3605602 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. [[Санат:Negarnaviricota]] ni5zurgfqgqacyyczkzgb74f2gj2i96 3605603 3605602 2026-05-16T08:17:33Z 1nter pares 146705 3605603 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == [[Санат:Negarnaviricota]] lw6e3u1704543u84kttt8urid9db57x 3605604 3605603 2026-05-16T08:19:02Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3605604 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан. [[Санат:Negarnaviricota]] iwkbvrh3pbgyn93qoky6pe2z8czlav7 3605605 3605604 2026-05-16T08:19:08Z 1nter pares 146705 3605605 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> [[Санат:Negarnaviricota]] 6027s6wetcjwulwl7o2my2a3cin1nyq 3605606 3605605 2026-05-16T08:19:32Z 1nter pares 146705 3605606 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] raie5qz08ja3y07vrg21fkwy9qg3sho 3605607 3605606 2026-05-16T08:20:30Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3605607 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] sjtvwp0z7s6m8wreibpp2bohxitykqr 3605608 3605607 2026-05-16T08:20:46Z 1nter pares 146705 /* Сипаттамасы */ 3605608 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] hfsroe2ngah0mlm717mc91av37anvxl 3605609 3605608 2026-05-16T08:21:59Z 1nter pares 146705 /* Сипаттамасы */ 3605609 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 22orta6ti1g5415ong2u2gfdu18ext8 3605613 3605609 2026-05-16T10:12:31Z 1nter pares 146705 /* Сипаттамасы */ 3605613 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] f3ure1l2ej106n7u64rbhk15mi9mu89 3605614 3605613 2026-05-16T10:14:33Z 1nter pares 146705 /* Сипаттамасы */ 3605614 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 8qkb4cd2pcgd0lfvijb09gemmv82lph 3605615 3605614 2026-05-16T10:15:34Z 1nter pares 146705 /* Репликациясы мен транскрипциясы */ 3605615 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 8cvpz4zr7rpk4nbhhmstxeuv909qw1u 3605617 3605615 2026-05-16T10:47:04Z 1nter pares 146705 /* Репликациясы мен транскрипциясы */ 3605617 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] lxzoeilxp70cppdxjzcbyo74ovaz03x 3605618 3605617 2026-05-16T10:49:53Z 1nter pares 146705 /* Репликациясы мен транскрипциясы */ 3605618 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] f86t1muxj58t1zmip6fzbmz4fwmw49s 3605619 3605618 2026-05-16T10:56:27Z 1nter pares 146705 /* Репликациясы мен транскрипциясы */ 3605619 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] q5tnfhp7cfibn3r833qc2atkav3ss7y 3605620 3605619 2026-05-16T10:58:42Z 1nter pares 146705 /* Репликациясы мен транскрипциясы */ 3605620 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 0x8795qr9474iwflhdwpqli3v2fhiqb 3605621 3605620 2026-05-16T10:59:38Z 1nter pares 146705 3605621 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] aq221bfo5cjy1m6lmeqrlo6gxywqf7x 3605622 3605621 2026-05-16T10:59:49Z 1nter pares 146705 /* Морфологиясы */ 3605622 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === {{Толықтыру}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] i8joqsds16rw1ejx4pc45jgdlxl1ycd 3605624 3605622 2026-05-16T11:06:38Z 1nter pares 146705 3605624 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] aq221bfo5cjy1m6lmeqrlo6gxywqf7x 3605625 3605624 2026-05-16T11:06:53Z 1nter pares 146705 /* Морфологиясы */ 3605625 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|Peribunyavirus құрылымы (сол жақта); California encephalitis virus вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] pw8z01z4insip2d3jtpzmrxyl9enar6 3605626 3605625 2026-05-16T11:07:06Z 1nter pares 146705 /* Морфологиясы */ 3605626 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 6jvv1mr69u9mgvk3dle2hmls4405szz 3605627 3605626 2026-05-16T11:10:26Z 1nter pares 146705 /* Морфологиясы */ 3605627 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] tw2ue3259cv1z85o36872u2qqrohgl5 3605628 3605627 2026-05-16T11:11:08Z 1nter pares 146705 3605628 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> == Эволюциясы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] qir48xzh9dyup8wap2e61uzpkvm7mnr 3605629 3605628 2026-05-16T11:11:15Z 1nter pares 146705 3605629 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 4xyqeazaorz4dlm2384e6auwq7qcgup 3605630 3605629 2026-05-16T11:13:24Z 1nter pares 146705 /* Эволюциясы */ 3605630 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 0ijlhz04j42zh9elpdmn9lyhxfqq2kb 3605631 3605630 2026-05-16T11:31:54Z 1nter pares 146705 /* Эволюциясы */ 3605631 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> === Филогенетикасы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] cnfv9n4rxwwgr9poxufp62tlur0aih7 3605632 3605631 2026-05-16T11:32:01Z 1nter pares 146705 3605632 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] epamkfzlu8bhh6lkgsgkqeicepr8fcf 3605633 3605632 2026-05-16T11:32:37Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605633 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] rt3a7hd85rm0yw65a6qzi48z50uq7fs 3605634 3605633 2026-05-16T11:35:17Z 1nter pares 146705 3605634 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] tvq6z9q10vhgcfopgxl6yea0e9u33ui 3605637 3605634 2026-05-16T11:51:41Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605637 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] ronwe6l4j0agvbm3que5l5vii726ldw 3605638 3605637 2026-05-16T11:54:19Z 1nter pares 146705 3605638 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 5p6apoi47ow2h1v0kodk5pljcvhp93g 3605639 3605638 2026-05-16T11:55:39Z 1nter pares 146705 3605639 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] ta8lsls21ynx628cgbi99xnxw3uxyh1 3605640 3605639 2026-05-16T11:57:18Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605640 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] tk1kn2m87u8f4s3rdjyme2hechcxzqy 3605641 3605640 2026-05-16T11:58:29Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605641 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] s3607e2y1p8oxijev5cmzfiotdk4o3r