Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 4 3909 3605668 3600658 2026-05-16T14:04:06Z MediaWiki message delivery 28897 /* Wiki Loves Eurovision 2026 */ жаңа бөлім 3605668 wikitext text/x-wiki {{Уикипедия:Форум/Негіз}} __NOTOC____NEWSECTIONLINK__ {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == Reminder to provide feedback on the Movement Charter content == I would like to remind you that the community consultation period on the draft content of the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter Movement Charter] will run until Saturday, December 18, 2022. Here you can watch the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Community_Consultation/Regional_Conversations#Breakout_room_3_%28Russian%29 recordings of the presentations] of the small group discussions during the regional meetings that took place in November, 2022. A list of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Frequently_Asked_Questions FAQs about the Movement Charter] is also available. In case you haven't shared your feedback yet, you can do so by '''filling out this [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 anonymous survey]'''. You can also share your opinion on the talk pages of the sections of the Charter: * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Preamble Preamble] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Values_%26_Principles Values and Principles] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Roles_%26_Responsibilities Roles and Responsibilities] (Statement of Intent) and/or in the [https://forum.movement-strategy.org/t/get-prepared-for-the-movement-charter-feedback-sessions/2162 Movement Strategies forum]. Thank you for participating and providing feedback! ''On behalf of the Movement Charter Drafting Committee'' --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 23:28, 2022 ж. желтоқсанның 13 (+06) === Поделитесь отзывами о содержании Устава Движения === Напоминаю, что период консультации с сообществом по проекту [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/ru Устава движения] продлится до '''субботы 18 декабря 2022 года'''. Вы можете посмотреть [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Community_Consultation/Regional_Conversations#Regional_conversation_#1:_Northern_&_Western_Europe запись презентациий] после обсуждений в малых группах на во время региональной встречи 26 ноября 2022 года. Доступен также список [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Charter/Frequently_Asked_Questions/ru ЧаВо об Уставе движения]. Если вы ещё не поделились своим отзывом, вы можете это сделать заполнив [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 '''анонимный опрос''']. Вы можете также поделиться мнением на страницах обсуждений разделов Устава: * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Preamble Преамбула] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Values_%26_Principles Ценности и принципы] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Movement_Charter/Content/Roles_%26_Responsibilities Роли и обязанности] (заявление о намерениях) и на [https://forum.movement-strategy.org/t/get-prepared-for-the-movement-charter-feedback-sessions/2162 форуме] Стратегии движения. Благодарим вас за участие и предоставление обратной связи! ''От имени Комитета по разработке Устава движения '' --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 23:28, 2022 ж. желтоқсанның 13 (+06) ===<section begin="announcement-header" /> Movement Charter: End of the community consultation round 1<section end="announcement-header" />=== <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/End of Community Consultation|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/End of Community Consultation}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hi everyone, On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC), we would like to thank everyone who has participated in our first [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|community wide consultation period]] on the Movement Charter. People from across the Movement shared their feedback and thoughts on the content of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Movement Charter]]. If you have not had the chance to share your opinion yet, you are welcome to do so still by [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|giving the drafts a read]] and filling out the '''[https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 anonymous survey]''', which is accessible in 12+ languages. The survey will close on '''January 2, 2023'''. You are invited to continue to share your thoughts with the MCDC via email too: movementcharter@wikimedia.org. '''What’s next?''' The [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Movement Strategy and Governance team]] will publish the final report with the summary of the feedback received in January 2023. It will be shared with the MCDC and the communities via different distribution channels. After receiving the final report, the MCDC will review the suggestions and communicate the changes by providing an explanation on how and why suggestions were or were not adopted in the next versions of the drafts. There will be additional ways to engage with the Movement Charter content in 2023, including early feedback on a proposed ratification process and new drafts of different chapters in the second quarter of 2023. We invite you to sign-up to the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Newsletter|MCDC monthly newsletter]], it will be delivered to the Talk page of your choice. [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Updates|Monthly updates]] are available on Meta to remain updated on the progress of the MCDC. Interested people can still sign-up to become a [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassador]] (MC Ambassador) to support their community. The MC Ambassadors Program grant program will restart accepting applications from both individuals and groups ahead of the next round of consultations in the second quarter of 2023. We thank you for your participation, time and effort in helping to build the Charter for our Movement! ''On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,''<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 17:17, 2022 ж. желтоқсанның 19 (+06) ==<section begin="announcement-header" />Join the Movement Charter Regional Conversation Hours<section end="announcement-header" />== <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi all, As most of you are aware, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) is currently collecting community feedback about three draft sections of the Movement Charter: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|Preamble]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Values & Principles|Values & Principles]]''', and '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Roles & Responsibilities|Roles & Responsibilities]]''' (''intentions statement''). '''How can you participate and share your feedback?''' The MCDC is looking forward to receiving all types of feedback in different languages from the community members across the Movement and Affiliates. You can participate in the following ways: * Attend the community conversation hour focused on the Central and Eastern Europe and the Central Asia region on November 26, 2022 at 15.00-16.30 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1669474833 your local time]). Details about the regional community conversation hours are published '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|here]]''' * Fill out a '''[https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 survey]''' (optional and anonymous) * Share your thoughts and feedback on the '''[[m:Movement Charter/Content|Meta talk page]]''' * Share your thoughts and feedback on the '''MS Forum''': ** [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-preamble/2284 Preamble] **[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-values-principles/2285 Values & Principles] **[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-roles-responsibilities-statement-of-intent/2286 Roles & Responsibilities] (statement of intent) * Send an email to: '''movementcharter@wikimedia.org''' if you have other feedback to the MCDC. If you want to learn more about the Movement Charter, its goals, why it matters and how it impacts your community, please watch the [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ask_Me_Anything_on_Movement_Charter,_Introduction_by_%C3%89rica_Azzellini,_English,_Nov_12,_2022.webm recording] of the “Ask Me Anything about Movement Charter” sessions which took place earlier in November 2022. Thank you for your participation. On behalf of the Movement Charter Drafting Committee, <section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 17:04, 2022 ж. қарашаның 22 (+06) ===<section begin="announcement-header" /><span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Присоединяйтесь к региональной встрече по обсуждению контента Устава Движения</span><section end="announcement-header" />=== <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations|<span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.</span>]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Как многим из вас известно, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter Drafting Committee|Комитет по разработке Устава Движения]] (MCDC) в настоящее время собирает обратную связь от сообщества по трём разделам Устава Движения: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|Преамбула]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Values & Principles|Ценности и Принципы]]''' и '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Roles & Responsibilities|Роли и Обязанности]]''' (''заявление о намерениях''). '''Как Вы можете поделиться отзывом?''' Комитет приветствует все виды обратной связи на разных языках от членов сообщества и организаций движения. Вы можете принять участие следующими способами: * Примите участие в региональной встрече с членами Комитета. Встреча с участниками и участницами из региона Центральной и Восточной Европы и Центральной Азии будет проходить '''26 ноября в 15.00-16.30 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1669474833 ваше местное время]). Будет обеспечен синхронный перевод на русский и польский языки. Подробности о региональных встречах '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|здесь]]'''. * Заполните анонимный '''[https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 опрос]''' * Поделитесь мыслями и отзывами на '''[[m:Movement Charter/Content|странице обсуждения]]'''. * Поделитесь мыслями и отзывами на '''форуме Стратегии движения''': **[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-preamble/2284 Преамбула] **[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-values-principles/2285 Ценности и принципы] **[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-roles-responsibilities-statement-of-intent/2286 Роли и обязанности] (заявление о намерениях) * Отправьте письмо на: '''movementcharter@wikimedia.org''', если у Вас будут дополнительные отзывы для Комитета. Если Вы хотите узнать больше об Уставе Движения, его целях, почему он важен и как он влияет на ваше сообщество, пожалуйста, посмотрите [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:MCDC_Onboarding_%22Ask_me_Anything%22_session_-_Russian.webm запись сессии «Вопросы и ответы об Уставе движения»] с переводом на русский язык (синхронный перевод начинается в 9:40). Спасибо вам за участие. От имени Комитета по разработке Устава движения, <section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 17:04, 2022 ж. қарашаның 22 (+06) == <section begin="announcement-header" />Leadership Development Working Group: Apply to join! (14 March to 10 April 2022)<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group/Participate/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group/Participate/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Leadership Development Working Group/Participate/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, Thank you to everyone who participated in the feedback period for the [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group|Leadership Development Working Group]] initiative. A [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Working Group/Participate#5. Summary of Call for Feedback|summary of the feedback]] can be found on Meta-wiki. This feedback will be shared with the working group to inform their work. The application period to join the Working Group is now open and will close on April 10, 2022. Please [[m:Special:MyLanguage/Leadership_Development_Working_Group/Purpose_and_Structure#3._How_is_the_working_group_formed_and_structured?|review the information about the working group]], share with community members who might be interested, and '''[[m:Special:MyLanguage/Leadership_Development_Working_Group/Participate#1._How_to_participate|apply if you are interested]]'''. Thank you, From the Community Development team<br /><section end="announcement-content" /> [[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 01:50, 2022 ж. наурыздың 20 (+06) == <section begin="announcement-header" />Invitation to Hubs event: Global Conversation on 2022-03-12 at 13:00 UTC<section end="announcement-header" /> == :''[[m:Special:MyLanguage/Hubs/Global Conversations March 12, 2022/Invitation|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Hubs/Global Conversations March 12, 2022/Invitation|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Hubs/Global Conversations March 12, 2022/Invitation}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' ---- Hello all, please see an invitation from my colleague about an upcoming Global Conversation about Hubs. [[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 00:41, 2022 ж. наурыздың 10 (+06) ---- The Movement Strategy and Governance team of the Wikimedia Foundation would like to invite you to the next event about "Regional and Thematic Hubs". The Wikimedia Movement is in the process of understanding what Regional and Thematic Hubs should be. Our workshop in November was a good start ([[m:Special:MyLanguage/Hubs/Documentation/27 November Workshop|read the report]]), but we're not finished yet. Over the last weeks we conducted about 16 interviews with groups working on establishing a Hub in their context ([[m:Special:MyLanguage/Hubs/Dialogue|see Hubs Dialogue]]). These interviews informed a report that will serve as a foundation for discussion on March 12. The report is planned to be published on March 9. The event will take place on March 12, 13:00 to 16:00 UTC on Zoom. Interpretation will be provided in French, Spanish, Arabic, Russian, and Portuguese. Registration is open, and will close on March 10. Anyone interested in the topic is invited to join us. '''[[m:Special:MyLanguage/Hubs/Global Conversations March 12, 2022|More information on the event on Meta-wiki]]'''. Best regards, [[m:User:KVaidla (WMF)|Kaarel Vaidla]]<br />Movement Strategy <section end="announcement-content" /> == <section begin="announcement-header" />Universal Code of Conduct Enforcement guidelines ratification voting open from 7 to 21 March 2022<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, The ratification voting process for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|revised enforcement guidelines]] of the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) is now open! '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting|Voting commenced on SecurePoll]]''' on 7 March 2022 and will conclude on 21 March 2022. Please [[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter information|read more on the voter information and eligibility details]]. The Universal Code of Conduct (UCoC) provides a baseline of acceptable behavior for the entire movement. The revised enforcement guidelines were published 24 January 2022 as a proposed way to apply the policy across the movement. You can [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Project|read more about the UCoC project]]. You can also comment on Meta-wiki talk pages in any language. You may also contact the team by email: ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org Sincerely, Movement Strategy and Governance Wikimedia Foundation<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 17:46, 2022 ж. наурыздың 7 (+06) === <section begin="announcement-header" />Universal Code of Conduct Enforcement guidelines ratification voting is now closed<section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter information/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The ratification voting process for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|revised enforcement guidelines]] of the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) came to a close on 21 March 2022. Over {{#expr:2300}} Wikimedians voted across different regions of our movement. Thank you to everyone who participated in this process! The scrutinizing group is now reviewing the vote for accuracy, so please allow up to two weeks for them to finish their work. The final results from the voting process will be announced [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|here]], along with the relevant statistics and a summary of comments as soon as they are available. Please check out [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter information|the voter information page]] to learn about the next steps. You can comment on the project talk page [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|on Meta-wiki]] in any language. You may also contact the UCoC project team by email: ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org Best regards, Movement Strategy and Governance<br /><section end="announcement-content" /> [[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 00:25, 2022 ж. наурыздың 23 (+06) === Next steps: Universal Code of Conduct (UCoC) and UCoC Enforcement Guidelines === After reviewing vote results and accompanying comments, the Community Affairs Committee decided to launch a fresh round of community consultations. After that, the refined text of the Guidelines will be put for another vote. The comments have shown that community members unequivocally support creating a safe and welcoming culture that stops hostile and toxic behaviour, supports victims of such actions, and encourages good-faith people to be productive on the Wikimedia projects. While the results did show that support for the UCoC Guidelines exceeded the required 50%+1 vote, the comments highlighted that further revisions would be required to have strong community support to follow through with enforcement. Therefore the Committee instructed the Foundation to: Conduct another round of community consultations, and put the newly-refined Guidelines for a community vote. The WMF team will seek feedback on four topics that stood out among the voter comments. You can learn more about the four topics and the Committee's findings on [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/April_2022_-_Board_of_Trustees_on_Next_steps:_Universal_Code_of_Conduct_(UCoC)_and_UCoC_Enforcement_Guidelines this Meta page]. Best regards, --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 17:59, 2022 ж. сәуірдің 23 (+06) === <section begin="announcement-header" />Report on Voter Feedback from Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines Ratification <section end="announcement-header" />=== <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Report/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Report/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, The Universal Code of Conduct (UCoC) project team has completed the analysis of the feedback accompanying the ratification vote on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines. Following the completion of the UCoC Enforcement Guidelines Draft in 2022, the guidelines were voted on by the Wikimedian community. Voters cast votes from 137 communities, with the top 9 communities being: English, German, French, Russian, Polish, Spanish, Chinese, Japanese, Italian Wikipedias, and Meta-wiki. Those voting had the opportunity to provide comments on the contents of the Draft document. 658 participants left comments. 77% of the comments are written in English. Voters wrote comments in 24 languages with the largest numbers in English (508), German (34), Japanese (28), French (25), and Russian (12). A report will be sent to the Revision Drafting Committee who will refine the enforcement guidelines based on the community feedback received from the recently concluded vote. A public version of the report is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Report|'''published on Meta-wiki here''']]. The report is available in translated versions on Meta-wiki. {{int:please-translate}} Again, we thank all who participated in the vote and discussions. We invite everyone to contribute during the next community discussions. More information about the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines can be found [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Project|on Meta-wiki]]. On behalf of the Universal Code of Conduct project team<br /><section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 16:22, 2022 ж. мамырдың 26 (+06) == Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open == :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Call for Feedback: Board of Trustees elections is now open and will close on <s>7</s> 16 February 2022. With this Call for Feedback, the Movement Strategy and Governance team is taking a different approach. This approach incorporates community feedback from 2021. Instead of leading with proposals, the Call is framed around key questions from the Board of Trustees. The key questions came from the feedback about the 2021 Board of Trustees election. The intention is to inspire collective conversation and collaborative proposal development about these key questions. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees/Call_for_feedback:_Board_of_Trustees_elections Join the conversation.] Best, Movement Strategy and Governance [[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 22:35, 2022 ж. қаңтардың 12 (+06) == Question == Напишу здесь на русском языке, поскольку вижу в Казахстане лучше его понимают, чем английский. У меня возник вопрос: почему аглоязычний текст пишеться не как в оригинале, а своеобразным казахицированым способом.--[[Қатысушы:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] ([[Қатысушы талқылауы:KHMELNYTSKYIA|талқылауы]]) 19:13, 2018 ж. шілденің 10 (+06) : Hello! Could you please clarify which article are you talking about?--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:11, 2018 ж. шілденің 11 (+06) :: Hi! So, thank you for the quick response. For example, even your text is written so: "Һелло! Цоұлд ёұ плеасе цларіфy уһіцһ артіцле аре ёұ талкінг абоұт". I think it is a bit strange. There may be a problem with my language settings.--[[Қатысушы:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] ([[Қатысушы талқылауы:KHMELNYTSKYIA|талқылауы]]) 23:27, 2018 ж. шілденің 11 (+06) ::: Yes, you're right! You can check in your phone's settings. I am not sure what exactly, but I'm guessing it's something called 'Locale' or whatever. If you use English as a main language in your phone, then there won't be these kind of glitches. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:31, 2018 ж. шілденің 12 (+06) ::::Sorry for the late reply, but I'm guessing it's because the converter that translates Kazakh latin to Kazakh cyrillic doesn't understand English words at the moment, so that's why there are glitches like that [[Қатысушы:Hedeyohu22|Hedeyohu22]] ([[Қатысушы талқылауы:Hedeyohu22|талқылау]]) 13:04, 2023 ж. наурыздың 11 (+06) == Editing News #2—2018 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2018/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] '''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? [[File:Mobile editing watchlist star editing pencil.png|alt=Screenshot showing the location of the pencil icon|center|frameless|250px]] Tap on the pencil icon to start editing. The page will probably open in the wikitext editor. You will see another pencil icon in the toolbar. Tap on that pencil icon to the switch between visual editing and wikitext editing. [[File:Visual editing mobile switch wikitext.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] Remember to publish your changes when you're done. You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.</div></div> Since the last newsletter, the [[mw:Editing|Editing Team]] has wrapped up most of their work on the [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] and [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]]. The team has begun investigating the needs of editors who use mobile devices. Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]]. Their [[mw:Wikimedia Audiences/2018-19 Q2 Goals#Contributors|current priorities]] are fixing bugs and improving mobile editing. === Recent changes === *The Editing team has published an [[mw:Mobile editing using the visual editor report|initial report about mobile editing]]. *The Editing team has begun a design study of visual editing on the mobile website. New editors have trouble doing basic tasks on a smartphone, such as adding links to Wikipedia articles. You can [[c:File:Visual Editor Heuristic - Results.pdf|read the report]]. *The Reading team is working on a [[mw:Reading/Web/Advanced mobile contributions|separate mobile-based contributions project]]. *The 2006 wikitext editor is [[mw:Contributors/Projects/Removal of the 2006 wikitext editor|no longer supported]]. If you used [[:File:Edit toolbar - 2.png|that toolbar]], then you will no longer see any toolbar. You may choose another editing tool in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|editing preferences]], [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|local gadgets]], or [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]]. *The Editing team described the history and status of [[mw:Extension:VisualEditor|VisualEditor]] in [[m:Wikimedia monthly activities meetings/2018-03|this recorded public presentation]] (starting at 29 minutes, 30 seconds). *The Language team released [[mw:Content translation/V2|a new version of Content Translation]] (CX2) last month, on [[foundationsite:2018/09/30/international-translation-day/|International Translation Day]]. It integrates the visual editor to support templates, tables, and images. It also produces better wikitext when the translated article is published. [https://wikimediafoundation.org/2018/09/30/content-translation-version-two/] === Let's work together === * The Editing team wants to improve visual editing on the mobile website. <mark>Please read [[mw:Visual-based mobile editing/Ideas/October 2018|their ideas]] and tell the team what you think would help editors who use the mobile site.</mark> *The [[m:Community Wishlist Survey 2019|Community Wishlist Survey]] begins next week. *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[mw:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 20:17, 2018 ж. қарашаның 2 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=17790200 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Editing News #1—July 2019 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] <big>'''Did you know?'''</big> <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? Every article has a pencil icon at the top. Tap on the pencil icon [[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|frameless|16x16px]] to start editing. '''<big>Edit Cards</big>''' [[File:EditCards-v.20.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] This is what the new '''Edit Cards for editing links''' in the mobile visual editor look like. You can try the prototype here: '''[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].''' </div></div> Welcome back to the [[mw:Editing|Editing]] newsletter. Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2018/October|the last newsletter]], the team has released two new features for the [[mw:VisualEditor on mobile|mobile visual editor]] and has started developing three more. All of this work is part of the team's goal to [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2018-2019/Audiences#Outcome 3: Mobile Contribution|make editing on mobile web simpler]]. Before talking about the team's recent releases, we have a question for you: <strong>Are you willing to try a new way to add and change links?</strong> If you are interested, we would value your input! You can try this new link tool in the mobile visual editor on a separate wiki. <em>Follow these instructions and share your experience:</em> <strong>[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].</strong> === Recent releases === The mobile visual editor is a simpler editing tool, for smartphones and tablets using the [[mw:Reading/Web/Mobile#About|mobile site]]. The Editing team recently launched two new features to improve the mobile visual editor: # [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing|Section editing]] #* The purpose is to help contributors focus on their edits. #* The team studied this with an A/B test. [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing#16 June 2019|This test showed]] that contributors who could use section editing were '''1% more likely to publish''' the edits they started than people with only full-page editing. # [[mw:VisualEditor on mobile#March 1, 2019|Loading overlay]] #* The purpose is to smooth the transition between reading and editing. Section editing and the new loading overlay are '''now available to everyone''' using the mobile visual editor. === New and active projects === This is a list of our most active projects. [[mw:Help:Watching pages|Watch]] these pages to learn about project updates and to share your input on new designs, prototypes and research findings. *[[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit cards]]: This is a clearer way to add and edit links, citations, images, templates, etc. in articles. You can try this feature now. <em>Go here to see how:</em> [[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 <em>Try Edit Cards</em>]]. *[[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Mobile toolbar refresh]]: This project will learn if contributors are more successful when the editing tools are easier to recognize. *[[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|Mobile visual editor availability]]: This A/B test asks: ''Are newer contributors more successful if they use the mobile visual editor?'' We are collaborating with [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default#26 June 2019 %E2%80%93 Participating wikis and test start date|20 Wikipedias]] to answer this question. *[[mw:VisualEditor on mobile/Usability improvements|Usability improvements]]: This project will make the mobile visual editor easier to use. The goal is to let contributors stay focused on editing and to feel more confident in the editing tools. === Looking ahead === * '''Wikimania:''' Several members of the Editing Team will be attending [[wmania:|Wikimania]] in August 2019. They will lead a session about mobile editing in the [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|Community Growth space]]. Talk to the team about how editing can be improved. * '''Talk Pages:''' In the coming months, the Editing Team will begin [[mw:Talk pages consultation 2019|improving talk pages]] and communication on the wikis. === Learning more === The [[mw:VisualEditor on mobile|VisualEditor on mobile]] is a good place to learn more about the projects we are working on. The team wants to talk with you about anything related to editing. If you have something to say or ask, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:user_talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:user_talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 00:32, 2019 ж. шілденің 24 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=19175117 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Editing News #2 – Mobile editing and talk pages == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> Inside this newsletter, the [[mw:Editing|Editing team]] talks about their work on the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]], on [[mw:Talk pages project|the new talk pages project]], and at [[wikimania:|Wikimania 2019]]. === Help === <strong>What talk page interactions do you remember?</strong> Is it a story about how someone helped you to learn something new? Is it a story about how someone helped you get involved in a group? Something else? Whatever your story is, we want to hear it! Please tell us a story about how you used a talk page. <mark>Please share a link to a memorable discussion, or describe it on the <strong>[[mw:Topic:V8d91yh8gcg404dj|talk page for this project]]</strong>.</mark> The team wants your examples. These examples will help everyone develop a shared understanding of what this project should support and encourage. === Talk pages project === The [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk Pages Consultation]] was a global consultation to define better tools for wiki communication. From February through June 2019, more than 500 volunteers on 20 wikis, across 15 languages and multiple projects, came together with members of the Foundation to create a product direction for a set of discussion tools. The [[mw:Talk pages consultation 2019/Phase 2 report|Phase 2 Report]] of the Talk Page Consultation was published in August. It summarizes the product direction the team has started to work on, which you can read more about here: [[mw:Talk pages project|Talk Page Project project page]]. The team needs and wants your help at this early stage. They are starting to develop the first idea. Please add your name to the [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>"Getting involved"</strong>]] section of the project page, if you would like to hear about opportunities to participate. === Mobile visual editor === The Editing team is trying to make it simpler to edit on mobile devices. The team is changing the [[mw:VisualEditor on mobile|visual editor on mobile]]. If you have something to say about editing on a mobile device, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit Cards]] ==== [[File:Edit Cards-before-v3-comparison.png|thumb|486x486px|What happens when you click on a link. The new Edit Card is bigger and has more options for editing links.]] * On 3 September, the Editing team released [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|version 3 of Edit Cards]]. Anyone could use the new version in the mobile visual editor. * There is an [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|updated design]] on the Edit Card for adding and modifying links. There is also a new, [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#2 September 2019 - v3 deployment timing|combined workflow for editing a link's display text and target]]. * Feedback: You can try the new Edit Cards by opening the mobile visual editor on a smartphone. Please post your feedback on the [[:mw:Topic:V5rg0cqmikpubmjj|Edit cards talk page]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Toolbar]] ==== [[File:Toolbar-comparison-v1.png|thumb|486px|The editing toolbar is changing in the mobile visual editor. The old system had two different toolbars. Now, all the buttons are together. [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Tell the team what you think about the new toolbar]].]] * In September, the Editing team updated the mobile visual editor's editing toolbar. Anyone could see these changes in the mobile visual editor. ** <em>One toolbar:</em> All of the editing tools are located in one toolbar. Previously, the toolbar changed when you clicked on different things. **<em>New navigation:</em> The buttons for moving forward and backward in the edit flow have changed. **<em>Seamless switching:</em> an [[phab:T228159|improved workflow]] for switching between the visual and wikitext modes. * Feedback: You can try the refreshed toolbar by opening the mobile VisualEditor on a smartphone. Please post your feedback on the [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Toolbar feedback talk page]]. === Wikimania === The Editing Team attended [[wmania:2019:Program|Wikimania 2019]] in Sweden. They led a session on [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|the mobile visual editor]] and a session on [[wmania:2019:Community Growth/After Flow: A new direction for improving talk pages|the new talk pages project]]. They tested [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh#v1 prototype|two]] new [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#v3 prototype|features]] in the mobile visual editor with contributors. You can read more about what the team did and learned in [[mw:VisualEditor on mobile#Wikimania Stockholm: Overview|the team's report on Wikimania 2019]]. === Looking ahead === * <strong>Talk Pages Project:</strong> The team is thinking about the first set of proposed changes. The team will be working with a few communities to pilot those changes. The best way to stay informed is by adding your username to the list on the project page: [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>Getting involved</strong>]]. * <strong>Testing the mobile visual editor as the default:</strong> The Editing team plans to post results before the end of the calendar year. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|<strong>VisualEditor as mobile default project page</strong>]]. * <strong>Measuring the impact of Edit Cards:</strong> This study asks whether the project helped editors add links and citations. The Editing team hopes to share results in November. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|<strong>Edit Cards project page</strong>]]. – [[User:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 17:12, 2019 ж. қазанның 29 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/VE_201910/4&oldid=19500850 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == WikiGap 2020 Russia == Уважаемые коллеги, пожалуйста выскажите своё мнение по поводу ''[[m:CentralNotice/Request/WikiGap 2020 Russia|баннерной кампании CentralNotice]]'' для объявления о российском викимарафоне [[wmru:Конкурсы/WikiGap 2020 Russia|WikiGap 2020]] (8 марта - 8 мая, все IP из России, только Википедии, 1 показ в неделю). Спасибо. [[Қатысушы:JukoFF|JukoFF]] ([[Қатысушы талқылауы:JukoFF|талқылауы]]) 15:02, 2020 ж. ақпанның 27 (+06) == 1 сәуірге орай Басты бетті өзгерту == Қайырлы күн, құрметті Уикипедия қатысушылары. 1 сәуір күні Алдар көсенің туған күні, яғни күлкі күні, осыған орай Басты бетті күлкілі етіп өзгертсек. Орыс Уикипедиясы жыл сайын өзгертіп отырады-мыс. Ұсыныс [[Қатысушы:Уикипедия:Форум/Басты бет|мынадай]]. Ортаға салып талқылайық, қосарыңыз болса, қарсылық не қолдау болса, жазып отырыңыз.--<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 16:45, 2020 ж. наурыздың 26 (+06) :Жақсы идея бірақ қазіргі пандемияға байланысты орынсыз деп ойлаймын және де онсызда қазуикидің сапасы сын көтермейтін жағдайда одан әрі беделі түсіп кететін сияқты. Сондықтан мен қарсымын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:58, 2020 ж. наурыздың 28 (+06) ::Аса кісі қызығатын дүние емес екен. Өз тілімізді қорлаудан басқа ештеңе де емес. Қарсымын. -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 14:13, 2020 ж. наурыздың 29 (+06) : {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 17:10, 2020 ж. наурыздың 29 (+06) : {{Қолдаймын}} Ешқандай сөкеттік көріп тұрғам жоқ. Қайта кей адамдарға ой салуы мүмкін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:44, 2020 ж. наурыздың 31 (+06) :Бос тірлік, хайп жасау үшін инстаграмға көт ашып түсу керек бітті [[File:Face-grin.svg|23px]][[File:Face-grin.svg|23px]], ал бұндаймен бос уақыт шығындағаннан басқа ешқандай пайда жоқ --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 23:38, 2020 ж. наурыздың 29 (+06) :: {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:User 0100|User 0100]] ([[Қатысушы талқылауы:User 0100|талқылауы]]) 00:03, 2020 ж. сәуірдің 1 (+06) Енді әлем бұрыңғыдай мүлдем болмайды, бұрыңғыдай жеңіл желпі тірліктер өз-өзін ақтамайды, кім ғылым білімді игереді, сол ғана бұл әлемде ары қарай жасайды, ескі әдіс тәсілдер жаңа заман талаптарына сай келмейді, мүлдем жаңаша ойлау мен жаңаша әдіс тәсілдер ғана өміршең болады. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 23:45, 2020 ж. наурыздың 29 (+06) Қарсымын --[[Қатысушы:Магпар|Магпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Магпар|талқылауы]]) 10:00, 2020 ж. сәуірдің 1 (+06) == Editing news 2020 #1 – Discussion tools == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:TalkPages-Reply-v1.0.png|thumb|300px|alt=Screenshot showing what the Reply tool looks like|This early version of the Reply tool automatically signs and indents comments.]] The [[mw:Editing|Editing team]] has been working on [[mw:Talk pages project|the talk pages project]]. The goal of the talk pages project is to help contributors communicate on wiki more easily. This project is the result of the [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk pages consultation 2019]]. [[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|thumb|300px|alt=Reply tool improved with edit tool buttons|In a future update, the team plans to test a tool for easily linking to another user's name, a rich-text editing option, and other tools.]] The team is building a [[mw:Talk pages project/replying|new tool for replying]] to comments now. This early version can sign and indent comments automatically. <strong>Please [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20version%201.0|test the new Reply tool]].</strong> *On 31 March 2020, the new {{Int:discussiontools-replylink}} tool was offered as a [[mw:Beta Feature|Beta Feature]] editors at four Wikipedias: [[w:ar:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Arabic]], [[w:nl:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Dutch]], [[w:fr:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|French]], and [[w:hu:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Hungarian]]. If your community also wants early access to the new tool, contact [[User:Whatamidoing (WMF)]]. *The team is planning some upcoming changes. <strong>Please [[mw:Talk pages project/replying#Version%202.0|review the proposed design]] and share your thoughts on the talk page.</strong> The team will test features such as: **an easy way to mention another editor ("pinging"), **a rich-text visual editing option, and **other features identified through user testing or recommended by editors. To hear more about Editing Team updates, please add your name to the [[mw:Talk pages project#Get involved|<strong>"Get involved"</strong>]] section of the project page. You can also watch [[File:MediaWiki Vector skin blue star watchlist icon.svg|frameless|16px]] these pages: [[mw:Talk pages project|the main project page]], [[mw:Talk pages project/Updates|Updates]], [[mw:Talk pages project/replying|Replying]], and [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing|User testing]]. – [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 01:24, 2020 ж. сәуірдің 9 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox2&oldid=19967064 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> ==Help with translation== (''I apologize for posting in English ''): Dear colleagues, We are organizing a project called WPWP that focus on the use of images collected as part of various contest and photowalks on Wikipedia articles across all languages and our team needs your help with translations into the language of this community. Here is the translation link: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikipedia+Pages+Wanting+Photos&language=en&action=page&filter= I am sorry if I post in the won't venue. Thanks in anticipation. [[Қатысушы:T Cells|T Cells]] ([[Қатысушы талқылауы:T Cells|талқылауы]]) 22:30, 2020 ж. сәуірдің 13 (+06) == Editing news 2020 #2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2020/June|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|alt=Mockup of the new reply feature, showing new editing tools|thumb|400x400px|The new features include a toolbar. [[mw:Talk:Talk pages project/replying|What do you think should be in the toolbar?]]]] This issue of the [[mw:Special:MyLanguage/Editing|Editing]] newsletter includes information the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]], an effort to help contributors communicate on wiki more easily. * [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|<strong>Reply tool</strong>]]: This is available as a Beta Feature at the four partner wikis (Arabic, Dutch, French, and Hungarian Wikipedias). The Beta Feature is called "{{int:discussiontools-preference-label}}". The Beta Feature will get [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying#Version%202.0|new features]] soon. The new features include writing comments in a new visual editing mode and pinging other users by typing <code>@</code>. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20tool%20version%202.0|test the new features]] on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] now. Some other wikis will have a chance to try the Beta Feature in the coming months. * [[mw:Special:MyLanguage/New requirements for user signatures|<strong>New requirements for user signatures</strong>]]: Soon, users will not be able to save invalid custom signatures in [[Special:Preferences]]. This will reduce signature spoofing, prevent page corruption, and make new talk page tools more reliable. Most editors will not be affected. * [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|<strong>New discussion tool</strong>]]: The Editing team is beginning work on a simpler process for starting new discussions. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion#Design|see the initial design on the project page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Research:Usage of talk pages|<strong>Research on the use of talk pages</strong>]]: The Editing team worked with the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Research|Wikimedia research team]] to study how talk pages help editors improve articles. We learned that new editors who use talk pages make more edits to the main namespace than new editors who don't use talk pages. – [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 02:33, 2020 ж. маусымның 18 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=20184653 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Editing news 2020 #3 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:50M@2x.png|thumb|alt=A gold star with a blue ribbon, and the text 50m|More than <strong>50 million edits</strong> have been made using the visual editor on desktop.|400px]] Seven years ago this month, the [[mw:Editing team|Editing team]] offered the visual editor to most Wikipedia editors. Since then, editors have achieved many milestones: * More than <strong>50 million edits</strong> have been made using the visual editor on desktop. * More than <strong>2 million new articles</strong> have been created in the visual editor. More than 600,000 of these new articles were created during 2019. * The visual editor is <strong>increasingly popular</strong>. The proportion of all edits made using the visual editor has increased every year since its introduction. * In 2019, <strong>35% of the edits by newcomers</strong> (logged-in editors with ≤99 edits) used the visual editor. This percentage has <strong>increased every year</strong>. * Almost <strong>5 million edits on the mobile site</strong> have been made with the visual editor. Most of these edits have been made since the Editing team started improving the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]] in 2018. * On 17 November 2019, the [https://discuss-space.wmflabs.org/t/first-edit-made-to-wikipedia-from-outer-space/2254 <strong>first edit from outer space</strong>] was made in the mobile visual editor. 🚀 👩‍🚀 * Editors have made more than <strong>7 million edits in the 2017 wikitext editor</strong>, including starting <strong>600,000 new articles</strong> in it. The [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] is VisualEditor's built-in wikitext mode. You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable it in your preferences]]. [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 18:55, 2020 ж. шілденің 9 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=20232673 тізімін пайдаланып User:Elitre (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> ==Alumni and Mentors of Russia 2020== Уважаемые коллеги, пожалуйста выскажите своё мнение по поводу ''[[m:CentralNotice/Request/Alumni and Mentors of Russia 2020|баннерной кампании CentralNotice]]'' для объявления о российском конкурсе статей [[wmru:Конкурсы/Выпускники и наставники России 2020|Конкурсы/Выпускники и наставники России 2020]] (20 августа - 10 ноября 2020, все IP из России, Википедии, 1 показ в две недели). Спасибо. [[Қатысушы:JukoFF|JukoFF]] ([[Қатысушы талқылауы:JukoFF|талқылауы]]) 23:26, 2020 ж. тамыздың 10 (+06) == Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} Hello everyone, I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC. This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like <tt>WP:NPOV</tt>, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first. As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community. I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal. Best regards,<br /> --[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) 20:12, 2021 ж. ақпанның 18 (+06) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&oldid=21125035 тізімін пайдаланып User:Martin Urbanec@metawiki деген хабарлама жіберген --> == WikiGap 2021 Russia == Уважаемые коллеги, пожалуйста выскажите своё мнение по поводу ''[[m:CentralNotice/Request/WikiGap 2021 Russia|баннерной кампании CentralNotice]]'' для объявления о российском викимарафоне [[wmru:Конкурсы/WikiGap 2021 Russia|WikiGap 2021]] (8 марта - 8 мая, все IP из России, только Википедии, 1 показ в неделю). Спасибо. --[[Қатысушы:Dmitry Rozhkov|Dmitry Rozhkov]] ([[Қатысушы талқылауы:Dmitry Rozhkov|талқылауы]]) 06:34, 2021 ж. наурыздың 7 (+06) == Wikimania 2021: Individual Program Submissions == [[File:Wikimania logo with text 2.svg|right|200px]] Dear all, Wikimania 2021 will be [[:wikimania:2021:Save the date and the Core Organizing Team|hosted virtually]] for the first time in the event's 15-year history. Since there is no in-person host, the event is being organized by a diverse group of Wikimedia volunteers that form the [[:wikimania:2021:Organizers|Core Organizing Team]] (COT) for Wikimania 2021. '''Event Program''' - Individuals or a group of individuals can submit their session proposals to be a part of the program. There will be translation support for sessions provided in a number of languages. See more information [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines#Language Accessibility|here]]. Below are some links to guide you through; * [[:wikimania:2021:Submissions|Program Submissions]] * [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines|Session Submission Guidelines]] * [[:wikimania:2021:FAQ|FAQ]] Please note that the deadline for submission is 18th June 2021. '''Announcements'''- To keep up to date with the developments around Wikimania, the COT sends out weekly updates. You can view them in the Announcement section [[:wikimania:2021:Announcements|here]]. '''Office Hour''' - If you are left with questions, the COT will be hosting some office hours (in multiple languages), in multiple time-zones, to answer any programming questions that you might have. Details can be found [[:wikimania:2021:Organizers#Office hours schedule|here.]] Best regards, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 10:18, 2021 ж. маусымның 16 (+06) On behalf of Wikimania 2021 Core Organizing Team <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=21597568 тізімін пайдаланып User:Bodhisattwa@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Editing news 2021 #2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2021/June|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:Reply Tool A-B test comment completion.png|alt=Junior contributors comment completion rate across all participating Wikipedias|thumb|296x296px|When newcomers had the Reply tool and tried to post on a talk page, they were more successful at posting a comment. ([https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ Source])]] Earlier this year, the Editing team ran a large study of [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply Tool]]. The main goal was to find out whether the Reply Tool helped [[mw:Talk pages project/Glossary|newer editors]] communicate on wiki. The second goal was to see whether the comments that newer editors made using the tool needed to be reverted more frequently than comments newer editors made with the existing wikitext page editor. The key results were: * Newer editors who had automatic ("default on") access to the Reply tool were [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ more likely] to post a comment on a talk page. * The comments that newer editors made with the Reply Tool were also [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ less likely] to be reverted than the comments that newer editors made with page editing. These results give the Editing team confidence that the tool is helpful. <strong>Looking ahead</strong> The team is planning to make the Reply tool available to everyone as an opt-out preference in the coming months. This has already happened at the Arabic, Czech, and Hungarian Wikipedias. The next step is to [[phab:T280599|resolve a technical challenge]]. Then, they will deploy the Reply tool first to the [[phab:T267379|Wikipedias that participated in the study]]. After that, they will deploy it, in stages, to the other Wikipedias and all WMF-hosted wikis. You can turn on "{{int:discussiontools-preference-label}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|in Beta Features]] now. After you get the Reply tool, you can change your preferences at any time in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 20:14, 2021 ж. маусымның 24 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=21624491 тізімін пайдаланып User:Elitre (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == GFDL == Hi! I made a suggestion at [[МедиаУики талқылауы:Licenses]] to remove GFDL from the list of suggested licenses. I guess not many users watch that page. I just wanted to inform users of my suggestion. If there is a better place please let me know or make a notice for me. Thank you. --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылауы]]) 18:31, 2021 ж. шілденің 3 (+06) :See [[Уикипедия:Форум#МедиаУики:Licenses]] instead. --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 15:36, 2025 ж. наурыздың 23 (+05) == Alumni and Mentors of Russia 2021 == Уважаемые коллеги, пожалуйста выскажите своё мнение по поводу ''[[m:CentralNotice/Request/Alumni and Mentors of Russia 2021|баннерной кампании CentralNotice]]'' для объявления о российском конкурсе статей [[wmru:Конкурсы/Выпускники и наставники России 2021|Конкурсы/Выпускники и наставники России 2021]] (15 сентября - 30 ноября 2021, все IP из России, Википедии, 3 показа в неделю, в течении ноября). Спасибо. [[Қатысушы:JukoFF|JukoFF]] ([[Қатысушы талқылауы:JukoFF|талқылауы]]) 19:43, 2021 ж. қазанның 11 (+06) == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # GanS NIS (administrator) # Qarakesek (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Қатысушы:Stanglavine|Stanglavine]] ([[Қатысушы талқылауы:Stanglavine|талқылауы]]) 06:05, 2022 ж. қаңтардың 17 (+06) == Movement Strategy and Governance News – Issue 5 == <section begin="ucoc-newsletter"/> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5/Global message|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Strategy and Governance/Newsletter/5/Global message}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' <span style="font-size:200%;">'''Movement Strategy and Governance News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 5, January 2022'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5|'''Read the full newsletter''']]</span> ---- Welcome to the fifth issue of Movement Strategy and Governance News (formerly known as Universal Code of Conduct News)! This revamped newsletter distributes relevant news and events about the Movement Charter, Universal Code of Conduct, Movement Strategy Implementation grants, Board elections and other relevant MSG topics. This Newsletter will be distributed quarterly, while more frequent Updates will also be delivered weekly or bi-weekly to subscribers. Please remember to subscribe [[:m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|here]] if you would like to receive these updates. <div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> *'''Call for Feedback about the Board elections''' - We invite you to give your feedback on the upcoming WMF Board of Trustees election. This call for feedback went live on 10th January 2022 and will be concluded on 16th February 2022. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Call for Feedback about the Board elections|continue reading]]) *'''Universal Code of Conduct Ratification''' - In 2021, the WMF asked communities about how to enforce the Universal Code of Conduct policy text. The revised draft of the enforcement guidelines should be ready for community vote in March. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Universal Code of Conduct Ratification|continue reading]]) *'''Movement Strategy Implementation Grants''' - As we continue to review several interesting proposals, we encourage and welcome more proposals and ideas that target a specific initiative from the Movement Strategy recommendations. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Movement Strategy Implementation Grants|continue reading]]) *'''The New Direction for the Newsletter''' - As the UCoC Newsletter transitions into MSG Newsletter, join the facilitation team in envisioning and deciding on the new directions for this newsletter. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#The New Direction for the Newsletter|continue reading]]) *'''Diff Blogs''' - Check out the most recent publications about MSG on Wikimedia Diff. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/5#Diff Blogs|continue reading]])</div><section end="ucoc-newsletter"/> [[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 13:25, 2022 ж. қаңтардың 24 (+06) == <section begin="announcement-header" />Leadership Development Task Force: Your feedback is appreciated<section end="annoncement-header" /> == <section begin="announcement-content" />:''[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Community Development team at the Wikimedia Foundation is supporting the creation of a global, community-driven Leadership Development Task Force. The purpose of the task force is to advise leadership development work. The team is looking for feedback about the responsibilities of the Leadership Development Task Force. This Meta page shares the proposal for a [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force|Leadership Development Task Force]] and how [[m:Special:MyLanguage/Leadership Development Task Force/Participate|you can help.]] Feedback on the proposal will be collected from 7 to 25 February 2022.<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 23:38, 2022 ж. ақпанның 8 (+06) == Updates on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines Review == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement/Short|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/2022-02-02 Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, The '''[[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]]''' were published 24 January 2022 as a proposed way to apply the [[m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] across the movement. Comments about the guidelines can be shared here or [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|the Meta-wiki talk page]]. There will be conversations on Zoom on 25 February 2022 at 12:00 UTC, and 4 March 2022 at 15:00 UTC. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Conversations|Join the UCoC project team and drafting committee members to discuss the guidelines and voting process]].''' The [[m:Universal Code of Conduct/Project#Timeline|timeline is available on Meta-wiki]]. The voting period is March 7 to 21. '''[[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting|See the voting information page for more details]].''' Thank you to everyone who has participated so far. Sincerely, Movement Strategy and Governance<br/> Wikimedia Foundation [[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 00:17, 2022 ж. ақпанның 17 (+06) <section end="announcement-content" /> == <section begin="announcement-header" />Movement Strategy and Governance News – Issue 6<section end="announcement-header"/> == <section begin="ucoc-newsletter"/> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Movement Strategy and Governance News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 6, April 2022'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6|'''Read the full newsletter''']]</span> ---- Welcome to the sixth issue of Movement Strategy and Governance News! This revamped newsletter distributes relevant news and events about the Movement Charter, Universal Code of Conduct, Movement Strategy Implementation grants, Board of trustees elections and other relevant MSG topics. This Newsletter will be distributed quarterly, while the more frequent Updates will also be delivered weekly. Please remember to subscribe [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|here]] if you would like to receive future issues of this newsletter. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> *'''Leadership Development -''' A Working Group is Forming! - The application to join the Leadership Development Working Group closed on April 10th, 2022, and up to 12 community members will be selected to participate in the working group. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A1|continue reading]]) *'''Universal Code of Conduct Ratification Results are out! -''' The global decision process on the enforcement of the UCoC via SecurePoll was held from 7 to 21 March. Over 2,300 eligible voters from at least 128 different home projects submitted their opinions and comments. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A2|continue reading]]) *'''Movement Discussions on Hubs -''' The Global Conversation event on Regional and Thematic Hubs was held on Saturday, March 12, and was attended by 84 diverse Wikimedians from across the movement. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A3|continue reading]]) *'''Movement Strategy Grants Remain Open! -''' Since the start of the year, six proposals with a total value of about $80,000 USD have been approved. Do you have a movement strategy project idea? Reach out to us! ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A4|continue reading]]) *'''The Movement Charter Drafting Committee is All Set! -''' The Committee of fifteen members which was elected in October 2021, has agreed on the essential values and methods for its work, and has started to create the outline of the Movement Charter draft. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A5|continue reading]]) *'''Introducing Movement Strategy Weekly -''' Contribute and Subscribe! - The MSG team have just launched the updates portal, which is connected to the various Movement Strategy pages on Meta-wiki. Subscriber to get up-to-date news about the various ongoing projects. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A6|continue reading]]) *'''Diff Blogs -''' Check out the most recent publications about Movement Strategy on Wikimedia Diff. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/6#A7|continue reading]]) </div><section end="ucoc-newsletter"/> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 17:58, 2022 ж. сәуірдің 14 (+06) == <section begin="announcement-header" />Join the Wikimedia Foundation Annual Plan conversations with Maryana Iskander<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/Conversations/Announcement|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/Conversations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/Conversations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, The [[m:Special:MyLanguage/Movement Communications|Movement Communications]] and [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance]] teams invite you to discuss the '''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/draft|2022-23 Wikimedia Foundation Annual Plan]]''', a plan of record for the Wikimedia Foundation's work. These conversations continue [[m:User:MIskander-WMF|Maryana Iskander]]'s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Chief Executive Officer/Maryana’s Listening Tour|Wikimedia Foundation Chief Executive Officer listening tour]]. The conversations are about these questions: * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia 2030|2030 Wikimedia Movement Strategy]] sets a direction toward "knowledge as a service" and "knowledge equity". The Wikimedia Foundation wants to plan according to these two goals. How do you think the Wikimedia Foundation should apply them to our work? * The Wikimedia Foundation continues to explore better ways of working at a regional level. We have increased our regional focus in areas like grants, new features, and community conversations. What is working well? How can we improve? * Anyone can contribute to the Movement Strategy process. Let's collect your activities, ideas, requests, and lessons learned. How can the Wikimedia Foundation better support the volunteers and affiliates working in Movement Strategy activities? You can find [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/draft/Your Input|'''the schedule of calls on Meta-wiki''']]. The information will be available in multiple languages. Each call will be open to anyone to attend. Live interpretation will be available in some calls. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 15:59, 2022 ж. сәуірдің 15 (+06) == [[incubator:Wp/nog|Wp/nog]] == Hello! Are there two users who can edit to test Nogai Wikipedia? It can be also a Turkic user who knows little bit Kipchak and the Cyrillic alphabet (mostly possible is Kazakh, Karakalpak, Crimean Tatar and other Turkic and Kipchak languages). When you know one user please ping it. Because we need only two users who need to be active in Wp/nog to approve Wp/nog. [[Қатысушы:TayfunEt.|TayfunEt.]] ([[Қатысушы талқылауы:TayfunEt.|талқылауы]]) 14:15, 2022 ж. сәуірдің 18 (+06) == <section begin="announcement-header" />2022 Board of Trustees Call for Candidates<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Board of Trustees seeks candidates for the 2022 Board of Trustees election. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Announcement/Call_for_Candidates|'''Read more on Meta-wiki.''']] The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] is here! Please consider submitting your candidacy to serve on the Board of Trustees. The Wikimedia Foundation Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's operations. Community-and-affiliate selected trustees and Board-appointed trustees make up the Board of Trustees. Each trustee serves a three year term. The Wikimedia community has the opportunity to vote for community-and-affiliate selected trustees. The Wikimedia community will vote to fill two seats on the Board in 2022. This is an opportunity to improve the representation, diversity, and expertise of the Board as a team. Who are potential candidates? Are you a potential candidate? Find out more on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Apply to be a Candidate page]]. Thank you for your support, Movement Strategy and Governance on behalf of the Elections Committee and the Board of Trustees<br /><section end="announcement-content" /> ===<section begin="announcement-header" />Объявление о выдвижении кандидатур в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2022<section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Call for Candidates/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Совет попечителей объявляет поиск кандидатов на участие в выборах в Совет 2022 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Announcement/Call_for_Candidates|'''Подробнее на Мета-вики''']]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|Выборы в Совет попечителей 2022 года]] объявляются открытыми! Просим вас рассмотреть возможность выдвижения своей кандидатуры для службы в Совете попечителей. Совет попечителей Фонда Викимедиа осуществляет контроль за деятельностью Фонда Викимедиа. В состав Совета входят попечители от сообществ и партнёрских организаций, а также назначенные попечители. Каждый попечитель служит три года. Сообщество Викимедиа имеет возможность голосовать за попечителей от сообществ и партнёрских организаций. Участники_цы сообщества будут голосовать за два места в Совете попечителей в 2022 году. Это возможность улучшить представительство, разнообразие и компетентность Совета как команды. Вы являетесь потенциальным кандидатом? Узнайте подробности на странице [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Подать заявку на выдвижение своей кандидатуры]]. Благодарим вас за поддержку, Команда по Стратегии движения и управлению от лица Комитета по выборам и Совета попечителей<br /><section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 00:05, 2022 ж. сәуірдің 26 (+06) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Editing news 2022 #1</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> [[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages. New editors are more successful with this new tool. You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]]. Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test. You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].<section end="message"/> </div> [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] 00:55, 2022 ж. мамырдың 3 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=22019984 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <section begin="announcement-header" />Wikimedia Foundation Board of Trustees election 2022 - Call for Election Volunteers<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Movement Strategy and Governance team is looking for community members to serve as election volunteers in the upcoming Board of Trustees election. The idea of the Election Volunteer Program came up during the 2021 Wikimedia Board of Trustees Election. This program turned out to be successful. With the help of Election Volunteers we were able to increase outreach and participation in the election by 1,753 voters over 2017. Overall turnout was 10.13%, 1.1 percentage points more, and 214 wikis were represented in the election. There were a total of 74 wikis that did not participate in 2017 that produced voters in the 2021 election. Can you help increase the participation even more? Election volunteers will help in the following areas: * Translate short messages and announce the ongoing election process in community channels * Optional: Monitor community channels for community comments and questions Volunteers should: * Maintain the friendly space policy during conversations and events * Present the guidelines and voting information to the community in a neutral manner Do you want to be an election volunteer and ensure your community is represented in the vote? Sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/About|here]] to receive updates. You can use the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/About|talk page]] for questions about translation.<br /><section end="announcement-content" /> === <section begin="announcement-header" />Выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2022. Приглашаем волонтёров<section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Команда по Стратегии движения и управлению приглашает членов сообщества принять участие в качестве волонтёров на предстоящих выборах в Совет попечителей. Идея программы "Волонтёры на выборах" возникла во время выборов в Совет попечителей Викимедиа в 2021 году. Программа была успешной. Благодаря помощи волонтёров на выборах мы смогли увеличить охват сообществ и участие в выборах на 1 753 избирателя по сравнению с 2017 годом. Общая явка составила 10,13%, что на 1,1 процентных пункта больше. Были представлены 214 википроектов. Но 74 вики, не участвовавших в 2017 году, дали голоса на выборах 2021 года. Хотите помочь изменить ситуацию с участием? Волонтёры на выборах будут помогать в следующем: * Переводить короткие сообщения и анонсировать текущий избирательный процесс на каналах сообщества * По желанию: Мониторить каналы сообщества на предмет комментариев и вопросов Волонтёры должны: * Соблюдать политику дружественного пространства во время бесед и мероприятий * Представлять руководящие принципы и информацию о голосовании сообществу в нейтральном ключе Вы хотите стать волонтёром на выборах и обеспечить представительство вашего сообщества в голосовании? Подпишитесь [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/About|здесь]], чтобы получать обновления. Вы можете использовать [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/About|страницу обсуждения]] для вопросов о переводе.<br /><section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 18:01, 2022 ж. мамырдың 6 (+06) ==Revisions to the Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines== Hi all, After the conclusion of the community vote on the guidelines in March, the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee Community Affairs committee (CAC)] of the Board asked [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/thread/JAYQN3NYKCHQHONMUONYTI6WRKZFQNSC/ that several areas of the guidelines be reviewed for improvements]. Having analysed the comments of community members who participated in the vote on the Guidelines for implementing the UCoC, the CAC decided to launch another round of community consultations. Upon completion of these consultations, the community will have an opportunity to vote on the revised UCoC Implementation Guidelines. According to the analysis, the comments highlighted three critical groups of questions: 1. On (mandatory) training in the UCoC and its Guidelines; 2. On balancing privacy protection and due process; 3. On the requirement that certain groups of users affirm they will acknowledge and adhere to the Universal Code of Conduct. The Revisions Committee kindly asks you to leave your answers and comments on [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Revision_discussions/en this Meta page]. (''[https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Revision_discussions/Announcement See full announcement]''). --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 03:39, 2022 ж. маусымның 3 (+06) == Тренинги по Викиданным для Тюркских Викимедийцев 2022 == [[File:Wikidata 2022 Istanbul social media campaign 02.jpg|right|thumb|300px|Wikidata 2022 Istanbul]] Дорогие друзья, Я рад сообщить вам, что заявки на получение стипендии для участия в Стамбульской конференции по Викиданным теперь открыты. Если вы представляете тюркское сообщество и активно участвуете в проектах Викимедиа на тюркских языках, то вы можете подать заявку на получение стипендии. Заявки принимаются до 30 июня 2022 года, 23:59 UTC. Кандидаты смогут подать заявку на получение полной стипендии. Полная стипендия покроет расходы на путешествие, проживание и питание во время конференции, организованное Тюркским ЮГ Викимедиа. Конференция пройдет с 21 по 23 октября 2022 года в Стамбуле, Турция. * Чтобы узнать больше о Тренингах по Викиданным для Тюркских Викимедийцев, пожалуйста, посетите: https://w.wiki/53dX * Чтобы узнать больше о стипендии, регистрации и форме заявки, пожалуйста, посетите: https://w.wiki/5FFv Кроме того, мы рекомендуем вам подписаться на наш список рассылки (https://w.wiki/5FFw) для получения информации и новостей о проектах и мероприятиях Тюркским ЮГ Викимедиа. Всего наилучшего, [[User:Mehman97|<span style="color:#ff0500">'''''Mehman'''''</span>]] [[User Talk:Mehman97|<span style="color:#0500ff">'''''97'''''</span>]] 03:48, 2022 ж. маусымның 11 (+06) == <section begin="announcement-header" /> Propose statements for the 2022 Election Compass<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi all, Community members in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] are invited to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|propose statements to use in the Election Compass.]] An Election Compass is a tool to help voters select the candidates that best align with their beliefs and views. The community members will propose statements for the candidates to answer using a Lickert scale (agree/neutral/disagree). The candidates’ answers to the statements will be loaded into the Election Compass tool. Voters will use the tool by entering in their answer to the statements (agree/disagree/neutral). The results will show the candidates that best align with the voter’s beliefs and views. Here is the timeline for the Election Compass: * July 8 - 20: Community members propose statements for the Election Compass * * July 21 - 22: Elections Committee reviews statements for clarity and removes off-topic statements * * July 23 - August 1: Volunteers vote on the statements * * August 2 - 4: Elections Committee selects the top 15 statements * * August 5 - 12: candidates align themselves with the statements * * August 15: The Election Compass opens for voters to use to help guide their voting decision The Elections Committee will select the top 15 statements at the beginning of August. The Elections Committee will oversee the process, supported by the Movement Strategy and Governance team. MSG will check that the questions are clear, there are no duplicates, no typos, and so on. Best, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee''<br /><section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 11:35, 2022 ж. шілденің 13 (+06) == Открыт прием заявок для сессий == [[File:Wikidata_Istanbul_call_for_submissions_is_now_open_social_media_post.png|250px|right|thumb|Открыт прием заявок]] Всем привет, Команда организаторов [[:m:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022|Тренингов по Викиданных для Тюркских Викимедийцев]] рада сообщить вам, что [[:m:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians/Submissions|открыт прием заявок]] (https://w.wiki/5TFZ) на участие в программе конференции, которая пройдет в Стамбуле, Турции, с 21 по 23 октября. '''Мы будем принимать заявки до 10 августа 2022 года'''. Вы можете подать заявку и выступить на конференции на трех языках: английском, турецком и русском, а также онлайн или очно. Предложения по сессиям могут быть представлены в 5 различных типах со стандартизированной продолжительностью выступления. Основная тема сессии должна быть связана с Викиданными, интегрированными данными, импортом данных, SPARQL или другими связанными темами. Вы также можете представить свои достижения или темы, связанные с развитием проектов Викимедиа и движения Викимедиа. Более подробно – https://w.wiki/5TFZ. Мы хотели бы узнать и предоставить сообществу больше информации о тюркских сообществах, и мы надеемся, что вы поможете нам достичь этой цели. С уважением, – [[User:Mehman97|<span style="color:#ff0500">'''''Mehman'''''</span>]] [[User Talk:Mehman97|<span style="color:#0500ff">'''''97'''''</span>]] 21:58, 2022 ж. шілденің 17 (+06) == <section begin="announcement-header" /> Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election/Short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi everyone, The Affiliate Representatives have completed their voting period. The selected 2022 Board of Trustees candidates are: * Tobechukwu Precious Friday ([[:m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]]) * Farah Jack Mustaklem ([[:m:User:Fjmustak|Fjmustak]]) * Shani Evenstein Sigalov ([[:m:User:Esh77|Esh77]]) * Kunal Mehta ([[:m:User:Legoktm|Legoktm]]) * Michał Buczyński ([[:m:User:Aegis Maelstrom|Aegis Maelstrom]]) * Mike Peel ([[:m:User:Mike Peel|Mike Peel]]) You may see more information about the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Results|Results]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Stats|Statistics]] of this Board election. The Affiliate organizations selected representatives to vote on behalf of the Affiliate organization. The Affiliate Representatives proposed questions for the candidates to answer in mid-June. These answers from candidates and the information provided from the Analysis Committee provided support for the representatives as they made their decision. Please take a moment to appreciate the Affiliate Representatives and Analysis Committee members for taking part in this process and helping to grow the Board of Trustees in capacity and diversity. These hours of volunteer work connect us across understanding and perspective. Thank you for your participation. Thank you to the community members who put themselves forward as candidates for the Board of Trustees. Considering joining the Board of Trustees is no small decision. The time and dedication candidates have shown to this point speaks to their commitment to this movement. Congratulations to those candidates who have been selected. A great amount of appreciation and gratitude for those candidates not selected. Please continue to share your leadership with Wikimedia. What can voters do now? [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Results|Review the results of the Affiliate selection process]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election|Read more here about the next steps in the 2022 Board of Trustee election]]. Best, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee''<br /><section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 01:54, 2022 ж. шілденің 21 (+06) == <section begin="announcement-header" />Movement Strategy and Governance News – Issue 7<section end="announcement-header"/> == <section begin="msg-newsletter"/> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Movement Strategy and Governance News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 7, July-September 2022'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7|'''Read the full newsletter''']]</span> ---- Welcome to the 7th issue of Movement Strategy and Governance News! The newsletter distributes relevant news and events about the implementation of Wikimedia's [[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy recommendations]], other relevant topics regarding Movement governance, as well as different projects and activities supported by the Movement Strategy and Governance (MSG) team of the Wikimedia Foundation. The MSG Newsletter is delivered quarterly, while the more frequent [[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Updates|Movement Strategy Weekly]] will be delivered weekly. Please remember to subscribe [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|here]] if you would like to receive future issues of this newsletter. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> * '''Movement sustainability''': Wikimedia Foundation's annual sustainability report has been published. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A1|continue reading]]) * '''Improving user experience''': recent improvements on the desktop interface for Wikimedia projects. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A2|continue reading]]) * '''Safety and inclusion''': updates on the revision process of the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A3|continue reading]]) * '''Equity in decisionmaking''': reports from Hubs pilots conversations, recent progress from the Movement Charter Drafting Committee, and a new white paper for futures of participation in the Wikimedia movement. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A4|continue reading]]) * '''Stakeholders coordination''': launch of a helpdesk for Affiliates and volunteer communities working on content partnership. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A5|continue reading]]) * '''Leadership development''': updates on leadership projects by Wikimedia movement organizers in Brazil and Cape Verde. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A6|continue reading]]) * '''Internal knowledge management''': launch of a new portal for technical documentation and community resources. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A7|continue reading]]) * '''Innovate in free knowledge''': high-quality audiovisual resources for scientific experiments and a new toolkit to record oral transcripts. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A8|continue reading]]) * '''Evaluate, iterate, and adapt''': results from the Equity Landscape project pilot ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A9|continue reading]]) * '''Other news and updates''': a new forum to discuss Movement Strategy implementation, upcoming Wikimedia Foundation Board of Trustees election, a new podcast to discuss Movement Strategy, and change of personnel for the Foundation's Movement Strategy and Governance team. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A10|continue reading]]) </div><section end="msg-newsletter"/> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 14:39, 2022 ж. шілденің 25 (+06) == <section begin="announcement-header" /> Vote for Election Compass Statements<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi all, Volunteers in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] are invited to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass/Statements|vote for statements to use in the Election Compass]]. You can vote for the statements you would like to see included in the Election Compass on Meta-wiki. An Election Compass is a tool to help voters select the candidates that best align with their beliefs and views. The community members will propose statements for the candidates to answer using a Lickert scale (agree/neutral/disagree). The candidates’ answers to the statements will be loaded into the Election Compass tool. Voters will use the tool by entering in their answer to the statements (agree/disagree/neutral). The results will show the candidates that best align with the voter’s beliefs and views. Here is the timeline for the Election Compass: *<s>July 8 - 20: Volunteers propose statements for the Election Compass</s> *<s>July 21 - 22: Elections Committee reviews statements for clarity and removes off-topic statements</s> *July 23 - August 1: Volunteers vote on the statements *August 2 - 4: Elections Committee selects the top 15 statements *August 5 - 12: candidates align themselves with the statements *August 15: The Election Compass opens for voters to use to help guide their voting decision The Elections Committee will select the top 15 statements at the beginning of August Best, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee'' <section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 17:31, 2022 ж. шілденің 27 (+06) == <section begin="announcement-header" /> Delay of the 2022 Wikimedia Foundation Board of Trustees election<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Delay of Board of Trustees election| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Delay of Board of Trustees election|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Delay of Board of Trustees election}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi all, I am reaching out to you today with an update about the timing of the voting for the Board of Trustees election. As many of you are already aware, this year we are offering an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|Election Compass]] to help voters identify the alignment of candidates on some key topics. Several candidates requested an extension of the character limitation on their responses expanding on their positions, and the Elections Committee felt their reasoning was consistent with the goals of a fair and equitable election process. To ensure that the longer statements can be translated in time for the election, the Elections Committee and Board Selection Task Force decided to delay the opening of the Board of Trustees election by one week - a time proposed as ideal by staff working to support the election. Although it is not expected that everyone will want to use the Election Compass to inform their voting decision, the Elections Committee felt it was more appropriate to open the voting period with essential translations for community members across languages to use if they wish to make this important decision. The voting will open on August 23 at 00:00 UTC and close on September 6 at 23:59 UTC. Best regards, Matanya, on behalf of the Elections Committee <section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 15:57, 2022 ж. тамыздың 17 (+06) == Шағын Wikimedia кеңейтімін қазақ тіліне аудару == [[File:LinguaLibre_SignIt-all.png|thumb|350px|Lingua Libre SignIt]] [[File:Poisson.webm|thumb|Fish in French Sign language]] :''[Google Translate арқылы жазылған]'' Сәлеметсіз бе, оны кодтағаннан кейін мен шағын Wikimedia кеңейтімін қазақ тіліне аудару үшін көмек іздеп жүрмін: [https://addons.mozilla.org/fr/firefox/addon/lingua-libre-signit/ Firefox үшін Lingua Libre SignIt]. Бұл кеңейтім эксперименттік болып табылады, ол пайдаланушыларға ымдау тілдерін үйренуге мүмкіндік береді. «Қазақтан қазақша ым тіліне» қосқым келеді. Аударылатын бар болғаны 30 сөз тіркесі бар, біреу [оларды аударуға көмектесе алады]. Біз сондай-ақ бейне түсіру үшін ымдау тілін жақсы білетін еріктілерді іздейміз. Код кішкентай, сондықтан бұл кіші JS әзірлеушілері үшін жақсы жоба. Осы өтінішті қарастырғаныңызға рахмет. [[Қатысушы:Yug|Yug]] ([[Қатысушы талқылауы:Yug|талқылауы]]) 22:13, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) ;Translate small Wikimedia extension into Kazakh Hello, after coding it I'm looking for help to translate into Kazakh a small Wikimedia extension : [https://addons.mozilla.org/fr/firefox/addon/lingua-libre-signit/ Lingua Libre SignIt] for Firefox. This extension is experimental, it allows users to learn sign language(s). I would like to add "Kazakh to Kazakh Sign Language". There are just 30 phrases to translate, could someone [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=signit&language=kk-cyrl help to translate those here]. We also look for volunteers fluent in sign language to record videos. The code is small, so it's also a good project for junior JS developers to join in. Thank you for considering this request. [[Қатысушы:Yug|Yug]] ([[Қатысушы талқылауы:Yug|талқылауы]]) 23:05, 2022 ж. тамыздың 20 (+06) == Invitation to join the Movement Strategy Forum == Hello everyone, [https://forum.movement-strategy.org/ The Movement Strategy Forum] (MS Forum) is a multilingual collaborative space for all conversations about Movement Strategy implementation. We are inviting all Movement participants to collaborate on the MS Forum. The goal of the forum is to build community collaboration, using an inclusive multilingual platform. The [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Movement Strategy] is a collaborative effort to imagine and build the future of the Wikimedia Movement. Anyone can contribute to the Movement Strategy, from a comment to a full-time project. Join this forum with your Wikimedia account, engage in conversations, and ask questions in your language. The Movement Strategy and Governance team (MSG) launched the proposal for the MS Forum in May 2022. There was a 2-month community review period, which ended on 24 July 2022. The community review process included several questions that resulted in interesting conversations. You can read the [https://forum.movement-strategy.org/t/ms-forum-community-review-report/1436 Community Review Report]. We look forward to seeing you at the MS Forum! Best regards, Movement Strategy and Governance team --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 14:00, 2022 ж. тамыздың 22 (+06) === Присоединяйтесь к форуму Стратегии движения === Всем привет, [https://forum.movement-strategy.org/ Форум Стратегии движения] (MS Forum) — это многоязычное пространство для совместного обсуждения всех вопросов, связанных с реализацией Стратегии движения. Приглашаем всех участников Движения к сотрудничеству на форуме Стратегии движения. Цель форума - построение сотрудничества между сообществами с помощью инклюзивной и многоязычной платформы. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Стратегия движения] — это совместная работа по созданию будущего движения Викимедиа. Каждый может внести свой вклад в Стратегию движения — от одного комментария до разработки проекта. Присоединяйтесь к форуму со своей учетной записью Викимедиа, участвуйте в беседах и задавайте вопросы на своем языке. Команда по Стратегии движения и управлению (MSG) выдвинула предложение о создании форума в мае 2022 года. Был проведен 2-х месячный период рассмотрения предложения сообществом, который завершился 24 июля 2022 года. Вы можете ознакомиться с отчетом об обзоре сообщества [https://forum.movement-strategy.org/t/ms-forum-community-review-report/1436 здесь]. Мы будем рады видеть вас на форуме! С уважением, Команда по Стратегии движения и управлению --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 14:00, 2022 ж. тамыздың 22 (+06) == <section begin="announcement-header" /> The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi everyone, The Community Voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] is now open. Here are some helpful links to get you the information you need to vote: * Try the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|Election Compass]], showing how candidates stand on 15 different topics. * Read the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|candidate statements]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Affiliate_Organization_Participation/Candidate_Questions|answers to Affiliate questions]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Learn more about the skills the Board seeks]] and how the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Analysis Committee found candidates align with those skills]] If you are ready to vote, you may go to [[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2022|SecurePoll voting page]] to vote now. '''You may vote from August 23 at 00:00 UTC to September 6 at 23:59 UTC.''' To see about your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee''<br /><section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылауы]]) 21:07, 2022 ж. тамыздың 23 (+06) == <section begin="announcement-header" /> Revised Enforcement Draft Guidelines for the Universal Code of Conduct<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee#Revisions Committee|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines Revisions committee]] is requesting comments regarding the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|'''Revised Enforcement Draft Guidelines for the Universal Code of Conduct (UCoC)''']]. This review period will be open from '''8 September 2022 until 8 October 2022.''' The Committee collaborated to revise these draft guidelines based on input gathered from the community discussion period from May through July, as well as the community vote that concluded in March 2022. The revisions are focused on the following four areas: # To identify the type, purpose, and applicability of the UCoC training; # To simplify the language for more accessible translation and comprehension by non-experts; # To explore the concept of affirmation, including its pros and cons; # To review the balancing of the privacy of the accuser and the accused The Committee requests comments and suggestions about these revisions by '''8 October 2022'''. From there, the Revisions Committee anticipates further revising the guidelines based on community input. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Find the Revised Guidelines on Meta]], and a [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|comparison page in some languages.''']] Everyone may share comments in a number of places. Facilitators welcome comments in any language on [[m:Special:MyLanguage/Talk:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|the Revised Enforcement Guidelines talk page]]. Comments can also be shared on talk pages of translations, at local discussions, or during conversation hours. There are a series of [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Conversation hours|'''conversation hours''']] planned about the Revised Enforcement Guidelines; please see Meta for the times and details. The facilitation team supporting this review period hopes to reach a large number of communities. If you do not see a conversation happening in your community, please organize a discussion. Facilitators can assist you in setting up the conversations. Discussions will be summarized and presented to the drafting committee every two weeks. The summaries will be published [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee/Digests|here]].<section end="announcement-content" /> === <section begin="announcement-header" /> Пересмотренное Руководство по обеспечению правоприменения УКП<section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые члены казахоязычного сообщества, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee#Revisions Committee|Комитет по пересмотру Руководства по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] (УКП) просит представить отзывы относительно [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|'''пересмотренной версии проекта Руководства по обеспечению правоприменения УКП''']]. Рассмотрение будет проходить в период с '''8 сентября 2022 года по 8 октября 2022 года.''' Комитет провел пересмотр проекта руководства, основываясь на предложениях, собранных во время дискуссии сообщества в период с мая по июль, а также на основе голосования, проведенного в марте 2022 года. Изменения преимущественно касаются четырех областей: # Определение вида, назначения и применимости обучения по УКП. # Упрощение формулировок для облегчения перевода и понимания людьми, не являющимися экспертами. ​​# Прояснение концепции утверждения, включая ее достоинства и недостатки. # Пересмотр баланса между конфиденциальностью заявителя и нарушителя. Комитет просит предоставить отзывы и предложения касательно данных изменений до '''8 октября 2022 года'''. Далее, комитет по пересмотру планирует внести дополнительные изменения на основе отзывов сообщества. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Вы можете найти обновленное руководство в Мета-вики]], а также [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|страницу сравнения на разных языках. ''']] Каждый имеет возможность поделиться своими отзывами в различных местах. Вы можете поделиться комментариями на любом удобном вам языке на [[m:Special:MyLanguage/Talk:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|странице обсуждения по обновленному руководству]]. Вы также можете предоставить отзывы на страницах обсуждений переведенных версий, во время локальных дискуссий или же во время «часов обсуждения» и круглых столов. Планируется проведение дискуссий по вопросам изменений в Руководстве по обеспечению правоприменения УКП. Пожалуйста, ознакомьтесь с подробностями и датами на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Conversation hours|'''Мета-вики''']]. Команда фасилитаторов, осуществляющая поддержку данного процесса, надеется привлечь большое количество сообществ. Если обсуждение еще не происходит в вашем сообществе, пожалуйста, организуйте такое обсуждение сами. Фасилитаторы могут помочь вам в организации обсуждений. Результаты обсуждений будут обобщаться и представляться на рассмотрение редакционного комитета каждые две недели. Краткие итоги будут публиковаться [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee/Digests|здесь]].<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 20:22, 2022 ж. қыркүйектің 12 (+06) == <section begin="announcement-header" /> Invitation to attend “Ask Me Anything about Movement Charter” Sessions<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hello all, During the 2022 Wikimedia Summit, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) presented the first outline of the Movement Charter, giving a glimpse on the direction of its future work, and the Charter itself. The MCDC then integrated the initial feedback collected during the Summit. Before proceeding with writing the Charter for the whole Movement, the MCDC wants to interact with community members and gather feedback on the drafts of the three sections: Preamble, Values & Principles, and Roles & Responsibilities (intentions statement). The Movement Charter drafts will be available on the Meta page [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|here]] on November 14, 2022. Community wide consultation period on MC will take place from November 20 to December 18, 2022. Learn more about it [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|here]]. With the goal of ensuring that people are well informed to fully participate in the conversations and are empowered to contribute their perspective on the Movement Charter, three '''“Ask Me Anything about Movement Charter"''' sessions have been scheduled in different time zones. Everyone in the Wikimedia Movement is invited to attend these conversations. The aim is to learn about Movement Charter - its goal, purpose, why it matters, and how it impacts your community. MCDC members will attend these sessions to answer your questions and hear community feedback. The “Ask Me Anything” sessions accommodate communities from different time zones. Only the presentation of the session is recorded and shared afterwards, no recording of conversations. Below is the list of planned events: * '''Asia/Pacific''': November 4, 2022 at 09:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 your local time]). Interpretation is available in Chinese and Japanese. * '''[https://forum.movement-strategy.org/t/ask-me-anything-about-movement-charter-session-europe-mena-sub-saharan-africa/2132 CEE and CA/MENA/Sub Saharan Africa]''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Arabic, French and Russian. * '''North and South America/ Western Europe''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Spanish and Portuguese. On the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Meta page]] you will find more details; Zoom links will be shared 48 hours ahead of the call. '''Call for Movement Charter Ambassadors''' Individuals or groups from all communities who wish to help include and start conversations in their communities on the Movement Charter are encouraged to become [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassadors]] (MC Ambassadors). MC Ambassadors will carry out their own activities and get financial support for enabling conversations in their own languages. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Regional facilitators]] from the Movement Strategy and Governance team are available to support applicants with MC Ambassadors grantmaking. If you are interested please sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|here]]. Should you have specific questions, please reach out to the MSG team via email: strategy2030@wikimedia.org or on the MS forum. We thank you for your time and participation. ''On behalf of the Movement Charter Drafting Committee'',<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 16:36, 2022 ж. қарашаның 7 (+06) === <section begin="announcement-header" /> Приглашение принять участие в сессиях «‎Вопросы и ответы об Уставе движения»<section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Доброго дня, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] представил предварительный проект Устава движения в Саммите Викимедиа 2022, обозначив направление Комитета и Устава. Исходя из полученных отзывов, Комитет внёс в Устав первоначальные изменения. Прежде чем приступить к написанию Устава для всего Движения, Комитет по разработке Устава планирует провести консультации с сообществом Викимедиа и получить обратную связь по черновым вариантам первых трёх разделов: Преамбула, Ценности и принципы, и Роли и обязанности (заявление о намерениях). Проекты этих разделов будут доступны на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|Мета странице]] 14 ноября 2022 года. Консультации с сообществом для получения обратной связи по трём разделам Устава движения пройдут с 20 ноября по 18 декабря 2022 года. Узнайте больше об этом [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|здесь]]. С целью обеспечения информированности всех заинтересованных лиц, для того, чтобы они могли полноценно участвовать в обсуждениях и имели возможность поделиться мнением об Уставе движения, приглашаем вас присоединиться к сессии '''«‎Вопросы и ответы об Уставе движения‎»'''. Данные сессии запланированы с учётом разных часовых поясов. Все желающие узнать об Уставе Движения могут принять участие в сессиях. На этих сессиях участники узнают о цели устава, о значении и влиянии, которые он имеет для викимедийцев, а также для сообществ. Члены Комитета по разработке Устава движения будут присутствовать, чтобы ответить на вопросы и услышать мнение сообщества. Будет записана только презентационная часть, запись обсуждений не предусмотрена. Ниже приведен список запланированных встреч: * '''Азиатско-Тихоокеанский регион''': 4 ноября 2022 года в 09:00-10.30 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 ваше местное время]). Доступен перевод на китайский и японский языки. * '''[https://forum.movement-strategy.org/t/ask-me-anything-about-movement-charter-session-europe-mena-sub-saharan-africa/2132 Центральная и Восточная Европа и Центральная Азия/страны MENA/страны Африки к югу от Сахары]''': 12 ноября 2022 года в 15:00-16.30 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 ваше местное время]). Доступен устный перевод на арабский, французский и русский языки. * '''Северная и Южная Америка/Западная Европа''': 12 ноября 2022 года в 15:00-16.30 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 Ваше местное время]). (В то же время, что и сессия №2, указанная выше) Доступен устный перевод на испанский и португальский языки. На [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|странице Мета]] вы найдете более подробную информацию; ссылки на Zoom будут предоставлены за 48 часов до звонка. '''Послы Устава Движения''' Отдельные лица или группы людей из всех сообществ, которые хотят способствовать включению своих сообществ к обсуждениям об Уставе движения, могут стать [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Послами Устава движения]]. Послы Устава движения будут проводить свои мероприятия и могут получить финансовую поддержку для проведения встреч на своих языках. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Региональные фасилитаторы]] команды по Стратегии и движения и управлению будут оказывать поддержку желающим получить грант для послов УД. Если вы заинтересованы стать послом УД, пожалуйста, зарегистрируйтесь [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|здесь]]. Если у вас есть конкретные вопросы, пожалуйста, свяжитесь с командой по Стратегии движения и управлению по электронной почте: strategy2030@wikimedia.org или на форуме Стратегии движения. Спасибо вам за участие. ''От имени Комитета по разработке Устава Движения'',<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 16:36, 2022 ж. қарашаның 7 (+06) == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): #[[User:AlibekKS|AlibekKS]] (administrator) #[[User:Ulan|Ulan]] (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Қатысушы:Elton|Elton]] ([[Қатысушы талқылауы:Elton|талқылау]]) 19:22, 2023 ж. қаңтардың 4 (+06) == Әмбебап әдеп кодексінің орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулықтың қайта қаралған нұсқасына дауыс беру болайын деп жатыр == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Бұл хабардың басқа тілдерге аударылған нұсқасын Meta-wiki сайтынан таба аласыз.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Сәлеметсіздер ме! 2023 жылғы қаңтардың ортасында [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Әмбебап әдеп кодексінің]] [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулық]] қауымдастықтың екінші ратификациялық дауыс беруіне салынады. Бұл шара [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|2022 жылдың наурызындағы дауыс беру]] шарасының жалғасы болмақ, ол кезде дауыс берушілердің көбі ӘӘК-нің орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулықты қолдаған еді. Дауыс беру кезінде қатысушылар қауымдастықтағы маңызды мәселелерді атап өтуге көмектесті. Қамқоршылық кеңесінің [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Қауымдастық істері бойынша комитеті]] сол аталып өткен мәселелердің қарастырылуын сұрады. Еріктілер басқаратын [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Қайта қарастыру комитеті]] қауымдастық ұсыныстарын тексеріп, өзгерістер енгізу үшін біраз тер төкті. Олар оқыту және бекіту талаптары, жұмыс барысындағы құпиялық пен ашықтық, құжаттың оқуға және аударуға ыңғайлы болуы сияқты өзекті мәселелерді жетілдірді. Әмбебап әдеп кодексінің орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулықтың қайта қаралған нұсқасын '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|мына жерден]]''', ал өзгерістер арасындағы айырмашылықты '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|мына жерден]]''' көруге болады. '''Қалай дауыс беруге болады?''' Дауыс беру '''2023 жылғы 17 қаңтардан''' бастап ашық болады. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Meta-wiki сайтындағы осы бетте]]''' SecurePoll арқылы қалай дауыс беруге болатыны туралы ақпарат берілген. '''Кім дауыс бере алады?''' Осы дауыс беруге '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|жарамдылық талаптары]]''' Уикимедиа Қамқоршылар кеңесінің сайлауындағымен бірдей. Дауыс берушілердің құзыреттілігі туралы толық ақпаратты дауыс берушінің ақпарат бетінен көріңіз. Талаптарға сай болсаңыз, Уикимедиа аккаунтыңызды пайдаланып, дауыс беру серверіне кіре аласыз. '''Дауыс беру аяқталған соң не болады?''' Дауыстарды тәуелсіз еріктілер тобы мұқият тексереді. Дауыс беру нәтижесі Wikimedia-l жүйесінде, Қозғалыс стратегиясының форумында, Diff блогінде, сондай-ақ Meta-wiki сайтында жарияланады. Дауыс берушілер қайтадан дауыс беріп, нұсқаулық туралы пікір білдіре алады. Қамқоршылар кеңесі ӘӘК-нің орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулықтың ратификациялануын немесе одан әрі жетілдірілуін қарастырғанда, қолдау көрсету мен қозғалған мәселелер деңгейін ескереді. ӘӘК жобасы тобының атынан,<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 18:31, 2023 ж. қаңтардың 10 (+06) == <section begin="announcement-header" />Әмбебап әдеп кодексінің орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулықтың қайта қаралған нұсқасына дауыс беру басталды<section end="announcement-header" /> == Сәлеметсіздер ме! [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|Әмбебап әдеп кодексінің орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулықтың қайта қаралған нұсқасына]] [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|дауыс беру кезеңі]] басталды! Дауыс беру уақыты екі аптаға созылады және '''2023 жылғы 31 қаңтар''' күні сағат '''23:59-да (UTC)''' аяқталады. Кімдер дауыс бере алатыны, сондай-ақ қалай дауыс беру керектігі туралы білу үшін Meta-wiki сайтындағы [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|дауыс берушілерге арналған ақпарат]] бетіне өтіңіз. Әмбебап әдеп кодексінің (ӘӘК-нің) орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулық пен дауыс беру процесі туралы толық ақпарат алу үшін [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|алдыңғы хабарды]] оқыңыз. ӘӘК жобасы тобының атынан, --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 01:10, 2023 ж. қаңтардың 19 (+06) === <section begin="announcement-header" />Әмбебап әдеп кодексінің орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулықтың қайта қаралған нұсқасына дауыс беру аяқталайын деп қалды <section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Бұл хабардың басқа тілдерге аударылған нұсқасын Meta-wiki сайтынан таба аласыз.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Сәлеметсіздер ме! [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Әмбебап әдеп кодексінің орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулықтың қайта қаралған нұсқасына]] [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|дауыс беру]] '''2023 жылғы 31 қаңтар''' күні сағат '''23:59-да (UTC)''' аяқталады. Кімдер дауыс бере алатыны, сондай-ақ қалай дауыс беру керектігі туралы білу үшін Meta-wiki сайтындағы [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|дауыс берушілерге арналған ақпарат]] бетіне өтіңіз. Әмбебап әдеп кодексінің (ӘӘК-нің) орындалуын қамтамасыз ету туралы нұсқаулық пен дауыс беру процесі туралы толық ақпарат [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|алдыңғы хабарда]] берілген. ӘӘК жобасы тобының атынан,<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 00:54, 2023 ж. қаңтардың 31 (+06) ==<section begin="announcement-header" />Universal Code of Conduct revised enforcement guidelines vote results<section end="announcement-header" />== <section begin="announcement-content" /> The recent community-wide vote on the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |Universal Code of Conduct revised Enforcement Guidelines]] has been tallied and scrutinized. Thank you to everyone who participated. After 3097 voters from 146 Wikimedia communities voted, the results are 76% in support of the Enforcement Guidelines, and 24% in opposition. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Statistics]] for the vote are available. A more detailed summary of comments submitted during the vote will be published soon. From here, the results and comments collected during this vote will be submitted to the Board of Trustees for their review. The current expectation is that the Board of Trustees review process will complete in March 2023. We will update you when their review process is completed. On behalf of the UCoC Project Team, <section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 00:49, 2023 ж. ақпанның 16 (+06) == <section begin="announcement-header" />Community feedback-cycle about updating the Wikimedia Terms of Use starts<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Wikimedia Foundation Legal Department]] is organizing a feedback-cycle with community members to discuss updating the Wikimedia Terms of Use. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|The Terms of Use (ToU)]] are the legal terms that govern the use of websites hosted by the Wikimedia Foundation. We will be gathering your feedback on a draft proposal from February through April. The draft will be translated into several languages, with written feedback accepted in any language. This update comes in response to several things: * Implementing the Universal Code of Conduct * Updating project text to the Creative Commons BY-SA 4.0 license * Proposal for better addressing undisclosed paid editing * Bringing our terms in line with current and recently passed laws affecting the Foundation, including the European Digital Services Act As part of the feedback cycle two office hours will be held, the first on March 2, the second on April 4. For further information, please consult: * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|proposed update of the ToU by comparison]] * The page for your [[m:Talk:Terms of use|feedback]] * Information about [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|the office hours]] On behalf of the Wikimedia Foundation Legal Team,<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 01:56, 2023 ж. ақпанның 22 (+06) === <section begin="announcement-header" />Reminder: Office hours about updating the Wikimedia Terms of Use<section end="announcement-header" /> === <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, This a reminder that the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Wikimedia Foundation Legal Department]] is hosting [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|office hours]] with community members about [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|updating the Wikimedia Terms of Use]]. The office hours will be held on '''March 2, at 17:00 UTC to 18:30 UTC.''' See for more [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|details here on Meta]]. Another office hours will be held on April 4. We hereby kindly invite you to participate in the discussion. Please note that this meeting will be held in English language and led by the members of the Wikimedia Foundation Legal Team, who will take and answer your questions. Facilitators from the Movement Strategy and Governance Team will provide the necessary assistance and other meeting-related services. On behalf of the Wikimedia Foundation Legal Team,<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 18:04, 2023 ж. наурыздың 2 (+06) == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 05:24, 2023 ж. ақпанның 23 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <section begin="announcement-header" />Board of Trustees have ratified the UCoC Enforcement Guidelines<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, an important update on the UCoC Enforcement Guidelines: The vote on the Enforcement Guidelines in January 2023 showed a majority approval of the Enforcement Guidelines. There were 369 comments received and a detailed summary of the comments will be published shortly. Just over three-thousand (3097) voters voted and 76% approved of the Enforcement Guidelines. You can view the '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|vote statistics on Meta-wiki]]'''. As the support increased, this signifies to the Board that the current version has addressed some of the issues indicated during the last review in 2022. The Board of Trustees voted to ratify the Enforcement Guidelines. The [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines resolution can be found on Foundation wiki] and you can read more about the [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ process behind the 2023 Enforcement Guidelines review on Diff.] There are some next steps to take with the important recommendations provided by the Enforcement Guidelines. More details will come soon about timelines. Thank you for your interest and participation. On behalf of the UCoC Project Team,<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 18:07, 2023 ж. наурыздың 24 (+06) == <section begin="announcement-header" /> Report on voter comments from the revised Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ratification vote<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, The Universal Code of Conduct project team has completed the analysis of the comments accompanying the ratification vote on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|revised Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]]. All respondents to the vote had the opportunity to provide comments regarding the contents of the revised Enforcement Guidelines draft document. A total of 369 participants left comments in 18 languages; compared to 657 commenters in 27 languages in 2022. The Trust and Safety Policy team completed an analysis of these results, categorizing comments to identify major themes and areas of focus within the comments. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|The report is available in translated versions on Meta-wiki here]]'''. Please help translate into your language. Again, we are thankful to all who participated in the vote and discussions. More information about the Universal Code of Conduct and its Enforcement Guidelines can be found on Meta-wiki. On behalf of the Universal Code of Conduct project team,<section end="announcement-content" /> --[[Қатысушы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:AAkhmedova (WMF)|талқылау]]) 15:25, 2023 ж. сәуірдің 3 (+06) == Тюркская Конференция Викимедиа == Дорогие коллеги, С 20 по 22 октября 2023 года, [[:m:Wikimedians of Turkic Languages User Group|Тюркская ЮГ]] совместно с [[:m:Wikimedia Community User Group Turkey|Викимедиа Турцией]] организует вторую [[:m:Turkic Wikimedia Conference 2023|Тюркскую Конференцию Викимедиа]] в Стамбуле, Турция. Тюркская Конференция Викимедиа - это ежегодная встреча викимедийцев и добровольцев проектов Викимедиа на тюркских языках. Цель конференции - объединить всех людей, которые работают над проектами Викимедиа и поддерживают развитие проектов и движения Викимедиа на местном и глобальном уровнях. Сегодня более 200 миллионов человек говорят на тюркских языках, а география носителей объединяет Турцию, Азербайджан, Украину, Молдову, Иран, Центральную Азию, Китай и Россию. Исходя из этого, развитие и поддержка сообществ тюркоязычных викимедийцев имеют решающее значение. Все тюркские сообщества и аффилиации имеют право направить [[:m:Turkic Wikimedia Conference 2023/Eligible affiliates|своих делегатов на конференцию]], расходы на которую будут покрыты Тюркской ЮГ. Процесс отбора делегатов и вся другая соответствующая информация даны [[:m:Turkic Wikimedia Conference 2023/Registration|на странице регистрации]]. Пожалуйста, прочтите его внимательно. Крайний срок регистрации делегатов от сообществ и ассоциаций - 20 июля. Все другие участники, не являющиеся делегатами, могут зарегистрироваться до 31 июля. Увидимся в Стамбуле! С уважением, -- [[User:Mehman97|<span style="color:#ff0500">'''''Mehman'''''</span>]] [[User Talk:Mehman97|<span style="color:#0500ff">'''''97'''''</span>]] 14:09, 2023 ж. шілденің 2 (+06) == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 08:26, 2023 ж. шілденің 27 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == MinT Machine Translation added to Kazakh Wikipedia == {{int:Hello}} Kazakh Wikipedians! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please-translate}}. The WMF Language team has added another machine translation (MT) system for [[Special:ContentTranslation|Content Translation]] in your Wikipedia called MinT; you can use [[mw:Content_translation/Machine_Translation/MinT|MinT machine translation]] when translating Wikipedia articles using the Content and Section Translation tool. The WMF Language team provides the MinT service. It is hosted in the Wikimedia Foundation Infrastructure with [[:en:Neural_machine_translation|neural machine translation]] models that other organizations have released with an open-source license. MinT integrates translation based on the [https://ai.facebook.com/research/no-language-left-behind/ NLLB-200] model in your Wikipedia.  This MT is set as optional in your Wikipedia. Still, you can choose not to use it by selecting "Start with empty paragraph" from the "Initial Translation" dropdown menu. Since MinT is hosted in the WMF Infrastructure and the models are open source, it adheres to Wikipedia's policies about attribution of rights, your privacy as a user and brand representation. You can find more information about the MinT Machine translation and the models on [[mw:Content_translation/Machine_Translation/MinT|this page]]. Please note that the use of the MinT MT is not compulsory. However, we would want your community to: * use it to improve the quality of the Machine Translation service * [[mw:Talk:Content_translation|provide feedback]] about the service and its quality, and ask questions about this addition. We trust that introducing this MT is a good support to the Content Translation tool. Thank you! [[Қатысушы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:UOzurumba (WMF)|талқылау]]) 21:57, 2023 ж. тамыздың 9 (+06) On behalf of the WMF Language team. == Plans to enable Content and Section translation tool in Kazakh Wikipedia == Hello Kazakh Wikipedians! Apologies as this message is not in your native language, Please help translate to your language. The WMF Language team is pleased to let you know that we will like to enable the Section and Content translation tool in Kazakh Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test the [https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation tool] so you can: * Give us your feedback * Ask us questions * Tell us how to improve it Below is background information about the tools and how you can test the Section translation tool. '''Background information''' [[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. However, the tool is not out of beta in Kazakh Wikipedia, limiting the discoverability of the tool and its use and blocking the enablement of the Section translation in your Wikipedia [[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will: * Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones * Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device We plan to enable the tools on Kazakh Wikipedia in 2 weeks if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tools and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have as a reply to this message or on [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]] '''Try the Section translation tool''' Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&from=en&to=kk&sx=true#/ our testing instance]. Once it is enabled, you’ll have access to [[:hu:Special:ContentTranslation|https://kk.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation]] with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve. '''Provide feedback''' Please provide feedback about Section translation on [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]]. We want to  hear about your impressions on * The section translation tool * What do you think about our plans to enable it * Your ideas for improving the tool Thanks and we look forward to your feedback and questions. [[Қатысушы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:UOzurumba (WMF)|талқылау]]) 21:45, 2023 ж. тамыздың 17 (+06) On behalf of the WMF Language team. == WM Turkic UG Ambassadors Program == Hi! We plan to receive a variety of feedback on the Movement Charter for the MCDC from Turkic-speaking regions and communities. Given that the region is not actively involved in the development of motion proposals, it is important for us to at least provide input for WMF from communities and contributors in the region during the implementation of the proposals. Thus, the committees working on the implementation of the recommendations, and in this case the MCDC team in particular, will be able to receive views, ideas and feedback from the region, and regional representatives will be able to learn more. We will do this through online and face-to-face meetings and various events. To help us, please respond to this message by pinging me. For more information: [https://w.wiki/7PvP https://w.wiki/7PvP] [[Қатысушы:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurmanbek|талқылау]]) 00:39, 2023 ж. қыркүйектің 5 (+06) == Cleaning up files == Hello! Sorry to write in English. According to [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] all files need a license and if they have no license they should be deleted. Also non-free files are only allowed if they are in use. So a good place to start looking is at [[Арнайы:Пайдаланылмаған_суреттер]] because the files are not in use so they can probably just be deleted. See for example [[:Сурет:Malkarli.jpg]] and [[:Сурет:Ermuhamet Ertisbayev.jpg]]. I made a suggestion at [[МедиаУики талқылауы:Licenses]] to update licenses to the newest version (4.0). --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 17:36, 2024 ж. шілденің 15 (+05) : I have checked and a few files were eligible for relicense in [[:en:Wikipedia:Image license migration]]. I have marked those. The files that are not-eligible are not marked. They should be marked "|migration=not-eligible" in case they are ever moved to Commons. If a local bot user would like to add the code it would be great. Feel free to ask me if you would like to know more. --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 21:15, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05) ::I can add it with my bot if there is no bot user that can do it. I just need a bot flag. (My bot have made more than 1 million edits so I can easily do it). --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:33, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05) :::I have now made a request for at bot flag at [[Уикипедия:Bot policy]] and made some test edits. --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 00:54, 2024 ж. қыркүйектің 20 (+05) == Вандализммен күрес == Менің өңдеме саным 100-ге жетпейді, бірақ мен вандализммен күреске өз үлесімді қосқым келеді. Мен вандализммен күреске қалайша өз үлесімді қоса аламын? ---- [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 11:41, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) :Қайырлы күн! Меніңше тіке бітікшіге немесе әкімшілерге жазған дұрыс болатын секілді. @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] @[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] бағыттап жібере алатын секілді. Үлесіңізге көп рахмет! [[Қатысушы:AlibekKS|AlibekKS]] ([[Қатысушы талқылауы:AlibekKS|талқылау]]) 14:03, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) == Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikipedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 03:15, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&oldid=28153450 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Delete [[Барунди]]. == The page [[Барунди]] is unused and needs to be deleted. I've redirected the links between [[Барунди]]. Please delete [[Барунди]] ASAP. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 11:03, 2025 ж. қаңтардың 30 (+05) :Deleted. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:11, 2025 ж. қаңтардың 30 (+05) == CEE Hub Microgrant Programme - 2025 round == '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants|CEE Hub Microgrant programme]]''' is open for submissions from the communities across Central and Eastern Europe (as well as Central Asia, and Farsi contributors that live in these regions). The CEE Hub Microgrant programme will fund projects ranging from 50 to 700 EUR. Please read the criteria and other details with the programme. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdscTZ9EPNjHhU0r7hUHNwntX34Wrk8ieiHemk_clB9VI3PfQ/viewform Application form]''' is accessible on the Meta page where you will need to answer a few simple questions. You can find a list of the applications for the programme from 2024 [[:m:Wikimedia CEE Hub/Microgrants/Applications 2024|on this page]], so you will get a sense of what other communities asked for funds. If you have any questions, please let us know ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Communication|contact us]]). We are waiting for your submissions! --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:35, 2025 ж. ақпанның 24 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28306207 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == [[МедиаУики:Licenses]] == [[Сурет:BD-propagande colour en.jpg|thumb|right|Неге GFDL жақсы лицензия емес.]] Сәлеметсіз бе! Оң жақтағы суретке сәйкес, GFDL медиа файлдар үшін жақсы лицензия емес. [[MediaWiki:Licenses]] файлдарды жүктегенде пайдаланушылар көретін ашылмалы мәзірді жасайды. GFDL ұсынылған лицензиялардың бірі ретінде тізімде көрсетілген. Мен GFDL-ді [[MediaWiki:Licenses]] тізімінен алып тастауды ұсынамын, осылайша ол файлдарды жүктеген кезде пайдаланушыларға ұсынылмайды. Оны алып тастау бұрын жүктелген файлдарға әсер етпейді. Creative Commons бағдарламасының соңғы нұсқасы 4.0, сондықтан мен сол нұсқаға жаңартуды ұсынамын. [[МедиаУики талқылауы:Licenses]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 20:20, 2025 ж. наурыздың 8 (+05) :[[Қатысушы:Kasymov]], [[Қатысушы:Nurken]]? --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 22:26, 2025 ж. наурыздың 21 (+05) == Replacing "Country data" templates with "Үлгі:Байрақ". == Hello everyone, I would like to propose replacing the following templates and, if necessary and possible, delete the former to maintain consistency: [[Үлгі:Country data Непал]], [[Үлгі:Country data Nepal]] → [[Үлгі:Байрақ/Непал]] [[Үлгі:Country data Оман]], [[Үлгі:Country data Oman]] → [[Үлгі:Байрақ/Оман]] [[Үлгі:Country data Лаос]], [[Үлгі:Country data Laos]] → [[Үлгі:Байрақ/Лаос]] [[Үлгі:Country data Ауғанстан]], [[Үлгі:Country data Afghanistan]] → [[Үлгі:Байрақ/Ауғанстан]] Since the "Country data" templates are outdated and the "Байрақ/..." format is now preferred, I suggest updating articles to use the new standard and then deleting the old templates or, if better, redirecting to the new ones. Does the community agree with this change? If there are any concerns or suggestions, I’d love to hear your thoughts. Thank you! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 16:43, 2025 ж. наурыздың 24 (+05) == [[Уикипедия:Адал қолданудың шарттары]] == Сәлеметсіз бе! [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] мәліметтерге сәйкес, авторлық құқықпен қорғалған материалдарды тек Exemption Doctrine Policy (EDP) рұқсат етілген жағдайда ғана қолдануға болады. [[Уикипедия:Адал қолданудың шарттары]] бос тұр, сол себепті бұл EDP ретінде жарамсыз. Онда авторлық құқықпен қорғалған материалдардың рұқсат етілуі және қандай шарттармен рұқсат етілетіні нақты көрсетілуі керек. [[Үлгі:Non-free fair use in]] сияқты үлгілердің бар екенін байқап отырмын, сондықтан авторлық құқықпен қорғалған материалдарға рұқсат бар деп болжаймын. Менің ойымша, [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria]] бетін аудару немесе оған сілтеме жасап, "Ағылшын Уикипедиясындағы ережелерді ұстанамыз. Толығырақ [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria]] бетінде көрсетілген." деп мәлімдеме жасау дұрыс болар еді. Сонымен қатар, қауымдастықтың авторлық құқықпен қорғалған материалдарға рұқсат беру туралы шешім қабылдаған дауыс беруіне сілтеме жасалса жақсы болар еді. Егер мұндай дауыс беру болмаса, қауымдастықтың рұқсат беру туралы келісімін растау үшін дауыс беру ұйымдастыру орынды болар еді. Авторлық құқықпен қорғалған материалдарды пайдалану EDP талаптарын сақтау үшін қауымдастықтың белсенді бақылауын қажет етеді. Осы себепті кейбір уикилер EDP тек логотиптер мен музыка мен фильмнің мұқабаларын пайдалануға рұқсат беретіндей шектеулер енгізуді шешті. EDP маңызды, себебі онсыз уикиде авторлық құқықпен қорғалған материалдарды орналастыруға болмайды. Сондықтан EDP жасалуы керек немесе барлық авторлық құқықпен қорғалған материалдар жойылуы тиіс. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 20:18, 2025 ж. наурыздың 29 (+05) : Менің ойымша, [[Арнайы:Пайдаланылмаған_суреттер]] санатындағы файлдарды жою керек, себебі олардың көпшілігі ережелерді бұзады. Мен лицензиясыз файлдарды [[:Санат:Unused file without a license]] санатына қосып жатырмын. Бұл олардың барлығын жоюды жеңілдетеді. : Егер файлдарды түзетуге мүмкіндік болса, тез арада әрекет етіп, санатты алып тастағаныңызға көз жеткізіңіз. --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:27, 2025 ж. наурыздың 30 (+05) ::Файлдарды қалай түзетуге болады? Лицензиясын өзгерту керек болған жағдайда, лицензиялардың қайсысын көрсеткен абзал. Файл алынған кітаптың электронды нұсқасының қорғалғаны немесе қорғалмағаны түсініксіз, оның 110 беті еркін, одан арғы беттері көшірілмейді. [[Қатысушы:Салиха]] Салиха 12:55, 2025 ж. наурыздың 31 (+05) :::[[:Сурет:48803393 000004623.jpg]] сияқты фотосуреттер фотографтың кім екенін көрсетуі керек және оларға Cc-by-sa-4.0 сияқты тегін лицензия немесе еркін емес негіздеме қажет. Сондай-ақ, егер фотограф жүктеп салушымен бірдей болмаса, фотографтың тегін лицензияға келісетінін растайтын дәлел қажет. :::Егер [[:Сурет:Tарбақ шырғалақ.tif]] сияқты сурет ескі кітаптан болса, бізге қай кітап, қашан шыққаны, кітапты/суретті кім жасағаны және адам қашан қайтыс болғаны туралы мәліметтер керек. Егер адам әлдеқашан қайтыс болса, PD-old-70 сияқты лицензия қосылуы мүмкін. --[[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 13:08, 2025 ж. наурыздың 31 (+05) == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. сәуірдің 9 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23^rd of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:19, 2025 ж. сәуірдің 14 (+05) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 18:02, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Қатысушы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Қатысушы талқылауы:MARKELLOS|талқылау]]) 22:15, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Kazakh Wikipedia == {{Int:Hello}} Kazakh Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Kazakh Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[Сурет:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[Сурет:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th June 2025. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Қатысушы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:UOzurumba (WMF)|талқылау]]) 04:55, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 18:17, 2025 ж. маусымның 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:45, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жобаны инкубатордан шығару өтініші == Мақала толықтырылып, дереккөздермен расталды. Инкубатордан шығарып, негізгі кеңістікке көшіруді сұраймын. [[Қатысушы:Arailym.K1|Arailym.K1]] ([[Қатысушы талқылауы:Arailym.K1|талқылау]]) 16:34, 2025 ж. қыркүйектің 18 (+05) == Инкубатордағы жаңа мақаланы тексеру өтініші == Сәлеметсіздер ме, құрметті уикипедияшылар! Мен [[Қатысушы:SSamat|SSamat]] атты қатысушымын. Инкубаторға жаңа мақала қостым: [[Жоба:Инкубатор/Шаймерденов Әбдіғаппар_2]]. Мақала толық құрылымда жазылып, дереккөздер мен сілтемелер қосылған. Өтініш, мақаланы тексеріп, негізгі кеңістікке көшіруге көмектессеңіздер. <nowiki>Рақмет! --~~~~</nowiki> [[Қатысушы:SSamat|SSamat]] ([[Қатысушы талқылауы:SSamat|талқылау]]) 17:03, 2025 ж. қазанның 15 (+05) == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:16, 2025 ж. қазанның 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:34, 2025 ж. қарашаның 10 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. қарашаның 18 (+05) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> :This gadget already tested and used our Wikipedia edition. Gadget description page: [[Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot]], script page: [[МедиаУики:Gadget-Cat-a-lot.js|МедиУики:Gadgets-Cat-a-lot.js]] and [[МедиаУики:Gadget-Cat-a-lot]] <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:32, 2025 ж. қарашаның 18 (+05) ::It's an automated message. I don't think you'll get a response anytime soon. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 тізімін пайдаланып User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Wikipedia 25 Turkic Marathon invitation == [[File:Turkic Marathon 2026 social media post.png|150px|right]] Hello. The [[meta:Wikimedians of Turkic Languages User Group|Wikimedians of Turkic Languages User Group]] is organizing an editing contest to celebrate Wikipedia’s 25th anniversary by enriching the content of Wikipedia editions in Turkic languages. You are invited to participate in [[meta:Wikipedia 25/Turkic Marathon|this prize-winning Turkic Marathon]], which will take place from April 1 to May 15, 2026! [[Қатысушы:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurmanbek|талқылау]]) 00:19, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 15:00, 2026 ж. сәуірдің 30 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 тізімін пайдаланып User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 тізімін пайдаланып User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 тізімін пайдаланып User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> dn19553ukmr7qarugka7yjmus8xu1wd 0 12336 3605808 3601264 2026-05-17T02:28:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605808 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = үкімет басшысы | Қазақша есімі = Дмитрий Анатольевич Медведев | Шынайы есімі = | Суреті = Dmitry Medvedev (2024-05-25).jpg | Сурет ені = | Атауы = Медведев, 2024 жыл | Титулы = [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі]] төрағасының орынбасары | Ту = Emblem Security Council of Russia.svg | Ту2 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады = [[16 қаңтар]] [[2020 жыл]]дан бері | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізашары = ''лауазым ұйымдастырылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Біртұтас Ресей]] партиясының төрағасы | Ту_2 = ЕдРо (лог).svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = [[26 мамыр]] [[2012 жыл]]дан бері | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = Министрлер Кеңесінің Төрағасы — [[Одақтас мемлекет]]тің Жоғарғы Мемлекеттік Кеңесінің мүшесі | Ту_3 = Flag of Russia.svg | Ту2_3 = Flag of Belarus.svg | Басқара бастады_3 = 18 шілде 2012 | Басқаруын аяқтады_3 = 16 қаңтар 2020 | Президент_3 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізашары_3 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізбасары_3 = [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] | Титулы_4 = [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы]] | Ту_4 = Government.ru logo.svg | Ту2_4 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады_4 = 8 мамыр 2012 | Басқаруын аяқтады_4 = 16 қаңтар 2020<br>({{м.а.}} 18 мамыр 2012 — 16 қаңтар 2020) | Ізашары_4 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізбасары_4 = [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] | Президент_4 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Титулы_5 = [[Ресей]]дің 3-[[Ресей президенті|Президенті]] | Ту_5 = Standard of the President of the Russian Federation.svg | Ту2_5 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады_5 = 7 мамыр 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 8 мамыр 2012 | Премьер_5 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізашары_5 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізбасары_5 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Титулы_6 = [[ТМД мемлекет басшыларының кеңесі]]нің төрағасы | Ту_6 = Emblem of CIS.svg | Ту2_6 = Flag of the CIS.svg | Басқара бастады_6 = 1 қаңтар 2010 | Басқаруын аяқтады_6 = 31 желтоқсан 2010 | Ізашары_6 = [[Михай Фёдорович Гимпу|Михай Гимпу]] | Ізбасары_6 = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] | Титулы_7 = [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Премьер-министр]]дің орынбасары | Ту_7 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | Ту2_7 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады_7 = 14 қараша 2005 | Басқаруын аяқтады_7 = 7 мамыр 2008 | Ізашары_7 = ''лауазым ұйымдастырылды'' | Ізбасары_7 = [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] | Титулы_8 = [[Ресей президентінің әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] төрағасы | Ту_8 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | Ту2_8 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады_8 = 14 қараша 2005 | Басқаруын аяқтады_8 = 7 мамыр 2008 | Президент_8 = Владимир Путин | Ізашары_8 = [[Александр Стальевич Волошин|Александр Волошин]] | Ізбасары_8 = [[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]] | Туған күні = 14.09.1965 | Туған жері = {{туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Анатолий Афанасьевич Медведев | Анасы = Юлия Вениаминовна Шапошникова | Жұбайы = {{marriage|[[Светлана Владимировна Медведева|Светлана Медведева]]|1993}} | Балалары = 1 | Партиясы = {{Unbulleted list |[[Біртұтас Ресей]] (1991 бері) |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1991 дейін) }} | Білімі = [[Санкт-Петербург мемлекеттік университет]]і | Мамандығы = [[заңгер]] | Қолтаңбасы = Signature of Dmitry Medvedev.svg | Сайты = | Commons = Dmitry Medvedev | Марапаттары = {{Қатар |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{Уацамонга ордені}} |{{Даңқ ордені (Армения)}} }} {{Қатар |{{Даңқ ордені (Армения)}} |{{Данакер ордені}} |{{Қазанның 1000 жылдық естелік медалі}} }} }} {{мағына|Медведев}} '''Дмитрий Анатольевич Медведев''' ({{IPA-ru|ˈdmʲitrʲɪj ɐnɐˈtolʲjɪvʲɪtɕ mʲɪˈdvʲedʲɪf}} {{Audio|Ru-DmitryMedvedev.ogg|оқылуы}}; [[14 қыркүйек]] [[1965 жыл]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[ресей]]лік мемлекет және саяси қайраткері, 2008 жылдан 2012 жылға дейін [[Ресей президенті]] және 2020 жылғы 16 қаңтардан бері [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі]] төрағасының орынбасары.<ref>[https://sputniknews.kz/Russia/20200116/12558913/Putin-Medvedev.html Медведев Ресей Қауіпсіздік кеңесі басшысының орынбасары болды Әрі қарай оқу: 16.01.2020]</ref> [[Ресейдегі президент сайлауы (2008)|2008 жылғы 2 наурызда өткен президент сайлауы]]нда Дмитрий Медведев халықтың 70,28% даусына ие болып, жеңіс тұғырына көтерілді. 42 жасқа аяқ басқан Медведев Ресейдің соңғы 100 жылғы тарихындағы ең жас басшы болып шықты. 2012 жылғы 8 мамырдан бастап<ref>[https://sputniknews.kz/Russia/20200115/12550034/Medvedev-Resey-ukimeti.html Ресей үкіметі отставкаға кетті Әрі қарай оқу: 01.15.2020]</ref> 2020 жылғы 15 қаңтарға дейін ол [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы]] болды.<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14160889/|title=Медведев, Дмитрий — председатель правительства Российской Федерации|publisher=''[[Лента.ру]]''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKcwU6tO?url=http://lenta.ru/lib/14160889/|archivedate=2013-06-12|accessdate=2006-12-22|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://da-medvedev.ru/biography|title=Дмитрий Медведев — биография|publisher=''Личный сайт Дмитрия Анатольевича Медведева''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKcxa8vv?url=http://da-medvedev.ru/biography|archivedate=2013-06-12|accessdate=2013-06-12|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://premier.gov.ru/biography/|title=Биография премьер-министра России Д.А. Медведева|author=|website=|date=|publisher=premier.gov.ru|lang=ru|accessdate=2018-09-01}}</ref> 2012 жылғы 26 мамырдан бастап ол — [[Біртұтас Ресей]] партиясының төрағасы. 2000–2001, 2002–2008 жылдары Медведев «[[Газпром]]» ААҚ Директорлар кеңесінің төрағасы болатын. 2005 жылғы 14 қарашадан 2008 жылғы 7 мамырға дейін ол Ресей Федерациясы Премьер-министрінің бірінші орынбасары, ұлттық басым жобалардың кураторы болды. ==Өмірбаяны== ===Шығу тегі=== Әкесі, Медведев Анатолий Афанасьевич (1926-2004), Ленсовет атындағы Ленинград технологиялық институтының (қазіргі Санкт-Петербург мемлекеттік технологиялық институты) профессоры. [[Курск губерниясы]]ның шаруаларының ұрпағы, 1952 жылдан бастап [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БКО]] (б) мүшесі.<ref>{{Cite web |url=http://www.rost.ru/official/2008/01/240000_12571.shtml |title=Приоритетные национальные проекты / Стенограммы / Стенограмма беседы первого заместителя председателя Правительства Российской Федерации Дмитрия Медведева с представителями СМИ Центрального федерального округа… |accessdate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824030318/http://www.rost.ru/official/2008/01/240000_12571.shtml |archivedate=2011-08-24 |deadlink=yes }}</ref><ref name="medvedev.kremlin.ru">[https://web.archive.org/web/20090903083428/http://medvedev.kremlin.ru/biography Биография на персональном сайте] 1 сентября 2009</ref> Үлкен атасы Афанасий Федорович Медведев (1904 жылы Курск губерниясы, Щигровский ауданының Мансурово ауылында дүниеге келген, 1994 жылы 20 мамырда қайтыс болған) 1933 жылдан бастап партия қызметкері. Ұлы Отан соғысының қатысушысы, капитан. 1944 ж., № 231 бұйрығымен 30.12.1944 ж. 49-оқулық арқылы. Дивизия парағының капитаны А. Медведев «Кавказды қорғағаны үшін» медалімен марапатталды. 1946-1951 жылдары Павлов ауданындағы партияның аудандық комитетінің бірінші хатшысы, Краснодар өлкесі), 1955-1958 жылдары Кореновск қаласында КОКП Кореновский аудандық комитетінің хатшысы, кейін Краснодар облыстық комитетінде нұсқаушы болып жұмыс істеді. 1985 жылы 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Әжесі Надежда Васильевна Медведева үй шаруасындағы әйел, бала тәрбиелеп өсірді:<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-03|title = Память народа :: Документ о награде :: Медведев Афанасий Федорович, Медаль «За оборону Кавказа»|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1531134030/|publisher = pamyat-naroda.ru}}</ref> Светлана және Анатолия<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-03|title = Память народа :: Документ о награде :: Медведев Афанасий Федорович, Орден Отечественной войны II степени|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1516595484/|publisher = pamyat-naroda.ru}}</ref>, 1990 жылы 24 мамырда қайтыс болды. Анасы, Юлия Вениаминовна (21 қараша 1939 жылы туған),<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-03|title = Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Шапошников Вениамин Сергеевич, 14.07.1942, попал в окружение (освобожден),|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_kartoteka79802482/|publisher = pamyat-naroda.ru}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-03|title = ОБД Мемориал|url = http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=79802482|publisher = www.obd-memorial.ru}}</ref> Вениамин Сергеевич Шапошниковтың қызы және Мелания Васильевна Ковалева; А. Герцен педагогикалық институтында сабақ берген филолог, кейінірек Павловскіде гид болып жұмыс істеді. Оның ата-бабалары - Сергей Иванович пен Екатерина Никитична Шапошниковтар, Василий Александрович және Анфия Филипповна Ковалев - Алексеевка аймағынан шыққан.<ref name="medvedev.kremlin.ru" /><ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/articles/69272.shtml |title=Дмитрий Медведев о себе |accessdate=2009-12-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813161532/http://kremlin.ru/articles/69272.shtml |archivedate=2009-08-13 |deadlink=yes }}</ref> ===Балалық және жастық шағы=== [[Сурет:Dmitry Medvedev baby photo.jpg|нобай|оңға|Дмитрий Медведев 1967 жылы (шамамен екі жасында)]] 1965 жылы 14 қыркүйекте [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] дүниеге келді. Ол Ленинградтың «ұйықтайтын жері» Купчино ауданында (Бела Куна көшесі, 6) тұратын [[отбасы]]ндағы жалғыз бала болды.<ref>http://epic-hero.ru/2011/03/06/bg/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310234406/http://epic-hero.ru/2011/03/06/bg/ |date=2011-03-10 }} № 74 // Статья о детстве и юности Медведева в Epic-Hero.ru</ref> Дмитрий Медведев өзінің бұрынғы № 305 мектебімен байланыста. Мұғалім Вера Смирнова былай деп еске алды: «Ол көп күш жұмсады, бар уақытын оқуға арнады. Оны көшеде жігіттермен кездестіру сирек болатын. Ол кішкентай қария сияқты еді ». Дмитрий Медведев университетке түскенде Николай Кропачевпен (қазір Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің ректоры) кездесті,<ref name="who">[http://newtimes.ru/articles/detail/12733/ Президент Олбанской федерации. Who is Mr Medvedeff?] // Камышев Виталий, Колесников Андрей, «Новое время», 21 мая 2007 г.</ref> ол оны былай сипаттады: «Жақсы, мықты студент. Спортпен, [[ауыр атлетика]] мен айналысты. Тіпті факультет үшін бір нәрсе ұтып алды. Бірақ негізгі курста ол бәрімен бірдей болды. Тек өте ынталы » Ол туралы Мемлекеттік Дума төрағасының бірінші орынбасары Олег Морозов «жас, жігерлі, одан ештеңе шықпайды» деп айтқан.<ref>http://www.echo.msk.ru/news/411917.html Сегодня назван кандидатом в президенты от партии власти</ref> 1987 жылы А.Жданов атындағы Ленинград мемлекеттік университетінің заң факультетін, 1990 жылы Ленинград мемлекеттік университетін бітірген. Жас кезінен ол қатты рокты жақсы көреді, өзінің сүйікті топтарының арасында ол «Терең күлгін», «Қара сенбі» және «Лед Цеппелин» туралы айтады;<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2007/dec/10/russia Putin’s Purple reign man (Guardian)]</ref> осы және басқа топтардың жазбаларын жинайды (атап айтқанда, ол [[Deep Purple]] тобының толық жазбаларын жинаған). Сонымен қатар ол ресейлік рок-топтарды, атап айтқанда «Чайфты» тыңдайды. Студенттік жылдары ол фотографияны жақсы көрді, ауыр атлетикамен айналысты, өзінің салмақ дәрежесінде университетте ауыр атлетикадан жарыстарда жеңіске жетті. 1979 жылдан комсомол мүшесі.{{citation needed|date=Januari 2017}} Университетте Д. А. Медведев партияға қосылды, 1991 жылдың тамызына дейін КОКП мүшесі болды.<ref>[http://www.scilla.ru/works/pret08/medvedev.html Медведев Дмитрий Анатольевич («Претенденты-2008»)]</ref> Д.Медведев [[Тынық мұхиты мемлекеттік университеті|Тынық мұхиты университеті]]нің студенттеріне берген сұхбатында заң тәжірибесін бастамас бұрын, тазалаушы болып жұмыс істеп, айына 120 рубль, сонымен қатар 50 рубль стипендия алғанын айтты. Дмитрий Медведев КА-да қызмет етпеді (оның ЛМУ-дағы жас шоғыры, басқа университеттерден және сол ЛМУ-дың бірнеше жас ұрпақтарынан айырмашылығы, студенттердің кейінге қалдырылуын жаппай жою процесі әсер етпеді). Хухоямаки ([[Карелия Республикасы|Карелия]]) қаласында 1,5 айлық әскери дайындықтан өтті.<ref>[https://web.archive.org/web/20090124234447/http://www.mk.ru/blogs/MK/2008/01/17/society/333734/ Сержант из Хухоямяки — будущий главнокомандующий России] // [[Московский комсомолец]], 17 января 2008 г.</ref> Университетте оқып жүргенде ол теміржолда жүктерді күзетумен және алып жүрумен айналысатын студенттік отрядта болған (КСРО темір жол министрлігінің әскерилендірілген күзетінде)<ref>[http://www.kp.ru/daily/24342.4/532925 Медведев рассказал, как охранял железную дорогу]// [[Комсомольская правда]], 13 августа 2009 г., статья Елены Кривякиной</ref>. ===Оқыту және зерттеу=== 1988 жылдан бастап Ленинград мемлекеттік университетінің заң факультетінде, содан кейін Санкт-Петербург мемлекеттік университетінде [[Азаматтық құқық|азаматтық]] және [[рим құқығы]] пәнінен сабақ берді. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Мемлекеттік кәсіпорынның азаматтық-құқықтық тұлғасын жүзеге асыру мәселелері», заң ғылымдарының кандидаты (Л., 1990). А.П.Сергеев пен Ю.К.Толстой өңдеген үш томдық «Азаматтық құқық» оқулығының авторларының бірі ол үшін 4 бөлім жазды (мемлекеттік және коммуналдық кәсіпорындар, несие және есеп айырысу міндеттемелері, көлік құқығы, алименттік міндеттемелер туралы). Ол 1999 жылы Мәскеуге көшуіне байланысты сабақ беруді тоқтатты.<ref>[https://web.archive.org/web/20071213082922/http://www.echomsk.spb.ru/content/store/default.asp?shmode=2&ids=438&ida=62962&idt=news Эхо Москвы в Санкт-Петербурге — 91.5 FM]</ref> 2006 жылдың қыркүйегінен бастап Сколково Мәскеу басқару мектебінің Халықаралық қамқоршылық кеңесін басқарады. ===[[Санкт-Петербург]]тегі мансап=== 1990-1997 жылдары Санкт-Петербург мемлекеттік университетінде сабақ берді. Сонымен бірге, 1990-1995 жылдары ол Ленинград қалалық халық депутаттары кеңесі төрағасының кеңесшісі, содан кейін Владимир Путиннің төрағалығымен Санкт-Петербург мэриясының сыртқы байланыстар комитетінің сарапшысы болды. Смольныйда Медведев мәмілелерді, келісімшарттарды және әртүрлі инвестициялық жобаларды әзірлеуге және орындауға қатысты. [[Швеция]]да жергілікті [[Жергілікті өзін-өзі басқару|өзін-өзі басқару]] мәселелері бойынша тағылымдамадан өтті. Ұлттық стратегия институтының президенті Станислав Белковский Дмитрий Медведевті жұмсақ, психологиялық тұрғыдан тәуелді - Владимир Путин үшін әрқашан психологиялық тұрғыдан ыңғайлы деп сипаттайды. Басқа адамдардың пікірінше, Медведев «жұмсақ емес, бірақ өте үстем».<ref name="newtimes.ru">[https://web.archive.org/web/20070616185741/http://newtimes.ru/magazine/issue_46/article_5.htm Владимир Милов. ''Путин не сумеет сохранить власть''.] «[[The New Times|The New Times»]] № 46 от 24 декабря 2007.</ref> Саясаттанушы Алексей Мухиннің пікірінше, Медведев Владимир Путинді 1992 жылы әкімнің сыртқы байланыстар жөніндегі комитеті тергеуінен кейін Владимир Путинді тағылған айыптардан қорғауға үлкен үлес қосты.<ref>[http://www.iamik.ru/?op=full&what=content&ident=39214 Медведев — добрый герой, изготовленный в Кремле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311090605/http://www.iamik.ru/?op=full&what=content&ident=39214 |date=2008-03-11 }}//Le Figaro</ref> 1993 ж. - «Финцелл» ЖАҚ құрылтайшысы, 50% қатысу үлесі. 1993-1998 жылдары ол «Илим Палп Интерпрайз» корпорациясының құқықтық мәселелер бойынша бірлескен құрылтайшысы және директоры, 20% қатысу үлесінің иесі болды. 1998 жылы «Братск ағаш өңдеу кешені» ААҚ Директорлар кеңесінде «Илим» компаниясының өкілі болды.<ref>http://kotlaslib.aonb.ru/doc/10_let.pdf</ref> 1994 жылы «Балфорт Консалтинг Фирмасы» ЖАҚ-ның тең құрылтайшысы болды.<ref>Иду на ВАС. — Профиль, 31.01.2005</ref> Бірнеше БАҚ-тың хабарлауынша, 1990 жылдан 1995 жылға дейін ол Санкт-Петербургтегі «Рус» акционерлік сақтандыру компаниясында адвокат болып жұмыс істеген, оны Владислав Резник басқарған.<ref>[http://www.zaks.ru/new/archive/view/15127-0/ Ху из ху: Владислав Матусович Резник: страховщик в медвежьей шкуре // ЗАКС.РУ 21 февраля 2005]</ref><ref>[http://lenta.ru/lib/14160410/ Резник, Владислав. Депутат Государственной Думы РФ // Лентапедия]</ref><ref name="NewIzv2001">[http://varhivah.net/gazety/politika-kak-samyjj-vygodnyjj-biznes.html Политика как самый выгодный бизнес // Новые известия 29.11.2001, электронная копия Вархивах.нет]</ref> [[1996 жыл]]ы сайлауда Анатолий Собчак жеңілгеннен кейін ол Смолныйда жұмысын тоқтатты<ref>Ирина Вьюнова. Кремлёвский Визирь. — Профиль, 01.11.2003. — № 43 (362)</ref>. ===[[Мәскеу]]дегі мансап=== [[File:Vladimir Putin with Dmitry Medvedev-3.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев пен Владимир Путин 2000 жылы 27 наурызда, Путин [[Ресейдегі президент сайлауы (2000)|президенттік сайлаудан]] жеңгеннен кейінгі екінші күні.]] 1999 жылғы қарашада ол Ресей Федерациясы Үкіметі Аппарат басшысының орынбасары болып тағайындалды; оны Ресей Федерациясының үкіметінің төрағасы етіп тағайындалған Владимир Путин Мәскеуге шақырды. 1999-2000 жылдары [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] президент қызметінен кеткен соң, ол [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының Президент]]і әкімшілігі басшысының орынбасары болды;<ref>[http://kremlin.ru/text/news/1999/12/119602.shtml Исполняющий обязанности президента России Владимир Путин назначил Александра Волошина руководителем Администрации президента России]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Август 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=060011 |title=Указ президента Российской Федерации от 31 декабря 1999 года № 1766 |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231545/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=060011 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref> Владимир Путиннің Александр Смоленскийге тиесілі Александр үйіндегі үгіт-насихат штабын басқарды, ол жерде сол кезде Герман Греф стратегиялық зерттеулер орталығы орналасқан; 2000 жылдың маусымында Владимир Путиннің президенттік сайлаудағы жеңісінен кейін Медведев президент әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды.<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=16528 Владимир на шее. На прошлой неделе окончательно определился круг лиц, которые поведут Владимира Путина к заветному креслу.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617093704/http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=16528 |date=2008-06-17 }} Журнал «Власть» № 7(358) от 22.02.2000</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131126042739/http://putin2000.ru/05.html В. В. Путин: предвыборный штаб]</ref> Саяси сарапшы Станислав Белковскийдің айтуынша, сол кезде Александр Волошин мен [[Роман Аркадьевич Абрамович|Роман Абрамович]] Медведевтің кандидатурасын өздері ұсынған. Волошин 2003 жылы қазанда отставкаға кеткеннен кейін оның орнына Медведев келді.<ref>[http://kremlin.ru/text/news/2000/06/124485.shtml Владимир Путин своим указом назначил Дмитрия Медведева первым заместителем руководителя Администрации президента]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2000-2001 жылдары - «Газпром» директорлар кеңесінің төрағасы, 2001 жылы - «Газпром» директорлар кеңесі төрағасының орынбасары, 2002 жылғы маусымнан 2008 жылғы мамырға дейін - «Газпром» директорлар кеңесінің төрағасы. 2003 жылғы қазаннан 2005 жылғы қарашаға дейін Ресей Президенті Әкімшілігінің басшысы болды.<ref>[http://kremlin.ru/text/news/2003/10/54738.shtml Президент России подписал Указ о назначении Дмитрия Медведева Руководителем Администрации президента России]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2003 жылғы 12 қарашада Медведев Ресей Федерациясы Қауіпсіздік Кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, 2004 жылдың сәуірінде ол Ресейдің Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі мәртебесін алды.<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=19928&PSC=1&PT=3&Page=1 |title=Указ президента Российской Федерации от 12 ноября 2003 года № 1342 |accessdate=2009-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231340/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=19928&PSC=1&PT=3&Page=1 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref> [[2005 жыл]]дың 21 қазанынан 2008 жылдың 10 шілдесіне дейін - Ұлттық басым жобаларды іске асыру және демографиялық саясат жөніндегі Президент кеңесі төрағасының бірінші орынбасары, ол іс жүзінде басым ұлттық жобаларды басқаруды бастады.<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/text/docs/2005/10/95791.shtml |title=Состав Совета при президенте Российской Федерации по реализации приоритетных национальных проектов |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070805042910/http://www.kremlin.ru/text/docs/2005/10/95791.shtml |archivedate=2007-08-05 |deadlink=yes }}</ref> 2005 жылғы 14 қарашада Ресей Федерациясы Премьер-министрінің бірінші орынбасары болып тағайындалды (<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=030518 |title=Указ президента Российской Федерации от 14 ноября 2005 года № 1320 |accessdate=2009-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231509/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=030518 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref><ref name=autogenerated6>[https://web.archive.org/web/20071223024849/http://www.government.ru/archiv/government/minister/index.html-he_id_1069.htm Архив Сайта Правительства Российской Федерации]</ref> 2007 жылғы 24 қыркүйекте осы лауазымға тағайындалды)<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=041652 |title=Указ президента Российской Федерации от 24 сентября 2007 года № 1254 |accessdate=2009-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231355/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=041652 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref>. [[Сурет:Vladimir Putin 11 March 2008-1.jpg|thumb|right|200px|Медведев және Владимир Путин мен 2006 жыл]] 2006 жылғы 13 шілдеден 2008 жылғы 10 шілдеге дейін - басым ұлттық жобаларды іске асыру жөніндегі Кеңес Төралқасының төрағасы.<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=34677&PSC=1&PT=3&Page=1 |title=Распоряжение президента Российской Федерации от 13 июля 2006 года № 323-рп |accessdate=2009-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231452/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=34677&PSC=1&PT=3&Page=1 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref> ==Ресейдегі президент сайлауына қатысуы== {{main|Ресейдегі президент сайлауы (2008)}} [[File:Dmitry Medvedev 21 November 2009 1.jpg|thumb|200px|Дмитрий Медведевтің «[[Біртұтас Ресей]]» партиясының XI съезінде сөйлеген сөзі. 21 қараша, 2009 жыл]] * 2005 жылғы 14 қарашада Дмитрий Медведевтің ұлттық жобалар бойынша бірінші вице-премьер-министр лауазымына қайта тағайындалуымен<ref>[http://www.government.ru/archiv/government/minister/sphere.html-he_id_1076.htm Сфера ведения]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070304182716/http://www.government.ru/government/governmentactivity/sferyvediniy/6082880.htm Сфера деятельности]</ref> (Юрий Ковальчуктың ұлы Борис Ковальчук<ref>[https://web.archive.org/web/20080508211050/http://www.government.ru/government/rfgovernment/rfgovernmentmanagement/structure/prioritetnih_nats_proektov/2a0644ba-7777-4326-a854-fda6823578a8.htm Директор Департамента приоритетных национальных проектов Правительства Российской Федерации Ковальчук Борис Юрьевич]</ref> Медведевтің көмекшісі және ұлттық жобалар департаментінің [http://medvedev2008.ru/ директоры болып тағайындалды]) [[Де-факто]] оның орталық телеарналардағы [[Қоғаммен қарым-қатынас|науқаны басталды]]. Сол жылы оның сайлау учаскесі тіркелді. * [[2006 жыл]]ғы ақпанда ресейлік баспасөз оны президенттік емес науқанның (президент Владимир Путиннің көзқарасы бойынша) сүйіктісі деп атады<ref>{{cite web|author=[[Быков, Дмитрий Львович|Дмитрий Быков]]|url=http://www1.sobesednik.ru/issues/104/rubr/1100/karyera/?3337|title=Плюшевый Медведев. Может ли Визирь стать преемником Путина?|publisher=[[Собеседник (газета)|Собеседник]]|datepublished=28 февраля 2006, № 08|accessdate=2009-01-12|description=« Пиаровская кампания против министра обороны России Сергея Иванова четко обозначила курс Кремля на победу другого путинского преемника — человека, известного под кличкой Визирь.»|deadlink=unknown-host}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. * 2007 жылдың қаңтарында Дмитрий Медведев Ресей президенттігіне басты үміткер болды.<ref>{{Cite web |url=http://newsinfo.ru/news/2006/12/news1341658.php |title=Дмитрий Медведев — главный кандидат в президенты: NewsInfo |accessdate=2007-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070716215422/http://newsinfo.ru/news/2006/12/news1341658.php |archivedate=2007-07-16 |deadlink=yes }}</ref> Юрий Левада аналитикалық орталығының мәліметінше, президент сайлауының бірінші турында сайлаушылардың 33% Медведевке, екінші турда 54% дауыс беруге дайын болған.<ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/press/2007012602.html |title=Левада-Центр > архив > пресс-выпуски |accessdate=2007-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080531004841/http://www.levada.ru/press/2007012602.html |archivedate=2008-05-31 |deadlink=yes }}</ref> * 2007 жылдың мамырында Дмитрий Медведев өз кандидатурасын биліктен басқа кандидат [[Сергей Борисович Иванов|Сергей Ивановқа]] берді. «Левада» орталығының сауалнамаларына сәйкес, респонденттердің 18% -ы бірінші турда Медведевке дауыс беруге дайын болса, 19% -ы Ивановқа дайын болған. Егер Иванов пен Медведев екеуі екінші раундқа шықса, онда сауалнамаға сәйкес, Ивановтың мүмкіндігі жақсырақ (ол үшін 55%)<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.levada.ru/press/2007050305.html |title=Левада-Центр > архив > пресс-выпуски |accessdate=2007-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080531004852/http://www.levada.ru/press/2007050305.html |archivedate=2008-05-31 |deadlink=yes }}</ref>. * 2007 жылдың 18 қазанынан бастап Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] журналистерге арналған үкіметтік жиналыстарды тарату тәжірибесінен бас тартқаннан кейін Медведевтің үгіт-насихатының белсенді кезеңі басталды.<ref>[http://www.regnum.ru/news/904199.html Сергей Миронов поддерживает закрытость заседаний Правительства Российской Федерации — Новости России — ИА REGNUM]</ref> * [[2007 жыл]]дың [[10 желтоқсан]]ында Владимир Путин Дмитрий Медведевтің Ресей Федерациясының президенттігіне кандидатурасын қолдады. ''Дмитрий Анатольевич Медведевтің кандидатурасына келетін болсақ, мен оны 17 жылдан астам уақыттан бері жақсы білемін және мен бұл кандидатураны толығымен және толық қолдаймын''<ref>Сообщение агентства «Интерфакс» от 10.12.07</ref>, - деп түсіндірді Президент Путин. «[[Біртұтас Ресей]]», «[[Әділ Ресей]]», Аграрлық партия және «Азаматтық билік»<ref>[https://ria.ru/politics/20071210/91655942.html «Единая Россия», эсеры, аграрии и «Гражданская сила» предлагают в кандидаты в президенты Дмитрия Медведева, Путин поддерживает] «РИА Новости», 10.12.2007</ref> партиялары Дмитрий Медведевті өз партияларынан жалғыз кандидат ретінде ұсынды. Алайда, қолданыстағы заңға сәйкес, президенттікке кандидатты тек бір саяси партия ғана ұсына алады. * 2007 жылы 11 желтоқсанда Дмитрий Медведев мемлекеттік теледидарда көрсеткен мәлімдемесінде: «Мен оған [Путинге] біздің елдің жаңа президенті сайланғаннан кейін Ресей үкіметін басқаруға түбегейлі келісім беруді сұрап өтініш білдіремін» деді.<ref>[http://newsru.com/russia/11dec2007/futureisclear.html Медведев попросил Путина стать премьером после выборов президента] NEWSru.com 11 декабря 2007 г.</ref> * 2007 жылғы 17 желтоқсанда Дмитрий Медведев «Біртұтас Ресей»<ref>[https://ria.ru/politics/20071210/91663566.html Единороссы официально выдвинут Медведева кандидатом в президенты на съезде 17 декабря] «РИА Новости», 10.12.2007</ref> партиясының съезінде Ресей президенттігіне үміткер ретінде ұсынылды. Жасырын дауыс беру кезінде Медведевке 478 делегат дауыс берсе, 1 делегат қарсы дауыс берді. * [[2007 жыл]]ғы 20 желтоқсанда Дмитрий Медведев Ресей Орталық сайлау комиссиясының кандидатурасын жариялады. * [[2008 жыл]]ғы [[28 қаңтар]]да Дмитрий Медведев өзінің сайлау алдындағы пікірсайысқа қатысудан бас тартқаны туралы хабарлады<ref>[http://www.lenta.ru/news/2008/01/28/medvedev/ Lenta.ru: Политика: Медведев отказался от участия в дебатах]</ref>. * [[2008 жыл]]ғы 2 наурызда Медведев президенттік сайлауда 70,28% дауыс жинап жеңіске жетті. Медведевтің кандидатура ретінде ұсынылуын бірнеше діни ұйымдардың ресми өкілдері қолдады: Орыс православие шіркеуі, [[Ресей мұсылмандары діни басқармасы|Ресейдің Еуропалық бөлігі мұсылмандары]] діни басқармасы, Ресейдің еврей [[діни бірлестіктер]]і мен ұйымдары конгресі<ref>[http://www.regions.ru/news/2114173/ REGIONS.RU — новости Федерации | Религиозные лидеры считают, что Путин и Медведев сработаются] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212094149/http://www.regions.ru/news/2114173/ |date=2007-12-12 }}</ref>. Дмитрий Медведев салмағын жоғалтты, бұл үшін оның кеңсесінде жүгіру жолы орнатылды<ref>[http://www.peoples.ru/state/minister/russia/dmitry_medvedev/ Дмитрий Анатольевич Медведев // Peoples.Ru]</ref><ref>[http://www.kp.ru/daily/23811/60137/ Как власть меняет человека // Комсомольская правда, 22 ноября 2006]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/dyn_images/img45498.jpg Фотография со страницы руководителя администрации президента России Дмитрия Медведева]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[Сурет:Dmitry Medvedev in Tatarstan, June 2011-9.jpeg|thumb|right|200px|Медведев сапарлары [[Татарстан]] Республикасы]] Халықаралық экономика институтының аға ғылыми қызметкері Петерсон (''The Peter G. Peterson Institute for International Economics'') [[Андерс Ослунд]] 2007 жылдың соңында Кремльдегі ұлтаралық ұлтаралық күрес аясында Дмитрий Медведевтің Кремльге жалғыз кандидат болып тағайындалуы алдын-ала тұжырым болған жоқ деп санайды.<ref>[http://www.inosmi.ru/translation/238444.html Андерс Ослунд (Anders Aslund). ''Путин — весь вечер на арене.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117114739/http://www.inosmi.ru/translation/238444.html|date=2008-01-17}} русский перевод статьи в [[The Moscow Times]] от [[14 декабря]] [[2007 год|2007 года]]</ref> Ол сонымен бірге Медведевтің тағайындауынан кейін қалыптасқан жағдайды «төңкеріс қарсаңындағы классикалық жағдай» деп бағалады.<ref>[https://web.archive.org/web/20080110013334/http://www.inosmi.ru/stories/07/04/23/3507/238785.html Андерс Аслунд (Anders Aslund). ''Чистка или переворот?''] русский перевод статьи в [[The Moscow Times]] от [[9 января]] [[2008 год|2008 года]]</ref> ==Президенттік== ===Сайлау және қызметке кірісу=== [[File:Medvedev campaign poster.JPG|thumb|250px|Мәскеудегі [[Манежная алаңы (Мәскеу)|Манежная алаңында]] Ресей Федерациясының президенттігіне кандидат Д. Медведевтің 2008 жылғы президенттік сайлаудағы сайлау ұраны: «Біз бірге жеңеміз»]] [[File:Inauguration of Dmitry Medvedev, 7 May 2008-7.jpg|thumb|250px|[[Ресей президенті]] ретінде Дмитрий Медведевтің [[Инаугурация|ұлықтау]].]] [[2007 жыл]]ғы [[10 желтоқсан]]да «Біртұтас Ресей» партиясынан Ресей Федерациясының президенттігіне кандидат ретінде ұсынылды. Дәл сол күні Медведевтің кандидатурасын «Әділ Ресей» партиясы, Ресейдің Аграрлық партиясы және Азаматтық билік партиясы қолдады. Мұндай шешім Президент Владимир Путиннің, Медведевтің, сонымен қатар Мемлекеттік Думаның төрағасы [[Борис Вячеславович Грызлов|Борис Грызловтың]], Федерация Кеңесінің төрағасы [[Сергей Михайлович Миронов|Сергей Мироновтың]] және Аграрлық партияның жетекшілері [[Владимир Николаевич Плотников|Владимир Плотников]] пен Азаматтық билік партиясының жетекшісі [[Михаил Юрьевич Барщевский|Михаил Барщевскийдің]] Кремльдегі кездесуінде қабылданды. Владимир Путин Медведевтің кандидатурасын мақұлдады, оның кандидатура бойынша ресми ұсынысы 2007 жылдың 17 желтоқсанында өтті. Медведев бұған дейін президент Путинмен бірге өзінің кандидатурасын талқылады.<ref name="medvedev.kremlin.ru" /> 2007 жылғы 20 желтоқсанда Ресей Федерациясының Орталық сайлау комиссиясына құжаттар тапсыру кезінде ол заңға сәйкес Ресей президенті болып сайланса,<ref>[http://echo.msk.ru/news/413688.html Радиостанция «Эхо Москвы» / Новости / Четверг, 20.12.2007 / Дмитрий Медведев сделал несколько заявлений]</ref> «Газпром» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметінен кететінін мәлімдеді. Дмитрий Медведевтің сайлауалды штабын Президент Әкімшілігінің басшысы [[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]] басқарды, ол онда жұмыс істеген кезде демалыста болған. Науқанның негізгі тақырыптары мен ұрандары.<ref name=autogenerated6 /> * халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасын көтеру, басым ұлттық жобалар бойынша жұмысты жалғастыру; * мемлекеттік саясаттың негізі ретінде «бостандық емес еркіндіктен гөрі» қағидатын қалыптастыру ... (V Красноярск экономикалық форумындағы «Ресей 2008-2020. Өсуді басқару» 2008 жылғы 15 ақпанда);<ref>[https://web.archive.org/web/20080203083933/http://www.medvedev2008.ru/program.htm Дмитрий Медведев. Официальный сайт кандидата на должность президента России. Программные выступления]</ref> * «... біздің еліміз үшін ең бастысы - тыныш және тұрақты дамуды жалғастыру. Тұрақты дамудың онжылдықтары жай қажет. ХХ ғасырда біздің елден айырылған нәрсе - бұл ондаған қалыпты өмір және мақсатты жұмыс »(II Бүкілресейлік Азаматтық форумда сөйлеген сөзі, 2008 ж., 22 қаңтар); * 2020 тұжырымдамасының идеяларын ұстана отырып - институттарды, инфрақұрылымды, инновацияларды, инвестицияларды дамыту, сондай-ақ ынтымақтастық пен бизнесті қолдау; * Ресейдің әлемдік держава мәртебесіне оралуы және оның әрі қарай дамуы, әлемдік қатынастарға интеграциялануы, барлық негізгі халықаралық мәселелер бойынша өзіндік ұстанымы, Ресей мүдделерін кеңінен қолдау. 2008 жылғы 2 наурызда ол Ресей Федерациясының Президенті болып сайланды. Үкімет мүшесі бола отырып, ол президенттік ұлықтау үшін Ресей Федерациясының ұлықтау Ресей Федерациясының дейін президенті болып сайланды. 2008 жылғы 3 наурызда Президент [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] «Ресей Федерациясының жаңадан сайланған және президент болып табылмайтын президентінің мәртебесі туралы» № 295 Жарлыққа қол қойды. [[Ресей Федерациясының Конституциясы|Конституцияға]] сәйкес, Д. А. Медведев Ресей Федерациясының Президенті лауазымын 2008 жылғы сайлау қорытындылары шығарылғаннан кейін 2 айдан кейін және Владимир Путиннің 2004 жылы ресми түрде тағайындалғанынан 4 жыл өткен соң - 2008 жылғы 7 мамырда (түнгі сағат 12-де 09 минут Мәскеу уақыты)<ref>{{Cite web |url=http://www.uznai-prezidenta.ru/index.php?p=6-5&v=fh2 |title=Президент России — гражданам школьного возраста |accessdate=2008-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120072130/http://www.uznai-prezidenta.ru/index.php?p=6-5&v=fh2 |archivedate=2012-01-20 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://www.regnum.ru/news/966307.html Инаугурация нового президента России запланирована на 7 мая — Новости России — ИА REGNUM]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080901195804/http://medvedev2008.ru/news_51.htm Сайт кандидата в президенты Медведева]</ref>. Өзінің кіріспе сөзінде ол «азаматтық және экономикалық бостандықтарды одан әрі дамыту, жаңа азаматтық мүмкіндіктер құру» жаңа лауазымның басымдығы болып саналатынын айтты. Мен бұл бағытты әлеуметтік салаға тікелей қатысты алғашқы жарлықтарға қол қою арқылы растадым. Атап айтқанда,</ref>. Подтвердил этот курс подписанием свои<ref>[http://www.rian.ru/politics/20080507/106773205.html Медведев назвал свои важнейшие задачи на посту президента]</ref><ref>[http://www.rian.ru/society/20080507/106804337.html Ветеранов обеспечат жильём до 2010 года]</ref><ref>[http://www.regnum.ru/news/997176.html Ветераны получат жильё через два года]</ref> алғашқы құжат - 2010 жылдың мамырына дейін жақсы тұрғын үйге мұқтаж [[Ұлы Отан соғысы]]ның барлық ардагерлеріне федералды бюджет есебінен тұрғын үй беруді қарастыратын федералды заң болды. Тиісті инфрақұрылымды модернизациялау аясында «Тұрғын үй құрылысын дамыту жөніндегі шаралар туралы» келесі қаулы тұрғын үйді жылжытудың Федералды қорын құруды қарастырады. Оның негізгі мақсаты көбінесе жеке тұрғын үй құрылысын дамытуға жәрдемдесу болады: ол қол жетімді тұрғын үй нарығын қалыптастыру процесінде өтпелі буын ретінде қарастырылады және федералды жер учаскелерін болашақта жеке меншіктің одан әрі дамуына арналған аймақ ретінде пайдалану. Сонымен қатар, ғылымды, білім мен өндірісті біріктіру және инновациялық экономиканың ұзақ мерзімді қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін білікті кадрлар даярлау арқылы жоғары кәсіптік білімді жүйелі түрде жаңғыртуды жеңілдету мақсатында Федералды университеттер туралы жарлық білім беру процесінің,<ref>[http://www.rosbalt.ru/2008/05/07/481800.html В России появится Фонд содействия развитию жилищного строительства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144123/http://www.rosbalt.ru/2008/05/07/481800.html |date=2008-05-10 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080510080618/http://www.kremlin.ru/text/docs/2008/05/200298.shtml Указ президента РФ «О мерах по развитию жилищного строительства»]</ref> ғылыми зерттеулер мен зерттеулердің [[Жоғары оқу орындары|Жоо]] деңгейін қамтамасыз ететін федералды университеттер желісін құруды жалғастыруды жоспарлайды.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2008/05/200302.shtml |title=Указ президента Российской Федерации от 7 мая 2008 года «О федеральных университетах» |accessdate=2008-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510190545/http://www.kremlin.ru/text/news/2008/05/200302.shtml |archivedate=2008-05-10 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://www.rian.ru/society/20080507/106807458.html РИА-Новости: в России появится новый федеральный университет]</ref> технологиялық әзірлемелер. Осы Жарлыққа сәйкес Президент Үкіметке бұрыннан құрылған [[Сібір федералды университеті|Сібір]] және [[Оңтүстік федералды университеті|Оңтүстік федералды университеттерімен]] қатар Қиыр Шығыс федералды университетін құруды қарастыруды тапсырды. [[2008 жыл]]дың 27 мамырында Дмитрий Медведев «Газпром» директорлар кеңесінің төрағасы қызметінен кетті,<ref>{{Cite web |url=http://kremlin.ru/appears/2008/05/27/1941_type63376type63378_201622.shtml |title=Начало встречи с членами совета директоров компании «Газпром» |accessdate=2009-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080630060230/http://www.kremlin.ru/appears/2008/05/27/1941_type63376type63378_201622.shtml |archivedate=2008-06-30 |deadlink=yes }}</ref> бір айдан кейін Медведевтің премьер-министрдің бірінші орынбасары ретінде Виктор Зубков оның мұрагері болады.<ref>[https://web.archive.org/web/20090707001730/http://old.gazprom.ru/subjects/29438.shtml Совет директоров ОАО «Газпром»]</ref> [[2008 жыл]]дың [[3 шілде]]сінде Д. А. Медведев жаңа «Ресей Федерациясының орыс казактарына қатысты мемлекеттік саясатының тұжырымдамасын» қабылдады, оның мақсаты орыс казактарының қайта тірілуі туралы Ресей Федерациясының мемлекеттік саясатын әзірлеу, Ресей Федерациясының мемлекеттік саясатының қағидаларын орыс казактары мен міндеттеріне қатысты жалпылау болып табылады. Мемлекеттік қызмет саласындағы казактар, казактар мен казак қоғамдастықтарының мемлекеттік және муниципалды органдармен өзара әрекеті. Осы тұжырымдамаға сәйкес «казактар тарихи маңызы бар және жергілікті дәстүрлерді ескере отырып, жергілікті маңызы бар мәселелерді шешуге белсенді атсалысады». Казактар саласындағы мемлекеттік саясаттың мақсаттары - бұл орыс казактарының мемлекетін және басқа да қызметтерін қалыптастыру және дамыту, орыс казактарының рухани және мәдени негіздерін қалпына келтіру және дамыту, олар үшін қаржылық, құқықтық, әдістемелік, ақпараттық және ұйымдастырушылық тетіктер мен барлық қажетті жағдайлар жасалады және жасалады. 2009 ж. [[10 қыркүйек|10 қыркүйегінде]] Интернетте «Ресей, алға!» Атты мақала жарияланды, онда ол Ресейдің болашағы туралы өз көзқарасын білдірді және технологиялық модернизацияның басым бағыттарын атады.<ref>[http://kremlin.ru/news/5413 Россия, вперёд! Статья Дмитрия Медведева]</ref> [[2011 жыл]]ғы [[24 қыркүйек]]те «Біртұтас Ресей» партиясының XII съезінде Дмитрий Медведев конгресс 2012 жылғы президенттік сайлауда Владимир Путиннің кандидатурасын қолдайтындығын және Ресейдің премьер-министрі болуға дайын екендігін мәлімдеді.<ref>[http://wra.ucoz.ru/news/medvedev_predlozhil_putina_na_post_prezidenta_rf/2011-09-24-335 Медведев предложил Путина на пост президента РФ — 24 Сентября 2011 — Информационно-развлекательный портал «WRA»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ===Инновациялық қызмет. Сколково=== [[Сурет:Medvedev in RIAN.jpeg|thumb|right|200px|2011 жылғы 23 маусымда Медведев Викимедиа [[Ортаққор|Commons]]-қа жеке фотосуретті жүктеді.]] [[File:Campus-night.jpg|thumb|Сколково мектебіндегі кампус жобасы]] Ресей Федерациясының Президентінің 2009 жылғы 12 қарашада жыл сайынғы жолдауында Д. А. Медведев: ''Ресейде барлық басым бағыттарды, атап айтқанда барлық салаларды қолдауға шоғырланған қуатты ғылыми-зерттеу орталығын құру туралы ұсыныстарды әзірлеуді аяқтау қажет. Бұл, егер сіз қаласаңыз, [[Силикон алқабы]] және басқа да шетелдік орталықтардың үлгісімен жүретін заманауи технологиялық орталықты құру туралы''.<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/transcripts/5979|title=Послание президента России Федеральному собранию|date=2009-11-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CSZzjuI|archivedate=2011-08-25}}</ref> Д.Медведев [[2009 жыл]]ғы 31 желтоқсанда «Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды дамыту және олардың нәтижелерін коммерциализациялау үшін географиялық тұрғыдан бөлек кешен құру жобасын әзірлеу жөніндегі жұмыс тобы туралы» № 889-А / қаулы шығарды.<ref>[http://text.document.kremlin.ru Распоряжение президента РФ от 31 декабря 2009 г. № 889-рп «О рабочей группе по разработке проекта создания территориально обособленного комплекса для развития исследований и разработок и коммерциализации их результатов»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }} (текст находится поиском «31 декабря 2009»)</ref> Жыл басында президент әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары, модернизациялау комиссиясы төрағасының орынбасары [[Владислав Юрьевич Сурков|Владислав Сурков]] жұмыс тобының жетекшісі болып тағайындалды. [[2010 жыл]]ғы [[18 наурыз]]да Олимпиаданың жеңімпаз студенттерімен кездесуде Д. А. Медведев Сколковода жаңа технологияларды дамыту және коммерциализациялау үшін Мәскеу басқару бизнес мектебінің негізінде Сколковода ультрадыбыстық ғылыми-технологиялық кешен құру туралы жоспарын жариялады.<ref>[http://www.rg.ru/printable/2010/03/19/vstrecha-olimp.html Президент учил жизни таланты]</ref><ref name="rian918">[http://www.rian.ru/science/20100318/215146918.html РИА Новости. Российская «Кремниевая долина» будет построена в Сколково — Медведев.]</ref> 23 наурызда Дмитрий Медведев [[Ханты-Мансийск]]іде Президенттік модернизациялау комиссиясының отырысында «[[Ренова]]» компаниялар тобының жетекшісі [[Виктор Феликсович Вексельберг|Виктор Вексельберг]] Сколководағы ресейлік инновациялық орталықты басқаратынын мәлімдеді.<ref>[http://www.pcweek.ru/themes/detail_print.php?ID=122579&print=Y На зависть Кампанелле]</ref> «Сколково инновациялық орталығы туралы» Ресей Федерациясының № 244-ФЗ Федералды заңына 2010 жылғы 28 қыркүйекте Президент Медведев қол қойған. Президент Медведевтің пікірінше, «Сколково» жобасы [[инновация]]ны тудыратын халықаралық зияткерлік капиталды шоғырландыру үшін қолайлы жағдай жасауға бағытталған.<ref name="zakon"/> Медведев қордың қамқоршылар кеңесін басқарды,<ref name="zakon">[http://www.rg.ru/2010/09/30/skolkovo-dok.html ФЕДЕРАЛЬНЫЙ ЗАКОН от 28.09.2010 № 244-ФЗ «ОБ ИННОВАЦИОННОМ ЦЕНТРЕ „СКОЛКОВО“» (принят ГД ФС РФ 21.09.2010)]</ref> мұны Сколково идеясын Ресейде және шетелде кеңінен тарату қажеттілігімен түсіндірді: «Сколково тек жақсы бренд қана емес, сонымен бірге біздің қоғамның өмірін сақтайтын идеологияға айналуы керек». Президент жеке өзі жобаны шет елдерде насихаттап жүргенін, бұл туралы шетелдік жетекшілермен сөйлесетінін айтты.<ref>[http://президент.рф/news/11079 Совместное заседание Комиссии по модернизации и Попечительского совета фонда «Сколково»]</ref> Кейіннен, 2011 жылдың 18 мамырында Дмитрий Медведев Сколково Мәскеу басқару мектебінің аумағында баспасөз мәслихатын өткізді. Президент журналистермен кездесу орнын таңдауды елді модернизациялау қажеттілігімен түсіндірді: «Бірақ мен бұл туралы Сколковода сөйлескеніме өте қуаныштымын, өйткені бұл ... маңызды, маңызды мәнге ие арнайы платформа, өйткені жаңа технологиялар дамып жатқан жерде, Сколковский осында құрылды. университет, Сколково мектебі, инновациялық орталық болады ... Сколково модернизациядағы маңызды буын болады, ең бастысы, бірақ, әрине, жалғыз емес»<ref>[http://президент.рф/news/11259 Пресс-конференция Президента России//президент.рф, 18 мая 2011 года]</ref> ===Бес күндік соғыс=== {{main|Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс (2008)|Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыстарға халықаралық реакция (2008))}} [[File:Medvedev interview "In August of 2008".ogg|thumb|250px|Медведевтің Оңтүстік Осетияда әскери қақтығыстың басталғаны туралы естеліктері]] [[File:Medvedev-Sarkozy.jpg|thumb|250px|Медведев пен Саркозидің Кремльдегі баспасөз конференциясы, 12 тамыз 2008 ж]] [[File:Medvedev meets with Kokoity and Bagapsh.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев Кремльде Эдуард Кокойтты және Сергей Багапшпен кездесті, 14 тамыз 2008 жыл]] [[2008 жыл]]дың 7-8 тамызына қараған түні грузин әскерлері [[Оңтүстік Осетия]]ның астанасы Цхинвальды және оған жақын орналасқан аудандарды қарулы түрде атқылауға кірісті;<ref name="VlChron">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1011909 Пятидневная война] {{Архивировано|url=https://www.webcitation.org/66D03jHFK?url=http://www.kommersant.ru/doc/1011909|date=2012-03-16}} Хроника грузино-российского конфликта с 7 по 14 августа в журнале «[[Коммерсантъ|Власть»]] № 32(785) от 18 августа 2008 г.</ref> бірнеше сағаттан кейін қала грузиндік бронды машиналар мен жаяу әскерлердің шабуылына ұшырады. Шабуыл нәтижесінде Ресейдің бітімгершілік күштерінің оннан астам әскери қызметшісі қаза тауып, ондаған адам жарақат алды.<ref name="news-bbc"> {{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7548000/7548633.stm |title = Красный Крест просит эвакуировать из Цхинвали раненых |publisher = http://news.bbc.co.uk |datepublished = 2008-08-08 |accessdate = 2008-08-18 |deadlink = no }} </ref> В результате атаки более десяти военнослужащих российских миротворческих сил было убито, несколько десятков — ранено. Официальным поводом для атаки на Цхинвал, по заявлениям грузинской стороны, послужило нарушение режима прекращения огня со стороны Южной Осетии, которая, в свою очередь, утверждает, что первой огонь открыла Грузия.<ref> {{cite web |datepublished = 2008-08-09 |url = http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1009540 |title = Первая миротворческая война |publisher = [[Коммерсантъ]] |accessdate = 2008-09-13 |deadlink = no }} </ref> [[Цхинвал]]ға жасалған шабуылдың ресми себебі,<ref name="SMIRokki">[http://newsru.com/russia/11sep2008/voshli.html СМИ: российские войска вошли в Южную Осетию ещё до начала боевых действий] [[NEWSru]] 11 сентября 2008 г.</ref> грузин тарапының пікірінше,</ref><ref>[http://newsru.com/russia/15sep2008/udaleno.html С сайта «Красной звезды» удалено интервью капитана Сидристого о вторжении российских войск в ЮО до нападения Грузии] [[NEWSru.com]] 15 сентября 2008 г.</ref> Оңтүстік Осетиямен атысты тоқтату бұзылған,<ref name="NYTFreshev">[https://www.nytimes.com/2008/09/16/world/europe/16georgia.html?_r=1&ref=world&oref=slogin Georgia offers fresh evidence on war’s start] [[The New York Times]] 15 сентября 2008 г.</ref><ref name="NEWSRNYT">[http://newsru.com/world/16sep2008/razveddannye.html NYT: Грузия нашла факты, что Россия «начала первой». Запад не убежден, но разбирается] [[NEWSru.com]] 16 сентября 2008 г.</ref> бұл Грузия өз кезегінде бірінші болып оқ атқан деп мәлімдейді. Ресейдің бірнеше газеттеріндегі бірқатар хабарларға,<ref name="spiegel">[http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,578273,00.html Did Saakashvili lie?] // [[Spiegel]], 16 сентября 2008 ([https://web.archive.org/web/20080918092725/http://www.inosmi.ru/stories/06/06/13/3482/244054.html перевод inosmi.ru])</ref><ref name="Le Monde">Литтель Д. [https://web.archive.org/web/20081014005026/http://www.inosmi.ru/stories/06/06/13/3482/244584.html Путевые заметки из Грузии] // [[Le Monde]], 12 октября 2008 (перевод inosmi.ru)</ref><ref>[http://www.businessweek.com/globalbiz/blog/europeinsight/archives/2008/11/the_russia-geor.html The Russia-Georgia War revisited // Business Week, 10 ноября 2008]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inosmi.ru/translation/245254.html |title=И снова к вопросу о войне России и Грузии // ИноСМИ, 11 ноября 2008 |accessdate=2009-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090823072032/http://www.inosmi.ru/translation/245254.html |archivedate=2009-08-23 |deadlink=yes }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090103143908/http://www.inosmi.ru/stories/06/06/13/3482/245262.html Безрассудная Грузия] // [[ИноСМИ]], [[11 ноября]] [[2008]]</ref> сондай-ақ бір айдан кейін шыққан грузиндік барлау мәлімдемесіне сәйкес, 2008 жылдың қыркүйегінде Ресейдің 58-ші армиясының жекелеген бөлімшелері 2008 жылдың 7 тамызынан бастап Оңтүстік Осетияға орналастырылды. Алайда, ресейлік мәліметтерге, сондай-ақ бірқатар Батыс ақпарат құралдары мен саясаткерлерінің хабарламаларына сәйкес, грузин тарапының Ресей әскерін мерзімінен бұрын орналастыру туралы айыптары жалған болып табылады.<ref> {{cite web |author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |datepublished = 2008-08-08 |url = http://cominf.org/2008/08/08/print:page,1,1166477945.html |title = Президент Южной Осетии Эдуард Кокойты заявил о многочисленных жертвах среди мирных жителей Цхинвала |work = |publisher = [[Государственный комитет по информации и печати Республики Южная Осетия]] |accessdate = 2008-08-25 |lang = |description = |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080814021458/http://cominf.org/2008/08/08/print:page,1,1166477945.html |archivedate = 2008-08-14 }} </ref> Сол күні кешке Грузия мен Оңтүстік Осетияның жанжалға қатысушы тараптары бір-бірін атысты тоқтату ережелерін бұзды деп айыптады. 8 тамызда таңертең [[Грузия президенті]] Михаил Саакашвили теледидар арқылы жасаған мәлімдемесінде Цинагар және [[Знаурский район|Знаур аудандарының]], Дмениси, Громи және Хетагурово ауылдарының, сонымен қатар Цхинвалидің көп бөлігін Грузияның күш құрылымдары «босатылғанын» мәлімдеді; ол Ресейді Грузия территориясын бомбалады деп айыптап, оны «классикалық халықаралық агрессия» деп атады; Грузияда жалпы мобилизация жарияланды. Сол күні Оңтүстік Осетия президенті Эдуард Кокойтей Оңтүстік Осетияда бейбіт тұрғындар арасында көптеген шығындар болғанын хабарлады және Грузия президенті [[Михаил Николаевич Саакашвили|Михаил Саакашвилиді]] осетин халқының геноцидінде айыптады. Әскери қақтығыс кезінде екі тарап бір-бірін түрлі қылмыстар жасады деп айыптады. 2008 жылы 8 тамызда Президент Медведев мәлімдеді: {{дәйексөз|''«Бүгін түнде Оңтүстік Осетияда грузин әскерлері Ресей бітімгерлері мен бейбіт тұрғындарға қарсы агрессия жасады. <...> Біз отандастарымыздың жазасыз өлуіне жол бермейміз. Кінәлілер жазасын алады »<ref name=rg.makarychev>Макарычев М. [http://www.rg.ru/2008/12/29/2008-osetia.html Кавказский узел] // [[Российская газета]], 29 декабря 2008 г.</ref>''|date=2008-27-02}} Кейін Медведев атап өтті: {{дәйексөз|''«Сайып келгенде, біз біраз уақыт бойына бұл әлі де болса арандатудың бір түрі болмайды деп үміттенген едік. Бірақ зымыран мылтығы шынымен жұмыс істей бастаған сәтте, танктер атыла бастады, және менің азаматтарымыздың, оның ішінде бітімгерлердің қаза тапқаны туралы хабардар болдым, бір минуттан да тартынбадым және жеңіліске және жазалау шараларына бұйрық бердім »''<ref name=rg.makarychev>Макарычев М. [http://www.rg.ru/2008/12/29/2008-osetia.html Кавказский узел] // [[Российская газета]], 29 декабря 2008 г.</ref>.|date=2008-27-02}} [[9 тамыз]]да Дмитрий Медведев Қорғаныс министрі [[Анатолий Эдуардович Сердюков|Анатолий Сердюков]] пен және Қарулы Күштердің Бас штабының бастығы [[Николай Егорович Макаров|Н. Макаров]] пен кездесуді бастады: ''«Біздің бітімгерлеріміз және оларға бекітілген бөлімдер қазір грузиялық тарапты бейбітшілікке шақыру үшін операция жүргізуде»''. 58-ші армия мен басқа бөлімшелер жұмыс істей бастаған ресми құжат ([[Жоғарғы қолбасшы]]ның жарлығы немесе бұйрығы) туралы ақпарат жария етілмеді. Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабы бастығының орынбасары генерал-полковник [[Анатолий Алексеевич Ноговицын|А.Ноговицынның]] [[2008 жыл]]ғы 9 тамыздағы мәлімдемесіне сәйкес, Ресей ол кезде Грузиямен соғысқан емес: ''Цхинвалиге келген 58-ші армияның барлық бөлімшелері мұнда қамтамасыз ету үшін осында жіберілді. «Грузия армиясының бөлімдерінің өз позицияларын жауып тастауы нәтижесінде ауыр шығынға ұшыраған Ресейдің бітімгершілік батальонына көмек''<ref name="Nogov">[http://www.rian.ru/defense_safety/20080809/150224350.html Россия не находится в состоянии войны с Грузией — Генштаб] [[РИА «Новости»]] 9 августа 2008 г.</ref>. [[12 тамыз]]да Медведев «Грузия билігін бейбітшілікке мәжбүрлеу» операциясын аяқтау туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.<ref>[http://www.rian.ru/osetia/20080812/150302824.html Россия завершает операцию по принуждению Грузии к миру — Медведев] [[РИА «Новости»]] 18 августа 2008 г.</ref> Сол күні Медведев [[Франция президенті]] [[Николя Саркози]] мен келіссөздер өткізді, Грузиядағы қарулы қақтығысты шешу жоспары (Медведев-Саркози жоспары) қабылданды,<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/12/2004_type63374type63377type63380type82634_205199.shtml |title=Заявления для прессы и ответы на вопросы журналистов по итогам переговоров с президентом Франции Николя Саркози, &#91;&#91;12 августа&#93;&#93; &#91;&#91;2008 год&#93;&#93;а, Москва, Кремль (текстовая расшифровка пресс-конференции, аудиозапись, видеозапись) |accessdate=2008-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124231941/http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/12/2004_type63374type63377type63380type82634_205199.shtml |archivedate=2009-01-24 |deadlink=yes }}</ref> Медведев грузин армиясының әрекетін грузин-оңтүстік осетин қақтығысы аймағында [[геноцид]] және [[этникалық тазарту]]<ref name="kremlin.ru">{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/12/2004_type63374type63377type63380type82634_205199.shtml |title=Заявления для прессы и ответы на вопросы журналистов по итогам переговоров с Президентом Франции Николя Саркози |accessdate=2008-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124231941/http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/12/2004_type63374type63377type63380type82634_205199.shtml |archivedate=2009-01-24 |deadlink=yes }}</ref> деп сипаттады. Медведев Саакашвилидің толық атысты тоқтату туралы мәлімдемесіне қарамастан, іс жүзінде ''«Грузия тарапында атысты тоқтату болған жоқ»'' және бейбітшілік күштері оқ атуды жалғастырды деп атап өтті. Бұл әрекеттерін сипаттай отырып, ол Грузия басшылығын «қан иісі бар қоқысшылармен» салыстырды.<ref name="kremlin.ru" /> Ресейдің көрші мемлекет аумағындағы әскери әрекеттері батыс мемлекеттерінің көпшілігінде жағымсыз баға мен сын туғызды. [[14 тамыз]]да (Грузиядағы белсенді соғыс қимылдары аяқталған кезде) Медведев Кремльде Абхазия Республикасының Президенті [[Сергей Васильевич Багапш|Сергей Багапш]] пен және Оңтүстік Осетия Республикасының Президенті [[Эдуард Джабеевич Кокойты|Эдуард Кокойты]] мен ресми түрде кездесті. Кездесу барысында Кокоиты мен Багапш бұған дейін Медведев пен Саркози әзірлеген грузин-оңтүстік осетин және грузин-абхаз қақтығысын реттеудің алты қағидасына қол қойды; танылмаған республикалардың президенттеріне Ресейдің Оңтүстік Осетия мен Абхазия мәртебесі туралы кез келген шешімді осы республикалардың халықтары қабылдайтынын қолдайтындығы туралы хабарланды.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/14/1535_type63374type63377type82634type205158_205303.shtml |title=Встреча с Президентом Южной Осетии Эдуардом Кокойты и Президентом Абхазии Сергеем Багапшем |accessdate=2008-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080818213006/http://www.kremlin.ru/appears/2008/08/14/1535_type63374type63377type82634type205158_205303.shtml |archivedate=2008-08-18 |deadlink=yes }}</ref> 2008 ж. 23-24 тамызында жүргізілген POF сауалнамасына сәйкес, елдің әртүрлі аймақтарында сауалнамаға қатысқан ресейліктердің 80% -ы «қазіргі Ресейді ұлы держава деп атауға болады»; 69% Ресейдің сыртқы саясаты «өте тиімді» деп санайды; Сауалнамаға қатысқандардың басым көпшілігі - 82% «Ресей әлемдегі ең ықпалды ел болуға ұмтылуы керек» деп мәлімдеді. ҚПФ зерттеуінің деректерін талдай отырып, ФТ 2008 жылдың 23 қыркүйегінде: ''Ресей қоғамы, көбінесе, соғысты қолдайды, қатал саясаттың негізіне айналды'' деп жазды.<ref name="FTFOMEn">[https://web.archive.org/web/20090124015615/http://www.ft.com/cms/s/0/5b791c9a-8907-11dd-a179-0000779fd18c.html?nclick_check=1 Hardline stance backed as views of US hit new low] [[Financial Times]] 23 сентября 2008 г.</ref><ref name="FTFOMruss">[http://www.inopressa.ru/ft/2008/09/23/12:16:08/antiamericanisme Россияне поддерживают жесткий курс, неприязнь к США вновь бьет рекорды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925222230/http://www.inopressa.ru/ft/2008/09/23/12:16:08/antiamericanisme|date=2008-09-25}} Русский перевод статьи на [[ИноСМИ.ру]]</ref> ===Әлеуметтік-экономикалық саясат=== 2008 жылғы мамырда Д. А. Медведев «Кәсіпкерлікке әкімшілік шектеулерді жою бойынша шұғыл шаралар туралы» қаулыға қол қойды, онда үкіметке федералды заңдардың жобаларын Мемлекеттік Думаға әзірлеу және ұсыну тапсырылды, атап айтқанда<ref name="turizm0508">[http://www.interfax.ru/tourism/tourisminf.asp?id=15489 Владимир Стржалковский, глава Федерального агентства по туризму: «Об эффективности обновлённого закона о туризме говорит возросшее число досудебных решений по конфликтным ситуациям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525094142/http://www.interfax.ru/tourism/tourisminf.asp?id=15489 |date=2011-05-25 }} // Интерфакс, 31 мая 2008</ref><ref>[http://www.rg.ru/2008/05/17/biznes-podderjka-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 15 мая 2008 года № 797 «О неотложных мерах по ликвидации административных ограничений при осуществлении предпринимательской деятельности»] // Российская газета</ref>: * негізінен бизнесті бастау туралы хабарлама беру, оны жүзеге асыру үшін қажетті рұқсаттардың санын азайту, өндірушінің өнімнің сапасы туралы декларациялау (негізінен) ауыстыру; * қызметтің жекелеген түрлерін лицензиялауды міндетті сақтандыру немесе қаржылық кепілдіктермен алмастыру. [[2008 жыл]]ғы [[16 желтоқсан]]да Д. А. Медведев «Космотранс», «Космотранс», «Космотранс», «Космотранс», «Космотранс», «Космотранс», «ОКБ Вымпел», «Ғарыштық инфрақұрылым объектілерін пайдалану орталығы» федералды мемлекеттік унитарлық кәсіпорнын қайта құру туралы »Жарлыққа қол қойды.<ref name="rkp">[https://web.archive.org/web/20090804205242/http://www.tsenki.com/NewsDoSele.asp?NEWSID=590 О реорганизации ФГУП «ЦЭНКИ»]</ref> «[[Байқоңыр (ғарыш орталығы)|Байқоңыр» ФКК]]». Қайта құру ғарыштық және жерүсті жүйелерін құрудың федералды бағдарламасын іске асыру үшін ресейлік зымыран-ғарыш саласының зияткерлік, өндірістік және қаржылық ресурстарын сақтау, дамыту және пайдалануды оңтайландыру мақсатында жүргізілді.<ref name="rkp" /> ===Ауыл шаруашылығы=== Президент ретінде Д. Медведев В.В.Путиннің ауыл шаруашылығы саласындағы саясатын жалғастырды<ref name="lf1">[http://www.lefigaro.fr/matieres-premieres/2010/04/16/04012-20100416ARTFIG00408-la-russie-remporte-la-course-au-ble-devant-les-etats-unis-.php Россия обошла США по урожаю пшеницы] // Le Figaro, 19 апреля 2010, [http://www.inosmi.ru/economic/20100419/159413226.html перевод на русский]</ref> [[2009 жыл]]ғы 5 маусымда Медведев астық өндіруді басым бағыттардың бірі деп атады: «Интенсивті егіншілік әдістерін енгізумен, астық өсіру технологиясын ұстанумен және бидайдың орташа өнімділігін гектарына 24 центнерге дейін өсірумен (біз 2008 жылы қол жеткіздік), жылына 112-115 млн тонна астық шығара аламыз . Ал қосымша егіс алқаптарын енгізу арқылы - 133-136 миллион тонна»<ref name="lf1" />. 2010 жылдың сәуірінде Le Figaro газеті Ресейде бидай өндірісі тарихта алғаш рет АҚШ-тағы түсімнен асып түсуі мүмкін деп жазды,<ref name="lf1" /> газеттің мәліметі бойынша бұл көрсеткіш Ресейдің жаңа агроөнеркәсіптік стратегиясының нәтижесі.<ref name="lf1" /> Amundi Funds Global Agriculture басқарушы директоры Николас Фрагно 2010 жылы Ресей астықты үшінші ірі экспорттаушы бола алады және осы көрсеткіш бойынша Еуропалық Одаққа жақындай алады деп болжады.<ref name="lf1" /> ====2008 жылғы қаржы дағдарысы және Ресейдегі ішкі саяси ахуал==== {{main|Ресейдегі қаржы-экономикалық дағдарыс (2008–2010)}} Әлемдік қаржы дағдарысы Ресей экономикасының дамуына әсер етті. Медведевтің 2008 жылғы [[31 шілде]]дегі '''қорқынышты бизнесті тоқтату''' туралы талабын кейбір бақылаушылар «тікелей қақтығыста» деп бағалады, бірнеше күн бұрын (24 шілде) премьер-министр Владимир Путиннің [[Мечель]] басшылығына айтқан қатал мәлімдемесі. [[The Financial Times]] газетінің 2008 жылғы 18 қыркүйектегі Ресей экономикасын талдауға арналған материалында Ресейдің қор нарығының құлдырауының негізгі себептері, өтімділік дағдарысы және 2008 жылдың тамыз-қыркүйек айларындағы капиталдың кетуі елдің ішкі проблемаларына қатысты: «<...> ''Ресейдің қаржы секторы - ең мықты АҚШ-тағы несие дағдарысынан зардап шекті.<ref name="FTRetreat">[http://www.ft.com/cms/s/0/af5f1488-84e1-11dd-b148-0000779fd18c.html?nclick_check=1 Retreat from Moscow: Investors take flight as global fears stoke Russian crisis] [[Financial Times]] от 18 сентября 2008 г (дата бумажного номера газеты)</ref><ref name="InoReatreat">[http://inosmi.ru/translation/244123.html Бегство из Москвы. Инвесторы отступают, тревога нарастает, кризис подступает ближе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922015625/http://inosmi.ru/translation/244123.html |date=2008-09-22 }} Перевод статьи на Иносми.ру</ref> Мәскеу биржалары мен банктері үшін халықаралық дағдарыс қалыптасқан дағдарыстық жағдайға байланысты шиеленісе түсті, оған негізінен ішкі факторлар, яғни тамыз-грузин соғысы себеп болды »''. 2008 жылғы [[19 қыркүйек]]те [[Standard & Poor's]] халықаралық рейтинг агенттігі Ресей Федерациясының тәуелсіз несиелік рейтингтерінің болжамын «Позитивтіден» «Тұрақтыға» қайта қарады; Шетел валютасындағы міндеттемелер (BBB +) және ұлттық валютадағы міндеттемелер (A-) бойынша ұзақ мерзімді несиелік рейтингтер, сондай-ақ қысқа мерзімді тәуелсіз несиелік рейтингтер (A-2) расталды.<ref name="SPNeUv">[http://www.finmarket.ru/z/nws/hotnews.asp?id=942635 Standard & Poor’s не уверено в будущем России, понизило прогноз рейтингов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127005439/http://www.finmarket.ru/z/nws/hotnews.asp?id=942635 |date=2009-01-27 }} Агентство Финмаркет 19 сентября 2008 г.</ref> [[1 қазан]]да Ресей премьер-министрі [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] қаржы дағдарысының кінәсін АҚШ үкіметі мен «жүйеге» жүктеді және былай деді: {{дәйексөз|''«Бүгінгі таңда экономика және қаржы саласында болып жатқанның бәрі, АҚШ-та басталды. Көптеген экономикалар тап болған бүкіл дағдарыс және, ең өкініштісі, тиісті шешімдер қабылдай алмау - бұл енді нақты адамдардың жауапсыздығы емес, жүйенің жауапсыздығы. Көшбасшылықты талап ететін жүйе. Бірақ біз оның көшбасшылық қабілетті ғана емес, тіпті дағдарыстық құбылыстарды жеңу үшін қажетті, қажетті шешімдерді қабылдай алмайтындығын көреміз ».''<ref name="PutBlame"> [https://web.archive.org/web/20081007141507/http://www.government.ru/content/governmentactivity/mainnews/archive/2008/10/01/1254237.htm Председатель Правительства России В. В. Путин провел заседание Правительства Российской Федерации.] Официальный сайт Правительства РФ 1 октября 2008 г.</ref>|date=2008-27-02}} Үкіметтің сол отырысында кәсіпорындардың жалақы қорларына салық ауыртпалығын күрт арттыру туралы шешім қабылданды: 2010 жылдан бастап бірыңғай әлеуметтік салық (UST) 26% ставкамен жалақы қорының 34% құрайтын үш сақтандыру жарнасына ауыстырылуы керек.<ref name="KommESN">[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1034382 Налог на добавленную пенсию] «[[Коммерсантъ|Коммерсантъ»]] № 178(3995) от 2 октября 2008 г.</ref> UST-ны жою туралы шешім ресейлік бизнестің жағымсыз реакциясын тудырды; 2008 жылғы 2 қазанда «Бизнес Ресей» Путинге әлемдік нарықтардағы қаржы дағдарысы аяқталғанға дейін кез-келген салықтық инновацияларға мораторий жариялау туралы ұсыныс жасады. ҚДБ стратегиялық талдау департаментінің директоры Игорь Николаев тиімді мөлшерлемені 20-22% -дан 30% -ға дейін көтеру «өте көп» деп атап өтті:<ref name="ESNTitov">[https://web.archive.org/web/20081003234257/http://www.rbcdaily.ru/2008/10/03/focus/383594 Бизнесмены вступились за ЕСН] [[РБК Daily]] 3 октября 2008 г.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090124192933/http://www.deloros.ru/press/news/9319 «Деловая Россия» предлагает объявить мораторий на любые налоговые новации] На сайте общественной организации «Деловая Россия» 2 октября 2008 г.</ref> ''«Бұл өте нашар шешім, қор нарығындағы және жалпы экономикадағы мәселелер күшті ынталандырулармен толықтырылады. Біз экономикалық өсу қарқынын төмендетіп қана қоймай, келесі жылы нөлдік деңгейге көтереміз. Егер салық ауыртпалығын арттырудың ең сәтсіз сәтін таңдауға болатын болса, онда ол таңдалады»<ref name="ESNNikKom">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1034382 Налог на добавленную пенсию] [[Коммерсантъ]] № 178 (3995) от 2 октября 2008 г.</ref>''. [[2008 жыл]]ғы [[6 қазан]]да РТС индексі төмендеді: тәулігіне 19,1% - 866,39 тармаққа дейін;<ref name="StockCr">[http://newsru.com/finance/06oct2008/stocks.html Российский фондовый рынок вновь рухнул, побив рекорд «черного вторника».] [[NEWSru]] 6 октября 2008 г.</ref> [[Лондон]]дағы сауда тоқтамады, ресейлік «көк фишкалар» 30-50% -ға арзандады)<ref name="VedFisch">[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/10/07/163810 Биржи в коме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605220403/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008%2F10%2F07%2F163810|date=2009-06-05}} «[[Ведомости|Ведомости»]] № 189 (2211) от 7 октября 2008 г.</ref>. [[2008 жыл]]ғы 7 қазанда Д. А. Медведев үкіметтің экономикалық блогымен кездесуден кейін мемлекет Ресей банктеріне кемінде бес жыл мерзімге 950 млрд. Рубльге дейінгі реттелген несие беретіндігін жариялады. Бұл жаңалық қор нарығының уақытша өсуіне себеп болды.<ref name="Subcr">[http://newsru.com/finance/07oct2008/support2.html Медведев: Российским банкам предоставят кредит на 950 млрд рублей на пять лет] [[NEWSru]] 7 октября 2008 г.</ref> Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша Ресейдің қаржы жүйесін нығайту шаралары «өтімділіктің тапшылығы жағдайында банк жүйесін тұрақтандыруға қол жеткізуге және халық арасында дүрбелеңнің алдын алуға мүмкіндік берді: банк жүйесінен депозиттердің таза ағымы тұрақтанды, шетел валютасындағы депозиттердің өсуі басталды,<ref name="NewsSack">[http://newsru.com/finance/08oct2008/gotsacked.html Российские компании начинают увольнять сотрудников, чтобы смягчить последствия экономического кризиса] [[NEWSru]] 8 октября 2008 г.</ref> ірі банктер арасында банкроттыққа жол берілмеді және банк секторын шоғырландыру процесі қайта басталды »<ref name="doklad18">[http://siteresources.worldbank.org/INTRUSSIANFEDERATION/Resources/rer18rus.pdf «Доклад об экономике России» № 18] // Всемирный банк</ref>. [[2008 жыл]]дың қазанында мұнай және газ алпауыттары ([[Лукойл]], [[Роснефть]], ТНК-ВР және [[Газпром]]) үкіметтен сыртқы қарыздар бойынша қарызды өтеу үшін қолдау сұрады.<ref name="Subcr" /> [[2008 жыл]]ы 8 қазанда Президент Медведев [[Эвьян-ле-Бен|Эвиандағы]] ([[Франция]]) Әлемдік саясат жөніндегі конференцияда сөйлеген сөзінде экономикалық дағдарыстың сипаты мен сабақтары туралы өз пікірін білдірді: оның пікірінше, «бірқатар елдердің экономикалық« эгоизмі »дағдарысқа әкелді.<ref name="KrFive">[http://kremlin.ru/appears/2008/10/08/1619_type63374type63377type82634_207422.shtml Выступление на Конференции по мировой политике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011044848/http://kremlin.ru/appears/2008/10/08/1619_type63374type63377type82634_207422.shtml |date=2008-10-11 }} На официальном сайте Президента Российской Федерации 8 октября 2008 г.</ref><ref name="NewsrFive">[http://newsru.com/finance/08oct2008/medvedev.html Медведев назвал 5 принципов выхода из кризиса и 5 принципов нового Договора о евробезопасности] [[NEWSru]] 8 октября 2008 г.</ref> Ол 5 тармақтан тұратын бағдарламаны ұсынды, оның біріншісі: «жаңа жағдайларда ұлттық және халықаралық реттеуші институттарды жетілдіріп, жүйеге енгізу керек». Сол күні ресейлік компаниялардың шенеуніктер мен уәделерге қайшы келетініне қарамастан, қысқарта бастағандығы туралы хабарлады. сарапшылардың болжамдары, сондай-ақ [[Горький автомобиль зауыты|ГАЗ]] конвейерлерін тоқтату және [[КамАЗ]]-да жұмыс күндерінің санын қысқарту.<ref name="GazKamaz">[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1037547 Кризис вырулил на автозаводы // ГАЗ остановил конвейер, а КамАЗ уменьшил число рабочих дней] «Коммерсантъ» № 182 (3999) от 8 октября 2008 г.</ref> Мемлекеттік Думаның бірқатар заң жобаларын қабылдауына және В.Путиннің Даму Банкі (Внешэкономбанк),<ref name="Duma">[http://money.newsru.com/article/10Oct2008/gossredstva Госдума законодательно утвердила пакет мер по поддержке финансовой системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716143504/http://money.newsru.com/article/10Oct2008/gossredstva|date=2017-07-16}} [[NEWSru]] 10 октября 2008 г.</ref> ол өзінің бақылау кеңесінің төрағасы болып, мемлекеттік қорларды (оның ішінде Ресей Ұлттық әл-ауқат қорының қаражатын) ресейлік акциялар мен облигацияларға орналастырудың операторы ретінде әрекет етеді, [[Ресейлік Newsweek]] газетінің 2008 жылғы 13 қазандағы хабарлауынша,<ref name="SelectBus">[http://runewsweek.ru/economics/25528/ Отборный бизнес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016104532/http://runewsweek.ru/economics/25528/|date=2008-10-16}} [[Русский Newsweek]] 13 октября 2008 г.</ref> ВЭБ кепілдікке ресейлік кәсіпорындардың кепілдікке алынған акцияларын қайтарып алады, бұл «ұлттандыру» және мүлікті қайта бөлу қаупін тудырады.<ref name="SelectBus"/> [[2008 жыл]]ғы 13 қазанда Д. А. Медведев жеке тұлғалардың банктік салымдарындағы кепілдіктерді 700 мың рубльге дейін арттыратын жарлыққа қол қойды<ref name="amrp">[http://www.rian.ru/crisis_spravki/20090914/185012904.html Антикризисные меры правительства России 2008-09 гг. Справка] // РИА Новости, 14 сентября 2009 г.</ref>. [[2008 жыл]]дың 4 желтоқсанында премьер-министрдің «тікелей жолынан» кейін Путин [[Би-Би-Си]]ге келесі президенттік сайлау 2012 жылы өткізілетінін және оның Медведевпен ынтымақтастығы «тиімді тандем<ref name="BBCTandem">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7765052.stm|title=Putin rules out early Kremlin bid|publisher=[[БиБиСи]]|datepublished=2008-12-04|accessdate=2008-12-05|description=Russian PM Vladimir Putin has ruled out an early return to the presidency|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CSatqY1?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7765052.stm|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>» екенін айтты; Телерадиокорпорация «тікелей желі» премьер-министр Путиннің (және президент Медведев емес) жүргізгенін «Путин президенттіктен кеткеннен бері нақты биліктен қол үзгенін» дәлелдеді. Путин мұны оның биліктегі партия төрағасы (Мемлекеттік Думадағы «[[Біртұтас Ресей]]» партиясының көпшілігіне сілтеме жасай отырып) деп түсіндірді. [[Федералды мемлекеттік статистикалық қызмет|Росстат]]тың [[2009 жыл]]ғы қаңтарда жарияланған мәліметтеріне сәйкес, желтоқсанда халықтың нақты қолдағы табысының төмендеуі қарашамен салыстырғанда екі есе артып, 11,6% -ды құрады (өткен жылдың желтоқсан айымен салыстырғанда)<ref name="BBCTandem"/>, нақты жалақы 4,6% -ға (+7,2) төмендеді. қарашада%), 4-тоқсандағы жұмыссыздардың орташа айлық өсу қарқыны ІІІ тоқсандағы 5,6% -бен салыстырғанда 23% құрады (2007 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда).<ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/01/28/178956|title=Социальный кризис|publisher=[[Ведомости]]|datepublished=2008-01-28|accessdate=2009-01-29|description=Экономика закончила год с минусом: в декабре упали капинвестиции, производство, реальные доходы и зарплаты, резко сократился рост торговли, отчитался Росстат. Эти показатели могут не выйти из минуса по итогам всего 2009 года|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813203642/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/178956/|archivedate=2011-08-13}}</ref> [[2009 жыл]]дың 30 желтоқсанында [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Ресейдің Премьер-Министрі]] Владимир Путин Ресейдегі экономикалық дағдарыстың белсенді кезеңі еңсерілгенін мәлімдеді.<ref>[http://russian.people.com.cn/31520/6856672.html В. Путин: активная фаза кризиса преодолена, возобновился экономический рост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519134404/http://russian.people.com.cn/31520/6856672.html |date=2011-05-19 }} // Жэньминь Жибао, 31 декабря 2009 г.</ref> [[2010 жыл]]ғы наурыздағы Дүниежүзілік банктің есебінде Ресейдің экономикалық шығындары дағдарыс басталған кезде күтілгеннен аз болғандығы айтылды.<ref name="vb240310">[http://top.rbc.ru/economics/24/03/2010/383833.shtml Всемирный банк поверил в Россию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116084312/http://top.rbc.ru/economics/24/03/2010/383833.shtml |date=2014-01-16 }} // РБК, 24 марта 2010 г.</ref> Дүниежүзілік банктің мәліметі бойынша, бұл ішінара үкімет қабылдаған дағдарысқа қарсы ауқымды шаралармен байланысты болды.<ref name="vb240310" /> ====Протекционистік шаралар==== [[Сурет:Dmitry Medvedev in Germany, July 2011-19.jpeg|thumb|right|300px|Медведев [[Германия Федералдық канцлері|Германия канцлері]] [[Ангела Меркель]] мен [[Германия]]да 2011 жылдың шілдесінде]] [[2009 жыл]]ғы 12 қаңтарда Ресей Федерациясы Үкіметінің 2008 жылғы 5 желтоқсанда премьер-министр Владимир Путин қол қойған «Кейбір автомобильдер үшін кедендік тарифке өзгерістер енгізу туралы»<ref>[http://newsru.com/finance/12jan2009/poshliny.html Вступают в силу новые ставки таможенных пошлин на ввоз иномарок: они выросли в среднем на треть] NEWSru 12 января 2009.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2008/12/12/tamozh-dok.html|title=Постановление Правительства Российской Федерации от 5 декабря 2008 г. № 903 г. Москва «О внесении изменений в Таможенный тариф Российской Федерации в отношении некоторых моторных транспортных средств»|publisher=[[Российская газета]]|datepublished=2008-12-12|accessdate=2009-01-12}}</ref> қаулысына сәйкес жаңа әкелінгендерге [[кедендік баж салығы]] артты.<ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1098046|title=Перекати-пошлины|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2008-12-22|accessdate=2009-01-12|description=«Новые акции протеста автомобилистов прошли по всей России»|deadlink=no}}</ref> [[Ресей]]ге, шетелдік жүк көліктері мен автомобильдер. Үкіметтің бұл шешімі Қиыр Шығыстағы, Сібірде және басқа да облыстарда 2008 жылдың желтоқсанында, негізінен саяси ұрандармен жалғасқан 2009 жылғы қаңтардың басында жалғасқан жаппай наразылықтарды тудырды.<ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1101263|title=Автомобилисты спешились под знамена|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2009-01-11|accessdate=2009-01-12|description=«К акциям протеста против повышения пошлин примкнули партии и движения»|deadlink=no}}</ref> 28 қаңтар 2009 ж. [[Бүкіләлемдік экономикалық форум|Давоста]] В.Путин өз сөзінде: «Сіз оқшаулану мен кеңейтілген экономикалық эгоизмге ене алмайсыз. G20 саммитінде әлемнің жетекші экономикаларының көшбасшылары әлемдік сауда мен капитал қозғалысына кедергілер жасаудан бас тартуға келісті. Ресей осы пікірлермен бөліседі. Тіпті, дағдарыс жағдайында протекционизмнің белгілі бір өсуі сөзсіз болып табылатын болса, біз оны, өкінішке орай, бүгінде көріп отырмыз, сондықтан бұл жерде бәрімізде пропорцияны білуіміз керек»<ref>[http://www.polit.ru/news/2009/01/29/davos.html Путин в Давосе: чрезмерное вмешательство государства не поможет в борьбе с кризисом] [[Polit.ru]] [[29 января]] 2009.</ref><ref>[http://www.rian.ru/mm/20090129/160467863.html Антикризисный рецепт от Владимира Путина. Выступление в Давосе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201034320/http://www.rian.ru/mm/20090129/160467863.html|date=2009-02-01}} [[РИА «Новости»]] [[29 января]] 2009.</ref>. ====Рецессия. Ішкі саясат (2009)==== Федералды мемлекеттік статистикалық қызмет 2009 жылғы қаңтарда жариялаған мәліметтерге сәйкес, 2008 жылғы желтоқсанда Ресейдегі өнеркәсіп өндірісінің төмендеуі 2007 жылғы желтоқсанмен салыстырғанда (қарашада - 8,7%), бұл соңғы онжылдықтағы өндірістің ең терең құлдырауы болды; тұтастай алғанда, 2008 жылғы 4-тоқсанда өнеркәсіп өндірісінің төмендеуі 2007 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,1% құрады.<ref name="Plav">{{cite web|url=http://www.ng.ru/economics/2009-01-26/4_industry.html|title=Производство попало под обвал|publisher=[[Независимая газета]]|datepublished=2009-01-26|accessdate=2009-01-28|description=Промышленность расплачивается за плавную девальвацию рубля|deadlink=no}}</ref> 2009 жылдың қаңтар-қазан айлары бойынша өнеркәсіп өндірісінің индексі 2008 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 86,7% құрады (Ресей [[Ресей Федерациясының Экономикалық даму министрлігі|Экономика министрлігінің]] деректері)<ref name="Probilo">{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1108255|title=Программа «500 пунктов» выполнена|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2009-01-24|accessdate=2009-01-24|description=Фондовый рынок упал на шесть лет назад|deadlink=no}}</ref>. Өнеркәсіптік өндірісті тұрақтандырудың кейбір белгілері 2009 жылдың соңына қарай айтарлықтай жақсаруға себеп бермейді, инфляцияны жылдың аяғында 8,8% деңгейіне дейін төмендетуді қоспағанда (Росстат мәліметтері). 2009 жылдың он айында ЖІӨ 9,6% төмендеді. ===2008 жылғы Президенттің жолдауы. Конституцияға өзгерістер енгізу туралы заң=== Ресей Федерациясының Президентінің [[2008 жыл]]ғы [[23 қазан]]да жоспарланған Федералды жиналысқа жыл сайынғы жолдауын жариялау белгісіз мерзімге кейінге қалдырылды<ref>{{cite web|url=http://newsru.com/russia/20oct2008/poslanie.html|title=В Послании Федеральному Собранию Медведев расскажет про финансовый кризис|publisher=[[NEWSru]]|datepublished=2008-10-20|accessdate=2008-10-23|deadlink=no}}</ref>; Медведев оған дағдарысқа қарсы түзетулер енгізуге ниетті екендігі туралы хабарлады. Дәл сол күні БАҚ сарапшылардың пікіріне сүйене отырып,<ref>{{cite web|url=http://www.svobodanews.ru/news/2008/10/23.html?id=470017|title=Сегодняшнее послание президента Медведева перенесено|publisher=[[Радио «Свобода»]]|datepublished=2008-10-23|accessdate=2008-10-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CSmIUvN?url=http://www.svobodanews.ru/content/news/470017.html|archivedate=2011-08-25|deadlink=yes}}</ref> «әлемдік қаржы дағдарысы Ресей азаматтарының өміріне әсер ете бастады» деп мәлімдеді.<ref>[http://newsru.com/finance/23oct2008/crisis.html Из-за кризиса россияне сократят разговоры по сотовым, потеряют в цене квартир и перестанут покупать новые авто] [[NEWSru]] 23 октября 2008 г.</ref> [[2008 жыл]]дың [[5 қараша]]сында [[Үлкен Кремль сарайы]]ның Әулие Георгий залында оқылған (барлығының бәрі Кремльдің Мәрмәр залында) Медведев Құрама Штаттарды сынға алды және Ресей Конституциясына өкілеттіктерді ұзартатын түзетулер енгізуді ұсынды («[[Ресей Конституциясына түзетулер|конституциялық түзету]]» деп аталады)<ref name="FullPosl">[http://kremlin.ru/appears/2008/11/05/1349_type63372type63374type63381type82634_208749.shtml Послание Федеральному Собранию Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819094940/http://kremlin.ru/appears/2008/11/05/1349_type63372type63374type63381type82634_208749.shtml |date=2009-08-19 }} На официальном сайте Президента России 5 ноября 2008 г.</ref>. Президент және Мемлекеттік Дума тиісінше алты және бес жылға дейін; Президенттің жаңа ұсынысы «тұрақты қолдаумен» қабылданды. Президент «саяси ахуалдың шиеленісуіне себеп болатындарға» «ескерту жасады»<ref name="Predlovats">[http://newsru.com/russia/05nov2008/6years.html Медведев продлевает полномочия себе и депутатам Госдумы] [[NEWSru]] 5 ноября 2008 г.</ref><ref name="Posl">[http://newsru.com/russia/05nov2008/poslanie1.html Медведев выступил с революционным Посланием: он ответил на ПРО США и увеличил срок президентства до 6 лет] 5 ноября 2008 г.</ref>: «Біз әлеуметтік және этникалық араздықты қоздыруға,<ref name="FullPosl"/> адамдарды алдап, оларды заңсыз әрекеттерге тартуға жол бермейміз». «Ведомости» газетінің аты аталмаған «президент әкімшілігіне жақын дереккөзге» сәйкес 6 қарашада «Путиннің басқару мерзімінің мерзімін 2007 жылға дейін ұзарту жоспары жасалды» және оның Кремльге ұзақ мерзімге оралуы қарастырылды;<ref name="Veddosr">{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/11/06/167527|title=Шесть лет Путину|publisher=[[Ведомости]]|datepublished=2008-11-06|accessdate=2008-11-06|description=«Медведев объявил об увеличении сроков полномочий президента и Госдумы. Реформа была задумана ещё при президентстве Путина, говорят в Кремле, ему и послужит.»|deadlink=no}}</ref> ақпарат көзі сценарий бойынша «Медведев өз өкілеттілігін мерзімінен бұрын отставкаға кетуі мүмкін,<ref>[http://runewsweek.ru/country/25849/ Дело особой срочности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125182300/http://runewsweek.ru/country/25849/|date=2009-01-25}} [[Русский Newsweek]] 10 ноября 2008 г.</ref> бұл Конституцияны өзгерту арқылы мүмкін» деп болжайды.<ref name="Veddosr"/> Осындай пікірді 10 қарашада ресейлік Newsweek журналы үкіметіндегі ақпарат көздері айтты. Ресей премьер-министрінің Владимир Путиннің өкілі [[Дмитрий Сергеевич Песков|Дмитрий Песков]] «Ведомости» газетіне: «Мен Путиннің келесі жылы президенттік қызметке оралуына ешқандай себеп таппаймын, өйткені қазіргі президент 2009 жылы жалғасады» деді.<ref name="Edrossmeet">[http://www.edinros.ru/news.html?id=147312 Партия реализует Послание Президента]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} На официальном сайте «Единой России» 7 ноября 2008 г.</ref> 7 қараша күні кешке «Единая Россия» партиясының жетекшісі, премьер-министр Владимир Путин партия басшылығымен кездесуде, оған Ресей Президенті Әкімшілігі Аппараты басшысының бірінші орынбасары [[Владислав Юрьевич Сурков|Владимир Сурков]] және Ресей Үкіметі Аппаратының басшысы Сергей Собянин қатысты:<ref name="Edrossmeet"/><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=221599 Путин: «Единая Россия» должна обеспечить поддержку положений Послания президента] «[[Вести (телеканал)|Вести»]] 7 ноября 2008 г.</ref> «Менің ойымша, «[[Біртұтас Ресей]]» ''Президенттің ұстанымын қолдауы керек және оның саяси ресурсы есебінен Президенттің ұсыныстарын федералды парламент арқылы, қажет болған жағдайда заң шығарушы жиналыстар арқылы өткізуді қамтамасыз етуі керек. иондық''. Ұсыныс оппозиция мен адам құқығын қорғаушылардың наразылығын тудырды<ref name="ProtPopr">[http://newsru.com/russia/05nov2008/srok.html Предложение Медведева увеличить президентский срок требует изменения Конституции. Правозащитники протестуют] 5 ноября 2008 г.</ref>. [[2008 жыл]]ғы 11 қарашада Президент Медведев Ресей Федерациясы Конституциясының 134-бабына және «Ресей Федерациясының Конституциясына өзгертулерді қабылдау және күшіне енгізу тәртібі туралы» Федералды заңның 3-бабына сәйкес Мемлекеттік Думаға Ресей Федерациясының Конституциясына өзгерістер енгізу туралы заң жобаларын енгізді: «Мерзімді өзгерту туралы». Ресей Федерациясы Президентінің және Мемлекеттік Думаның өкілеттіктері »және« Ресей Федерациясының Үкіметіне қатысты Мемлекеттік Думаның бақылау өкілеттіктері туралы»<ref name="Vnespr">[http://newsru.com/russia/11nov2008/vnios.html Процесс пошел: Медведев внёс в Госдуму законы об увеличении президентского и депутатского сроков] [[NEWSru]] 11 ноября 2008 г.</ref>. [[File:Dmitry Medvedev 20 November 2008-4.jpg|thumb|250px|2008 жылғы 20 қарашада «Біртұтас Ресей» партиясының 10-шы съезінде]] [[2008 жыл]]ғы 13 қарашада Ресейдің кейбір бұқаралық ақпарат құралдары Мемлекеттік Думаның кейбір депутаттарының айтуынша, сол жылы 20 қарашада «Единая Россия» конгресінде Владимир Путин партияға кіріп, Мемлекеттік Думаның төрағасы бола алады; Парламенттің төменгі палатасына қайта сайлау мүмкіндігі жоққа шығарылмады<ref name="NGGD">[http://newsru.com/russia/13nov2008/putiner.html Чтобы спасти имидж, Путин может оставить премьерский пост и вступить в «Единую Россию»] [[NEWSru]] 13 ноября 2008 г</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/11/14/169012|title=На реформу дается месяц|publisher=«[[Ведомости]]»|datepublished=2008-11-14|accessdate=2008-11-14|description=«Партийное руководство рекомендовало региональным парламентариям одобрить поправки президента Дмитрия Медведева в конституцию до 23 декабря. Московские товарищи подсказывают регионалам, как составлять положительные отзывы на законопроект.»|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813203355/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/169012/|archivedate=2011-08-13}}</ref>. 19 қарашада Мемлекеттік Думада Конституцияға түзетулер екінші оқылымда қабылданған кезде қарсы дауыс берген РФКП фракциясымен бірге [[Ресейдің либералды-демократиялық партиясы|РЛДП]] фракциясы Мемлекеттік Думаның конституциялық заңнама жөніндегі комитетінің РЛДП конституциялық бастамаларын талқылауға ұсынудан бас тартуына байланысты қатыспады.<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/politics/2008-11-20/3_discussion.html|title=Дискуссию признали вредной|publisher=«[[Независимая газета]]»|datepublished=2008-11-20|accessdate=2008-11-20|description=«Второе чтение поправок к Конституции прошло по весьма оригинальной схеме.»|deadlink=no}}</ref> 12 желтоқсанда Ресей Федерациясының Президенті Дмитрий Медведевтің Мемлекеттік Кремль сарайында конституцияның 15 жылдығына арналған конференцияда сөйлеген сөзінде «Түзетулерден ұят!» Деп айқай-шу естілді. Қауіпсіздік бұл адамды залдан шығарды, дегенмен президент қол тигізбеуін өтінді. «Шын мәнінде, сіз еш жерде тазалаудың қажеті жоқ, оған қалуға және тыңдауға мүмкіндік беріңіз», - деді Медведев. Ол «конституция әркімнің өз көзқарасын білдіруге құқығы бар деп қабылданды» деп қосты. «Бұл да ұстаным, оны құрметтеуге болады», - деді РФ Президенті және залда шапалақтау естілді, деп хабарлайды агенттіктер. Бұл оқиға Бірінші арна мен Бүкілресейлік мемлекеттік телерадиокомпаниясының эфирінен алынды.<ref>[http://lenta.ru/news/2008/12/12/pozor/ Выступление Медведева в Кремле сопроводили выкриками «Позор!»]</ref> [[2008 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да өзгерістер туралы заңға Медведев қол қойып, келесі күні күшіне енді<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2008/12/31/konstitucia-popravki-dok.html |title=Федеральный закон Российской Федерации о поправке к Конституции Российской Федерации от 30 декабря 2008 г. № 6-ФКЗ «Об изменении срока полномочий Президента Российской Федерации и Государственной Думы» |publisher=«[[Российская газета]]» |datepublished=2008-12-31|accessdate=2009-01-14}}</ref>. Американдық ''[[Freedom House]]'' ұйымы президенттік және парламенттік өкілеттіктердің артуы Ресейді «одан да азат елге айналдырды»<ref name="«Коммерсантъ»">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=1102305|title=Российские свободы понесли военные потери|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|datepublished=2008-01-14|accessdate=2009-01-14|deadlink=no}}</ref><ref name="newsru.com">[http://newsru.com/russia/14jan2009/fhdoklad.html Правозащитники Freedom House вновь признали Россию несвободной страной] [[NEWSru]] 14 января 2009.</ref> деп сендірді.<ref name="«Коммерсантъ»"/><ref name="newsru.com"/> Ресей Мемлекеттік Думасының Коммунистік партия фракциясының депутаты [[Валерий Фёдорович Рашкин|Валерий Рашкин]] 2008 жылғы президенттік жолдауында айтылған бастамалар (Конституцияға енгізілген өзгерістерді қоспағанда) бос декларация болып қалғанын атап өтті. 2009 жылғы 7 мамырда Ресей Федерациясының Конституциялық Сотының Төрағасы Валерий Зоркин «Коммерсант» газетіне берген сұхбатында Дмитрий Медведевтің президенттігінің бірінші жылдығына орайластырылып, Конституциялық Сотқа Негізгі Заңға ұсынылған түзетулерді қабылданар алдында олардың заңдылығын тексеру құқығы берілуі керек деп мәлімдеді (Конституциялық Сотта қазір мұндай құқық бар) жоқ): {{quotation|—«Біздің ондай құқығымыз жоқ, сондықтан өзгерістерге байланысты барлық шығындарға саясаткерлер жауап береді, олар тіпті Конституция идеясын жоя алады. Ал Конституциялық сот өзіне бекітілген конституция аясында әрекет етуі керек. Ол оны түсіндіре алады, бірақ ол басқа конституция жасай алмайды. Менің ойымша, бүгін оған өзгертулер енгізу тетігі туралы заңға өзгеріс енгізетін кез келді ... Қоғам мен заң шығарушыны конституциялық емес норма қабылдаудан қорғау үшін жаңа түзетуді конституциялық бақылау органының көмегімен тексеру керек. Себебі ол қабылданған және бекітілген кезде оны ешкім тексере алмайды », - деп түсіндірді Зоркин|}} <ref>[http://lenta.ru/news/2009/05/07/amend/ Зорькин призвал проверять поправки в Конституцию в суде]</ref>. Зоркиннің ескертулеріне жауап ретінде Дмитрий Медведев келесі күні Мемлекеттік Думаға Конституциялық соттың төрағасын тағайындау тәртібін өзгертуді ұсынды. Президент парламентке ұсынған заң жобасына сәйкес, мемлекет басшысының ұсынысы бойынша Конституциялық сот төрағасы мен оның орынбасарларын Федерация кеңесі тағайындайды. Қазіргі уақытта судьялар төраға мен төрағаның орынбасарларын сайлайды.<ref>[http://lenta.ru/news/2009/05/08/court/ Медведев предложил отменить выборы главы Конституционного суда]</ref> ===Сыртқы саясат=== {{main|Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыстың салдары (2008)|Абхазия мен Оңтүстік Осетияның тәуелсіздік жариялауына халықаралық реакция}} ===2008 жыл=== [[File:Dmitry Medvedev address on 26 August 2008 regarding Abkhazia & South Ossetia.ogg|thumb|250px|Дмитрий Медведев Ресейдің Абхазия мен Оңтүстік Осетияның тәуелсіздігін мойындағанын жариялады]] 2008 жылғы 17 маусымда Дмитрий Медведев Латвия және [[Эстония]] азаматтары емес,<ref>{{Cite web |url=http://www.fmsrm.ru/doc_186.html |title=Указ Президента Российской Федерации от 17 июня 2008 г. № 977 «О порядке въезда в Российскую Федерацию и выезда из Российской Федерации лиц без гражданства, состоявших в гражданстве СССР и проживающих в Латвийской Республике или Эстонской Республике» |accessdate=2010-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302105332/http://www.fmsrm.ru/doc_186.html |archivedate=2009-03-02 |deadlink=yes }}</ref> бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] азаматтары Ресей Федерациясының шекарасын кесіп өтуге арналған визасыз режим туралы Жарлыққа қол қойды. 2008 жылғы 27 маусымда визасыз режим жұмыс істей бастады.<ref>[http://www.rg.ru/2008/06/27/granica-latviya-anons.html На латвийско-российской границе начал действовать безвизовый режим для неграждан Латвии] // Российская газета, 27 июня 2008 .</ref> [[2008 жыл]]ғы 12 шілдеде Дмитрий Медведев Ресейдің сыртқы саясатының жаңа тұжырымдамасын бекітті [[2008 жыл]]ғы 26 тамызда Дмитрий Медведев «[[Абхазия Республикасы]]н тану туралы» және «Оңтүстік Осетия республикасын тану туралы» жарлықтарға қол қойды, соған сәйкес Ресей Федерациясы екі республиканы «егемен және тәуелсіз мемлекет» деп таныды және олардың әрқайсысымен дипломатиялық қатынастар орнатуға міндеттеме алды. достық,<ref>[http://www.kremlin.ru/text/docs/2008/08/205759.shtml Указ «О признании Республики Абхазия».]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/text/docs/2008/08/205758.shtml Указ «О признании Республики Южная Осетия».]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісім жасаңыз. Ресейдің Грузия аймақтарының тәуелсіздігін мойындауы Батыс елдерінің көпшілігінің айыптауына әкелді; [[ТМД]]-ның басқа бірде-бір мемлекеті қолдаған жоқ. Бес күннен кейін, 2008 жылдың 31 тамызында, Ресейдің Сочидегі үш телеарнасына берген сұхбатында Медведев бес «ұстанымды» жариялады, ол Ресей Федерациясының сыртқы саясатын құруға ниет білдірді.<ref name="princ">[http://kremlin.ru/text/appears/2008/08/205991.shtml Интервью Дмитрия Медведева телеканалам «Россия», Первому, НТВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018130412/http://kremlin.ru/text/appears/2008/08/205991.shtml |date=2008-10-18 }} На официальном сайте Президента России 31 августа 2008 г.</ref> Ол «ұстанымдардың» біріншісі:<ref name="princ"/> ''Ресей өркениетті халықтар арасындағы қатынастарды анықтайтын [[Халықаралық құқықтың принциптері|халықаралық]] [[Халықаралық құқық|құқықтың негізгі]] қағидаттарының басымдылығын мойындайды'' деп мәлімдеді. Бесінші «ұстаным» жарияланды: «Ресей, әлемнің басқа елдері сияқты, артықшылықтары бар аймақтарға ие<ref name="princ"/>. мүдделері. Бұл аймақтарда бізде дәстүрлі достық, жылы қарым-қатынастар және тарихи ерекше қатынастар бар елдер бар<ref name="LaRep">[http://inopressa.ru/repubblica/2008/09/03/13:34:07/yalta Новая Ялта: сегодняшние правители и сферы влияния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905152610/http://inopressa.ru/repubblica/2008/09/03/13:34:07/yalta|date=2008-09-05}} Русский перевод статьи в [[La Repubblica]] от 3 сентября 2008 г.</ref>. Біз осы аймақтарда мұқият жұмыс істейміз және осы мемлекеттермен, жақын көршілерімізбен осындай достық қарым-қатынасты дамыта береміз «. Итальяндық La Repubblica газеті 3 қыркүйектегі» Жаңа Ялта: бүгінгі билеушілер мен ықпал ету салалары «мақаласында Медведевтің соңғы» ұстанымын «былай түсіндірді. Ресейдің «орыс азшылықтары тұратын бұрынғы кеңестік аумақтардың бір бөлігін қамтыған» аймаққа деген талабы. Осы мақаладан бір күн бұрын Дмитрий Медведев Грузия Республикасының басшылығына өз көзқарасын білдірді: «Ал ше? tsya грузин органдары - АҚШ-тың өмір сүрмесе, ол «саяси мәйіті» ''Президент Михаил Саакашвили, біз үшін банкрот режимін міндетін атқарушы''<ref>[http://kremlin.ru/appears/2008/09/02/2155_type63379_206080.shtml Интервью итальянскому телеканалу РАИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903235149/http://kremlin.ru/appears/2008/09/02/2155_type63379_206080.shtml |date=2008-09-03 }} На официальном сайте Президента России 2 сентября 2008 г.</ref>. [[The Wall Street Journal]] журналында 2008 ж. 10 қыркүйектегі «Украина Ресейдің келесі нысанаға айналуы мүмкін» атты мақаласында Ресейдің зерттеу бағдарламасының директоры және American Enterprise Institute ғылыми қызметкері Леон Арон «Ресейдің Грузияға басып кіруі және елді одан әрі басып алуы»<ref name="WSLDoctrine">{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB122100831438617621.html?mod=hps_us_at_glance_opinion|title=Russia's Next Target Could Be Ukraine|publisher=[[Wall Street Journal]]|datepublished=2008-09-10|accessdate=2008-09-10|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CSwaMC1?url=http://online.wsj.com/article/SB122100831438617621.html?mod=hps_us_at_glance_opinion|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref><ref>[http://www.inopressa.ru/wsj/2008/09/10/13:46:42/ukraina Следующей мишенью России может стать Украина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912085724/http://www.inopressa.ru/wsj/2008/09/10/13:46:42/ukraina|date=2008-09-12}} вариант русского перевода на [[ИноСМИ.ру]] 10 сентября 2008 г.</ref> оқшауланған жағдай емес деп санайды. дегенмен, «ұлттық және сыртқы саясаттың әртүрлі және терең алаңдаушы доктринасының алғашқы көрінісі». Сол жылдың [[1 қыркүйек|1 қыркүйегінде]] [[Newsweek]] журналында Стэнфорд университетінің Халықаралық қатынастар институтының аға қызметкері (Stanford’s Institute for International Studies) Джозеф Джофф Президент Медведевтің басқаруындағы Ресейдің жаңа сыртқы саясаты туралы: {{дәйексөз|«Қырық жыл бұрын [[Брежневтің доктринасы]]:« Социалистік елдер социалистік болуды тоқтата алмайды »деп жариялады және бұл« Прага көктемін »басқан шабуылға сылтау болды. Біз Путиннің: «Ресейге тиесілі болған нәрсені оған тиесілі бола береміз бе?» Доктринасын аламыз ба?|date=2008-27-02}} [[Мәскеу]] мен [[Вашингтон]]ның Грузияға қатысты жанжалына байланысты, бақылаушылардың пікірінше, «Мәскеудің сыртқы саяси қызметі [[Латын Америкасы]]на айтарлықтай ауытқып кетті». 2008 жылдың қыркүйек айының ортасында Премьер-Министрдің орынбасары [[Игорь Иванович Сечин|Игорь Сечин]] бастаған Ресей делегациясының сапары тек экономикалық ынтымақтастық мәселелерін ғана емес,<ref name="KommVoyg">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1027436&NodesID=5|title=Игорь Сечин открыл союзную Америку|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2008-09-18|accessdate=2008-09-18|deadlink=no}}</ref> сонымен бірге Венесуэла мен Кубамен одақтастық қатынастардың дамуы, бұл Мәскеудің көзқарасы бойынша «посткеңестік кеңістіктегі АҚШ-тың белсенді әрекетіне лайықты жауап болады». 18 қыркүйектегі «Ведомости» газеті Ресейдің пікірін келтіреді сарапшы: ''«[[Венесуэла]] мен әскери ынтымақтастықты дамыту - бұл Американың [[Грузия]]ны қолдағанына Мәскеудің жауабы»''. [[2008 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]] [[Кондолиза Райс]] Германия-Маршалл қорының Вашингтондағы өкілдігінде АҚШ-Ресей қарым-қатынасы туралы сөз сөйледі, атап айтқанда:<ref name="VedVoyg">{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/09/18/161558|title=Против США|publisher=[[Ведомости]]|datepublished=2008-09-18|accessdate=2008-09-18|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813204430/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/161558/|archivedate=2011-08-13}}</ref> {{дәйексөз|«Ресейдің Грузияға басып кіруі ұзақ мерзімді стратегиялық мақсатқа жетпейді және қол жеткізе де алмайды. <...> Америка Құрама Штаттары мен Еуропа мұндай мінез-құлыққа және оны қолдайтындардың барлығына қарсы тұруы керек »<ref name="Ricespen">[https://web.archive.org/web/20080919223202/http://www.state.gov/secretary/rm/2008/09/109954.htm Secretary Rice Addresses U.S.-Russia Relations At The German Marshall Fund] Речь К.&nbsp;Райс 18 сентября 2008 года на сайте Госдепа США</ref><ref name="RiceNEWSru">[http://newsru.com/world/18sep2008/rice.html Госсекретарь Райс отчитала Россию: «анахроничная» демонстрация военной мощи не повернет вспять ход истории] [[NEWSru]] 18 сентября 2008 г.</ref>.|date=2008-27-02}} Медведевтің [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]]на сырттай жауап беруі, байқаушылардың пікірінше, ол келесі күні Кремльде «қоғамдық ұйымдардың өкілдерімен кездесуінде» айтқан, НАТО-ны Кавказ бен АҚШ-тағы қақтығысты қоздырды деп айыптады - ішкі істерге араласып кетті деп тезистері болды. Ресейлік істер, атап айтқанда:<ref name="MedKr">[http://kremlin.ru/appears/2008/09/19/1615_type63374type63376, на которой он обвинил НАТО в провоцировании конфликта на Кавказе и США — во вмешательстве во внутренние дела России, сказав, в частности:type82634_206639.shtml Встречи с представителями различных сообществ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923022634/http://kremlin.ru/appears/2008/09/19/1615_type63374type63376type82634_206639.shtml |date=2008-09-23 }} На официальном сайте Президента России</ref> {{дәйексөз|«Кавказдағы оқиғалардан кейін үлкен еуропалық келісім жасасудың өзектілігі күн сайын арта түсуде. Мұны тіпті менімен жеке сөйлесулерде, жеке әңгімелерде ештеңе қажет емес деп айтқан адамдар да түсінеді: САКҰ бәрін қамтамасыз етеді, САКҰ бәрін шешеді. САКҰ қандай шешім қабылдады, ол нені қамтамасыз етті? Тек жанжал тудырды, бұдан басқа ештеңе жоқ. <...> Мен бүгін таңертең «сүйікті» Интернетті ашамын, қараңыз: американдық достарымыз біз Ресей Федерациясында мұғалімдерге, дәрігерлерге, ғалымдарға, кәсіподақ жетекшілеріне және судьяларға қолдау көрсетуді жалғастырамыз дейді. Мен үшін соңғысы ерекше болды. Бұл нені білдіреді, олар біздің судьяларды тамақтандырмақ па, олар жемқорлықты қолдай ма? Егер біз бірлескен бағдарламалар туралы айтатын болсақ, онда олар негізгі әлемдік процестерді қабылдауға жақын елдермен бірге жүзеге асырылады. Егер ол осылай жалғаса берсе, жақында олар бізді президенттерді таңдайды »<ref name="MedKr"/>.|date=2008-27-02}} [[Сурет:Dmitry Medvedev 8 October 2008-5.jpg|thumb|200px|[[Ресей президенті|Ресей Президенті]] Дмитрий Медведев 2008 жылдың 8 қазанында Францияның [[Эвиан-лес-Бенс]] қаласында өткен Әлемдік саясат жөніндегі конференцияда сөйлеген сөзінде.]] [[2008 жыл]]ғы 2 қазанда [[Петербордағы Диалог]] форумы аясында Германия канцлері [[Ангела Меркель]] мен кездесу барысында ол тағы да «еуропалық қауіпсіздік туралы заңды күші бар жаңа келісім» жасауға шақырды. Әлемдік қаржы дағдарысы тақырыбына тоқтала отырып, ол «бүгінгі таңда дамыған жүйе халықаралық қаржы жүйесін теңгерімді күйде ұстау бойынша ешқандай міндеттерді орындамайды» деген пікір білдірді.<ref>[http://kremlin.ru/appears/2008/10/02/2156_type63377type63380_207176.shtml Совместная пресс-конференция с Федеральным канцлером Германии Ангелой Меркель по итогам российско-германских межгосударственных консультаций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006025901/http://kremlin.ru/appears/2008/10/02/2156_type63377type63380_207176.shtml |date=2008-10-06 }} На официальном сайте Президента РФ 2 октября 2008 г.</ref><ref name="MedMerkPtb">[http://newsru.com/russia/02oct2008/dialog.html Медведев перед Меркель раскритиковал мировой порядок: не работают системы глобальной безопасности и финансовых сдержек] [[NEWSru]] 2 октября 2008 г.</ref> Медведев сонымен бірге әлемді [[Суық соғыс|қырғи қабақ соғысқа]] қайтарудың мүмкін еместігін атап өтті<ref name="Medvkhol">[http://newsru.com/russia/02oct2008/merkel.html Медведев и Меркель провели «петербургский диалог»: канцлер снова обвинила Россию в непропорциональных действиях на Кавказе] [[NEWSru]] 2 октября 2008 г.</ref>. [[2008 жыл]]ғы [[8 қазан]]да [[Франция]]ның [[Эвьян-ле-Бен|Эвиан]] қаласында өткен Дүниежүзілік саясат конференциясында ол АҚШ үкіметінің ғаламдық сыртқы саясатын «2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін» және «[[Ауғанстан]]дағы Талибан режимін құлатқаннан кейін»<ref name="KrFive" />, оның пікірінше, кездесті. «Біржақты әрекеттердің басталды», атап айтқанда: {{дәйексөз|«Содан кейін, өкінішке орай, Америка Құрама Штаттарының өзінің жаһандық үстемдігін« нығайтуға »ұмтылуының салдарынан халықаралық өмірді деидеологиялық тұрғыдан шешуге және шынымен демократиялық дүниежүзілік тәртіпті орнатуға тарихи мүмкіндік жіберіліп алынды. САКҰ-ның кеңеюі ерекше құмарлықпен жүзеге асырылады. Бүгін САҚҰ мен Грузияның САҚҰ-ға кіруі белсенді талқылануда. <...> Альянс өзінің әскери инфрақұрылымын еліміздің шекараларына жақындастырады және Еуропада қазір батыс және оңтүстік шекараларымызда жаңа «бөлуші сызықтар» тартады. Олардың айтпағанына қарамастан, біз бұл әрекеттерді бізге қарсы бағытталған іс-әрекеттер деп санайтынымыз табиғи»<ref name="InterFive">[http://www.interfax.ru/politics/txt.asp?id=38002 Мир нуждается в срочном ремонте] [[Интерфакс]] 8 октября 2008 г.</ref>.|date=2008-27-02}} [[Сурет:Dmitry Medvedev in Azerbaijan 3 July 2008-2.jpg|left|250px|thumb|Дмитрий Медведев [[Әзірбайжан президенті|Әзірбайжан Президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] пен. [[Баку]], 2008 жыл.]] [[Сурет:Dmitry Medvedev in Turkmenistan 13 September 2009-1.jpg|250px|thumb|left|Жібек жолы ралли-2009 финалының салтанатты рәсімдерінде. [[Ресей президенті|Ресей Президенті]] Дмитрий Медведев, [[Түркіменстан президенті|Түркіменстан Президенті]] [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]] (ортада) және [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]].]] [[Сурет:Dmitry Medvedev in Turkmenistan December 2009-7.jpg|250px|thumb|Дмитрий Медведев және Түркіменстан Президенті [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]].]] Медведевтің пікірінше, «біртұтас және қауіпсіздіктің кешенді жүйесін құруға» шақырылған жаңа Еуропалық қауіпсіздік туралы шарттың «элементтері» болды.<ref name="KrFive"/><ref name="InterFive"/> [[2008 жыл]]ғы 5 қарашада оқылған Федералды жиналысқа жолдаған хатында ол «нақты уақытта АҚШ әкімшілігінің Еуропадағы жаһандық зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің жаңа элементтеріне табанды түрде қарсы тұру үшін нақты шаралар қабылдауға ниет білдірген» нақты шараларды алғаш рет жариялады: үш зымыран полкін жоюдан бас тарту,<ref name="FullPosl"/><ref name="Otvetka">[http://newsru.com/russia/05nov2008/pro2008.html Россия отвечает на ПРО в Европе: отказ от ликвидации трёх ракетных полков и «Искандеры» под Калининградом] [[NEWSru]] 5 ноября 2008 г.</ref> [[Калининград облысы]]нда «[[Искандер (зымыран жүйесі)|Искандер]]» зымыран жүйелерін орналастыруға және американдық зымыранға қарсы қорғанысты электронды түрде тоқтатуға ниет білдірді.<ref name="Natocrit">[http://newsru.com/world/05nov2008/medved_reax.html В Европе обеспокоены намерением России разместить ракеты в Калининграде в ответ на ПРО США у её границ. Вашингтон «весьма огорчен»] [[NEWSru]] 5 ноября 2008 г.</ref><ref name="Natocrit"/> Медведевтің мәлімдемесін АҚШ үкіметі және САҚҰ-ға мүше басқа елдер сынға алды; Польшаның премьер-министрі [[Дональд Туск]], атап айтқанда: «Мен бұл декларацияларға тым көп мән бермеймін» деді.<ref>[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1053113&NodesID=5 Оружие массового раздражения] [[Коммерсантъ]] от 7 ноября 2008 г № 202(4019)</ref> [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен Батыс ақпарат құралдары Мәскеудің әскери жоспарларын сынға алды,<ref name="pressctrit">[http://newsru.com/world/06nov2008/inopressa.html Западные СМИ: Медведев бросил вызов Обаме и российской Конституции] [[NEWSru]] 6 ноября 2008 г.</ref> олардың кейбіреулері оларды Америка Құрама Штаттарының сайланған президенті Б.Обамаға қарсы сынақ ретінде қабылдады.<ref name="Obamamail">{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/article/1110/42/372422.htm|title=Medvedev Learned His PR Skills From Chavez|publisher=[[The Moscow Times]]|datepublished=2008-11-17|accessdate=2008-11-20|description=«By laying down this marker, Medvedev unintentionally made it much more difficult for Obama to back down from the missile-defense deployments»|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CT4psYP?url=http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/medvedev-learned-his-pr-skills-from-chavez/372422.html|archivedate=2011-08-25|deadlink=yes}}</ref> Медведевтің «Обаманы ашық түрде шантаждау әрекеті» туралы жазған шолушылар [[Мәскеу]]дің оған зымыранға қарсы қорғаныс жоспарларынан бас тартуға кедергі келтіретінін атап өтті.<ref name="Obamamail" /><ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2008/11/16/europe/russia.php|title=Medvedev sets bar high for better ties with U.S.|publisher=[[International Herald Tribune]]|datepublished=17 ноября 2008 (бумажная версия)|accessdate=2008-11-20|description=«But reversing the program now, after agreements had been negotiated with Poland and the Czech Republic, both NATO allies, could be seen as backing down in the face of Russian threats.»|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CT6jdnG?url=http://www.nytimes.com/2008/11/16/world/europe/16iht-russia.1.17858166.html|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref> Осыған байланысты саясаттанушы [[Александр Матвеевич Гольц|А.Гольц]] Медведев «Обама сайланған күндері Ресейдің АҚШ-пен бұрыннан шиеленіскен қатынастарының күрделілігі мен шиеленісін барынша көбейту мақсатын көздеді» деп санайды<ref name="Obamshant">{{cite web|url=http://www.moscowtimes.ru/article/1016/42/372282.htm|title=Medvedev's Missile Myth|publisher=[[The Moscow Times]]|datepublished=2008-11-11|accessdate=2008-11-20|description=«By convincing Medvedev to immediately go for the jugular the day Obama was elected president, the siloviki were probably hoping that by provoking the new U.S. president with the threat of Iskander missiles in Kaliningrad, this would force Obama to take a more hawkish stance toward Russia.»|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CT7QOMx?url=http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/medvedevs-missile-myth/372282.html|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>, бұл Ресейдің [[силовики]] партиясы үшін пайдалы.<ref name="Obamshant"/> [[2008 жыл]]ғы [[13 қараша]]да [[Таллин]]де САҚҰ-ға мүше елдердің қорғаныс министрлерінің отырысында АҚШ Қорғаныс министрі [[Роберт Гейтс]] Медведевтің Ресейдің батыс шекараларына [[Польша]] мен [[Чехия]]ға АҚШ зымыранға қарсы қорғаныс элементтерін орналастырмаса, Ресейдің батыс шекараларына зымырандарды орналастырудан бас тарту туралы ұсынысын қабылдамады; Сонымен қатар<ref name="MedProp">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/topNews/idUSTRE4AC1OD20081113|title=Medvedev: ready to respond if U.S. ends missile plan|publisher=[[Reuters]]|datepublished=2008-11-17|accessdate=2008-11-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CT9MiCS?url=http://www.reuters.com/article/2008/11/13/us-russia-medvedev-idUSTRE4AC1OD20081113|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>, Гейтс: «Шынын айтсам, Калининградқа зымырандар қажет болатынына сенімді емеспін. Соңында Ресей шекарасындағы жалғыз нақты перспективалық қауіп Иран болып табылады және менің ойымша, «Искандер» зымырандары сол жерден [[Иран]]ға жете алмайды. Бұл сұрақ, әрине, біздің және орыстардың арасында. Неліктен олардың Еуропа елдеріне зымырандарды ұшырамын деп қорқытқаны мен үшін жұмбақ болып тұр ». Гейтс қарсаңында Балтық жағалауы елдерінен, Украинадан және Ресейдің басқа да көршілес елдеріндегі әріптестерін Америка өз мүдделерін сақтайды деп сендірді<ref name="GatesVOA">{{cite web|url=http://voanews.com/english/2008-11-13-voa21.cfm?rss=topstories|title=Gates Criticizes Latest Russian Missile Threats|publisher=[[Голос Америки]]|datepublished=2008-11-13|accessdate=2008-11-14|lang=en|deadlink=404}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090131055750/http://voanews.com/russian/2008-11-13-voa21.cfm Министр обороны США против предложения президента России] Русская версия материала Голоса Америки 13 ноября 2008 г.</ref> Накануне Гейтс заверил коллег из Балтии, Украины и других стран-соседей России, что Америка твёрдо стоит на страже их интересов<ref>[https://web.archive.org/web/20090125163335/http://voanews.com/russian/2008-11-12-voa13.cfm Роберт Гейтс выражает поддержку США бывшим республикам СССР] Служба новостей «Голоса Америки» 12 ноября 2008 г.</ref>. 2008 жылғы 15 қарашада Дмитрий Медведев Вашингтонда өткен [[G20 дағдарысқа қарсы саммиті|G20 саммиті]]нде [[Үлкен жиырмалық|қаржы жүйесінің]] барлық институттарын күрделі жөндеуді ұсынды; Ресей Федерациясы президентінің пікірінше жаңа құрылым «ашық, мөлдір және біркелкі, тиімді және заңды» болуы керек;<ref>[http://newsru.com/world/15nov2008/g20.html Медведев на саммите G20: надо перекроить всю финансовую систему] [[NEWSru]] 15 ноября 2008 г.</ref>; также сделал ряд иных предложений в своём выступлении<ref>[http://www.kremlin.ru/appears/2008/11/15/1421_type63374type63377_209229.shtml Выступление на рабочем заседании глав государств и правительств «Группы двадцати»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419205020/http://www.kremlin.ru/appears/2008/11/15/1421_type63374type63377_209229.shtml |date=2009-04-19 }} На официальном сайте Президента РФ 15 ноября 2008 г.</ref> сонымен қатар өз сөзінде бірқатар басқа ұсыныстар айтты. Медведевтің Вашингтонда сөйлеген сөздеріне байланысты «[[Мәскеулік Эхо]]» газетінің редакторы [[Юлия Леонидовна Латынина|Ю.Латынинаның]] 17 қарашада: ''Медведев [[Вашингтон]]да не деді? Мұны талқылау мағынасыз. Вашингтонда олар бізді G8 тобынан шығарды. Ельциннің басшылығымен «жеті» «сегізге» дейін кеңейтілді, бірақ Мечелдегі дәрігерден, Грузиядағы танктерден және жарылған орыс көпіршігінен кейін бізді «жетіліктің» кездесуіне шақырмады, бірақ «жиырмалықтың» отырысына, [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]], [[Индонезия]] және [[Сауд Арабиясы]] мен бірге шақырды. Арабстан бойынша. Бізді нашар үлгергені үшін қуып жіберді, бірақ бізді жалпы жиналысқа шақырды. Үлгерімі нашар оқудан шығарылған студенттен не күтуге болады? Ол орнынан тұрып: «Мен өзімді математикадан аламын» дейді. Ол орнынан тұрып: «Менің деканаттың жұмысын қалай өзгерту керектігі туралы ойым бар», - деді. Бұл соншалықты күлкілі, мен Медведевтің қарғысы әдейі жасалды деп күдіктенемін''<ref>[http://ej.ru/?a=note&id=8575 Киндерсюрприз-2, или Экономика дуршлага] [[Латынина, Юлия Леонидовна|Ю. Л. Латынина]] ej.ru 17 ноября 2008.</ref>. 2008 жылғы 4 желтоқсанда Хельсинкиде өткен [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] Сыртқы істер министрлері кеңесінің отырысында АҚШ пен Ұлыбританияның ресми тұлғалары Медведевтің сол жылғы шілдеде қолданыстағы құрылымдардың жеткіліктілігін негіздей отырып<ref>[http://newsru.com/world/09jul2008/medv_itog.html Медведев подвел черту саммиту G8: все конструктивно, но ПРО США в Чехии «нас огорчает»] [[NEWSru]] 9 июля 2008.</ref>, жаңа еуропалық қауіпсіздік архитектурасын құру туралы бастамасын қабылдамады.<ref>[http://newsru.com/world/04dec2008/eurobez.html Британия и США отказались от «медведевского» плана европейской безопасности] [[NEWSru]] 4 декабря 2008 г.</ref><ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1090256|title=Инициатива отказуема|publisher=[[Коммерсантъ]]|datepublished=2008-12-06|accessdate=2008-12-06|description=«все позиции России сформулированы настолько нечетко, что никто не понимает, чего же в итоге хотят русские. Если Москва хочет быть услышанной, надо проявлять большую прозрачность и ясность.»|deadlink=no}}</ref> [[Сурет:Medvedev-obama1024.JPG|thumb|250px|Президенттер [[Барак Обама|Обама]] мен Медведев [[Мәскеу]]де [[2009 жыл]]ғы 6 шілде,]] ===2009–2010 жылдар=== [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]]ның 2009 жылғы 20 қаңтарда қабылдаған болжамына байланысты, ресейлік-американдық саясаттанушы [[Николай Васильевич Злобин|Николай Злобин]] Ведомостиде 2009 жылдың 28 қаңтарында: ''Обаманың сыртқы саясаты жеке психологияға, ұнататын және ұнамайтын негізге алынбайды, өйткені ол Тексан Бушпен, оның ішінде Путинмен достық қарым-қатынаста. Обама саясаттағы «ұл» қарым-қатынас стилі мен нормаларды қабылдамайды. Ол мұны эмоциялар мен «түсініктер» емес, ұтымды есептеулер негізінде жүргізеді''. [[2009 жыл]]ы 13-14 ақпанда Римде өткен [[Үлкен жиырмалық|G7]] елдерінің қаржы министрлерінің кездесуіне байланысты<ref>[http://newsru.com/finance/14feb2009/g7.html G7: кризис невозможно преодолеть без открытой системы мировой торговли] [[NEWSru]] 14 февраля 2009.</ref>, оған А. Кудрин шақырылды, Рейтер агенттігі Мәскеудің жетілікке қатысты бұрынғы амбициялары дағдарыс пен мұнай бағасының құлдырауына ықпал ете алмады деп хабарлайды<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE51E1JL20090216?feedType=RSS&feedName=worldNews|title=Crisis leaves Russian ambitions thwarted at Rome G7|publisher=[[Reuters]]|datepublished=2009-02-15|accessdate=2009-02-16|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CTCSK5C?url=http://www.reuters.com/article/2009/02/16/us-g7-russia-idUSTRE51E1JL20090216?feedType=RSS|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>. [[2009 жыл]]дың наурыз айының басында АҚШ-тың Президенті Обама Медведевтің [[The New York Times]] газетінде жарияланған «құпия» деп жарияланған хатының айналасында Ресей мен Америка баспасөзінде интрига пайда болды,<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/03/03/washington/03prexy.html?_r=1&scp=3&sq=Medvedev%20letter&st=cse|title=Obama Offered Deal to Russia in Secret Letter|publisher=[[New York Times]]|datepublished=2009-03-02|accessdate=2009-03-07|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CTD7y1Z?url=http://www.nytimes.com/2009/03/03/washington/03prexy.html?_r=1|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref> онда АҚШ-тың жаңа әкімшілігінің бас тартуы болуы мүмкін кейбір «алмасу» туралы ұсыныс болған. ракеталарға қарсы қорғаныс жүйесін Еуропада орналастыру. Сол жылы 3 наурызда Медведев өзінің АҚШ президентімен хабарлама алмасуына түсініктеме беріп: «Егер біз қандай-да бір айырбас немесе алмасу туралы сөйлесетін болсақ, мен сізге айта аламын, мәселе бұл жолмен қойылмаған, ол нәтижесіз». Осындай көзқарас білдірілді және айтылды Президент Обама. 7 наурыздағы ФТ-да Ресей жаңа АҚШ әкімшілігінің Ресейге жасаған бірқатар символдық жеңілдіктерін тізімге алып,<ref name="inosmi.ru/stories/08/11/05/3535/247774.html">https://web.archive.org/web/20090310010348/http://inosmi.ru/stories/08/11/05/3535/247774.html Команда Обамы стремится пересмотреть отношения с Россией («The Washington Post», США)</ref><ref name="inopressa.ru/article/03Mar2009/nytimes/obama.html">http://inopressa.ru/article/03Mar2009/nytimes/obama.html Питер Бейкер | The New York Times Секретное письмо Обамы: американский президент предложил российскому президенту сделку</ref><ref name="http://www.expert.ru/news/2009/03/03/pismo_obama">https://web.archive.org/web/20090306104411/http://www.expert.ru/news/2009/03/03/pismo_obama Секретное письмо</ref> оларды премьер-министр Путиннің адресаты деп санады:<ref>[http://newsru.com/russia/03mar2009/promedved.html Медведев: никаких «разменов» в области ПРО с США не будет, особенно по Ирану] [[NEWSru]] 3 марта 2009.</ref> «Әлем Владимир Путин алдын-ала болжанбайтын және иррационалды тұлға рөлінде қалғысы келетінін немесе ол ересек адам екенін білгісі келеді. ол әлемнің үлкен мәселелерін шешуге шынымен ұмтылады»<ref> {{cite web |url = http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1129614&NodesID=5 |title = Неразменное письмо |publisher = [[Коммерсантъ]] |datepublished = 2009-03-05 |accessdate = 2009-03-07 |description = Оба президента заявили, что речь в посланиях не шла о «каких-то разменах», но дали понять, что предмет для переговоров имеется |deadlink = no }} </ref>. [[2009 жыл]]ы маусымда Дмитрий Медведев пен [[Қытай Халық Республикасының Төрағасы]] [[Ху Цзиньтао]] арасында келіссөздер өтті,<ref name="sdelk">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=294361 Россия и Китай заключили «сделку века»] // Вести, 17 июня 2009 г.</ref> содан кейін Медведев энергетика саласындағы Ресей-Қытай келісімшартының шамамен 100 млрд. Бұл Ресей мен Қытай арасындағы қарым-қатынастар тарихындағы ең үлкен келісім.<ref name="sdelk" /> 2009 жылғы 6-8 шілдеде Дмитрий Медведев Мәскеуге ресми сапары кезінде [[Барак Обама]] мен келіссөздер өткізді<ref>[https://web.archive.org/web/20090708090335/http://www.america.gov/ru/obama_moscow.html Обама в России — начало новых отношений]</ref>. АҚШ әскери жүктерін Ресей аумағы арқылы Ауғанстанға транзиті туралы екіжақты келісімдерге қол қойылды, стратегиялық шабуылдаушы қаруды қысқарту жөніндегі нұсқаулықтар баяндалды. [[Сурет:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|thumb|300px|[[Барак Обама]] мен Дмитрий Медведев, [[Прага бекініс|Прага сарайында]] [[СНВ-III]]-ге қол қойғаннан кейін, 8 сәуір, 2010 жыл]] 2009 жылғы [[28 қараша]]да Д.Медведев, Беларусь Президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|А.Г.Лукашенко]] және Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев [[Минск]]іде 2010 жылдың 1 қаңтарында [[Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы кеден одағы|Ресей, Беларусь және Қазақстанда бірыңғай кедендік кеңістік]] құру туралы келісімге қол қойды. 2010 жылдың шілдесінде Беларусь, Қазақстан және Ресейдің Кеден одағы жұмыс істей бастады. Кейбір бағалауларға сәйкес, Кеден одағын құру экономикалық дамуды ынталандырады және қатысушы елдердің ЖІӨ-ге 2015 жылға қарай қосымша 15% қамтамасыз етуі мүмкін<ref>[https://stud.kz/referat/show/73861 Қазақстанның дамуы және еуразиялық интеграция.]</ref>. 2009 жылдың желтоқсан айының басында Дмитрий Медведев Ватиканға қысқа жұмыс сапарымен барды, сапар барысында президент [[Папалық|Рим папасы]] [[XVI Бенедикт|Бенедикт XVI]]-мен бірге аудиторияда болды. 2009 жылғы 9 желтоқсанда Ресей мен Ватикан арасында [[елшілік]] деңгейінде дипломатиялық қатынастар орнату туралы жарлыққа қол қойылды (1990 жылдың наурызынан бастап қатынастар тұрақты миссиялардың көмегімен жүзеге асырылды)<ref name="RIAN2009">{{cite news|url=http://www.ivgorod.ru/news/3578|title=Медведев начал новый этап в отношениях РФ и Ватикана|date=2009-12-04|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2014-05-02}}</ref><ref name="РБК">{{cite web |author = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://top.rbc.ru/politics/22/03/2010/382909.shtml |title = В Ватикане откроется посольство России |format = |work = |publisher = РБК |accessdate = 2013-04-02 |lang = ru |description = |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140503072826/http://top.rbc.ru/politics/22/03/2010/382909.shtml |archivedate = 2014-05-03 }}</ref>. 2010 жылы 8 сәуірде [[Ресей президенті]] Дмитрий Медведев пен [[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]] [[Прага]]да 10 жылдық [[СНВ-III|стратегиялық шабуылдаушы қаруды қысқарту туралы келісімге қол қойды]]<ref name="Медведев и Обама подписали новое соглашение о СНВ">{{cite web|datepublished=2010-04-08|url=http://www.lenta.ru/news/2010/04/08/start3/|title=Медведев и Обама подписали новое соглашение о СНВ|accessdate=2010-04-08|lang=рус|deadlink=no}}</ref>. Д.А.Медведев келісімге қол қою «Ресей мен АҚШ-тың қауіпсіздігін ғана емес, сонымен бірге бүкіл әлемдік қауымдастықтың қауіпсіздігін нығайтты» деді. Сондай-ақ, президенттің пікірінше, «келісім АҚШ-тың зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің мүмкіндіктері сандық және сапалық түрде қалыптаспаған жағдайда ғана жарамды және өміршең болады». Ресей Қарулы Күштері армиясы [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштерінің Бас штабы|Бас штабының бастығы генерал]] Николай Макаровтың пайымдауынша, «III СНВ-те қол жеткізілген келісімдер өзара алаңдаушылықты жояды және толығымен.<ref name="НАТО зовет Россию под общую крышу">{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/08apr2010/snw.html|title=НАТО зовет Россию под общую крышу|accessdate=2010-04-08|lang=рус|deadlink=no}}</ref> Ресейдің қауіпсіздік мүдделеріне сай келеді ». Федерация Кеңесінің Халықаралық істер жөніндегі комитетінің төрағасы [[Михаил Витальевич Маргелов|Михаил Маргеловтың]] айтуынша, СНВ III Ресейге «қару-жарақтың модернизациясын баяулатпай, жеткізіліп жатқан көлік құралдарын қайта жарақтандыруда миллиардтаған доллар үнемдеуге» мүмкіндік береді.<ref name="Сенатор Маргелов считает, что Договор СНВ сэкономит России миллиарды долларов">{{cite web|datepublished=2010-04-08|url=http://www.newsru.com/finance/08apr2010/margelov.html|title=Сенатор Маргелов считает, что Договор СНВ сэкономит России «миллиарды долларов»|accessdate=2010-04-08|lang=рус|deadlink=no}}</ref> 2010 жылдың сәуірінде Д.А. Медведев Украина Президенті [[Віктор Федорович Янукович|В.Ф. Янукович]] пен келіссөздер өткізді, содан кейін [[Харьков келісімдері]]не қол қойылып, Ресейдің [[Қара теңіз флоты]]н 2017 жылдан кейін Қырымда орналастыруды жалғастыру туралы келісім жасалды.<ref>[http://www.rian.ru/politics/20100421/225089320.html Украина разрешила ЧФ оставаться в Крыму после 2017 года] // РИА Новости, 21 апреля 2010</ref> [[Сурет:Medvedev on the missile defense system in Europe.jpeg|left|thumb|Президенттің Еуропадағы САКҰ елдерінің зымыранға қарсы қорғаныс жүйесі төңірегінде қалыптасқан жағдай туралы мәлімдемесі]] [[2011 жыл]]ғы 23 қарашада Дмитрий Медведев Ресей азаматтарына үндеу тастап, САКҰ-ның Еуропада зымыранға қарсы қорғаныс жүйесін орналастыруды жоспарлап отырғанына алаңдаушылық білдірді. Ол Ресей өзінің мүдделерін қорғауға дайын және жауап беруге дайын екенін айтты. Сонымен бірге Ресей Еуропа үшін «келіссөздер есігін жауып отырған жоқ» және Ресейдің ұлттық мүдделерін ескере отырып, диалогқа дайын.<ref>[http://www.1tv.ru/news/polit/191766 Россия примет жесткие меры в ответ на развёртывание США системы ПРО в Европе] // Первый канал, 23 ноября 2011</ref><ref>[http://kremlin.ru/news/13637 Заявление Президента в связи с ситуацией, которая сложилась вокруг системы ПРО стран НАТО в Европе] // Kremlin.ru, 23 ноября 2011</ref> ===Сталинге деген көзқарас=== Көптеген шетелдік БАҚ Медведевтің Ресейдегі сталинизмді жеңу керектігін мәлімдегеніне назар аударды<ref>[http://inosmi.ru/politic/20100523/160084240.html Как Медведев взялся за Сталина («SME», Словакия) Александре Гайдамацкий]</ref>. Кейбір шетелдік бұқаралық ақпарат құралдары бұл «қоғам назарын басқа проблемалардан алшақтатады» деген пікірде. Басқалары президенттің әрекетін жоғары бағалайды.<ref>[http://www.boston.com/bostonglobe/editorial_opinion/editorials/articles/2010/05/17/medvedev_putting_stalin_in_proper_perspective/ Medvedev: Putting Stalin in proper perspective//The Boston Globe, May 17, 2010]</ref> Отандық оппозициялық БАҚ-та бақылаушылар бұл «жоғарыдағы» келісімдердің көрінісі ме,<ref>[http://www.ng.ru/columnist/2009-10-30/100_presidente.html Президент сказал: «Хватит!» Станислав Минин — обозреватель НГ.]</ref> әлде бұл оның жеке бастамасы ма екен деп ойлайды. Саясаттанушы [[Дмитрий Борисович Орешкин|Дмитрий Орешкин]] «Сталин шынымен болған нәрсе ешқандай рөл атқармайды. Бұл қазіргі саяси күрес»<ref name=autogenerated2>[http://www.inosmi.ru/social/20091031/156466354.html Слова Медведева о Сталине — сигнал обществу?(«BBCRussian.com», Великобритания)]</ref>. Құқық қорғаушы [[Людмила Михайловна Алексеева|Людмила Алексеева]] Медведевтің бастамасын жоғары бағалады: «Медведев өз блогында сталинизмге баға бергеніне қуаныштымын»<ref name=autogenerated2 />.. Медведев сонымен қатар Ресейде Иосиф Сталин бейнеленген плакаттар болмайтынын айтты.<ref name="grani.ru">[http://www.grani.ru/Society/History/m.177788.html Медведев: Ренессанса сталинизма не будет.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510003906/http://grani.ru/Society/History/m.177788.html |date=2010-05-10 }}</ref> Осыдан кейін Мәскеу мэрі Сталинге арналған плакаттардан бас тартты, бірақ Санкт-Петербургте жеке [[Автобус жеңіс|автобус]] пен Сталинді [[Невский даңғылы]] жүгіріп бара жатқан Сталиннің портреті бейнеленген.<ref name="grani.ru"/> Медведевпен сұхбат берген журналист [[Николай Карлович Сванидзе|Сванидзе]] Медведевтің Сталин туралы пікірін ұзақ уақыт бойы халықтан жасырғанын айтады, өйткені көпшілік Сталинде [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың жеңімпазы ғана емес, сонымен бірге экономикалық жетістікке жеткен жақсы мемлекет қайраткерін көреді: «[[КСРО-да индустрияландыру|индустрияландыру]], қалыптасу супер державалар, өмірді болжау »және оған құрмет пен жанашырлықпен қарау<ref>[https://web.archive.org/web/20100617032829/http://inosmi.ru/social/20100512/159877431.html Сванидзе: «В глазах большинства Сталин остается победителем»(«Der Spiegel», Германия) 'In the Eyes of the Majority, Stalin Is a Winner' 05/06/2010]</ref>. ===Әскери құрылыс=== {{main|Ресей Қарулы Күштерін реформалау (2008–2020)}} [[File:Дмитрий Медведев за пулемётом Максим.jpg|thumb|left|282px|[[Ресей президенті]] Дмитрий Медведев [[Мәскеу]]ге жақын жерде ([[Серпухов]] маңында) [[Максим пулеметі]]нен оқ атуда]] [[Сурет:Dmitry Medvedev in Cyprus 7 October 2010-14.jpeg|thumb|right|200px|Кипрдің [[Никосия]]дағы Ресей-[[Кипр]] келіссөздерінен кейінгі баспасөз конференциясы]] 2008 жылдың қыркүйегінде үкімет үш жылдық бюджетті әскери шығындардың едәуір өсуіне байланысты түзету туралы шешім қабылдады: 2009 жылы қорғаныс шығыстарын қаржыландырудың өсуі шамамен 27% құрады.<ref name="MilitRBC">[https://web.archive.org/web/20080926102430/http://www.rbcdaily.ru/2008/09/26/focus/382227 Танки против самолётов] [[РБК Daily]] 26 сентября 2008 г.</ref> «Новая газетаның» әскери шолушысы Владимир Мухин 2008 жылдың қазан айының басында әскери шығындардың ұлғаюына қарамастан «армияны модернизациялауға арналған қаражат келесі үш жылдық бюджетке кірмейді» деп сенген.<ref name="NGNoCash">[http://www.ng.ru/politics/2008-10-08/3_kartblansh.html Перевооружения не будет. Военный бюджет не предусматривает модернизации армии и флота] «[[Независимая газета|НГ»]] 8 октября 2008 г.</ref> Ресей Федерациясының жаңа Қарулы Күштерін құрудың «параметрлерінің» бірі, Президент 2008 жылғы 15 қыркүйекте бекіткен тұжырымдама бойынша, 2012 жылға дейінгі кезең үшін жедел әрекет ету күштерін құру болуы керек.<ref>[http://newsru.com/russia/01oct2008/fastforce.html Россия вслед за НАТО тоже создает Силы быстрого реагирования] [[NEWSru]] 1 октября 2008 г.</ref><ref name="NGreduct">[http://www.ng.ru/politics/2008-10-09/2_ofitsery.html Революционные шаги Сердюкова. Офицерский корпус будет сокращен вдвое] «[[Независимая газета|НГ»]] 9 октября 2008 г.</ref> 2008 жылғы 8 қыркүйекте Қорғаныс министрі А.Сердюков Ресей Федерациясының Қарулы Күштерінің саны 2012 жылға қарай 1 миллион адамға дейін - 1 миллион 134 мың 800 адамнан; Бұған дейін Қорғаныс министрлігінің орталық аппаратында,<ref name="MilRed">[http://newsru.com/russia/08oct2008/1mln2012.html Армию России к ][[2012 год|2012 году]]<span> сократят до 1 миллиона военнослужащих</span> [[NEWSru]] 8 октября 2008 г.</ref> оның ішінде Бас штабтың негізгі бөлімдерінде айтарлықтай қысқартулар басталды деп хабарланған болатын.<ref name="StaffRed">[http://newsru.com/russia/01oct2008/genshtab.html Армии России уменьшат «голову»: Генштаб сократят на 50 %] [[NEWSru]] 1 октября 2008 г.</ref> Министр алдына міндет қойды: «енді Ресей Федерациясының Қарулы Күштері негізінен тұрақты дайындық бөліктерінен тұрады»<ref name="NGreduct"/>. 2008 жылғы [[14 қазан]]да Қорғаныс министрі Анатолий Сердюков алдағы реформалар туралы егжей-тегжейлі айтты: бір уақытта кіші офицерлер санының өсуі, командалық құрамның қайта құрылуы және әскери білім беру жүйесіндегі түбегейлі өзгеріспен қатар аға және аға офицерлердің саны едәуір қысқарды. Атап айтқанда,<ref name="GenerRed">[http://newsru.com/russia/14oct2008/reformer.html Глава Минобороны намерен сократить 200 генералов] [[NEWSru]] 14 октября 2008 г.</ref> «әскерлерді жедел басқару және бақылауды жетілдіру» үшін дәстүрлі төрт деңгейлі құрылымнан (әскери округ - [[әскер]] - дивизия - полк) үш деңгейлі құрылымға ([[әскери округ]] - жедел басқару - бригада) көшу жоспарланған.<ref name="GenerRed"/><ref name="NGTryokhzv">[http://www.ng.ru/politics/2008-10-15/1_army.html?mthree=1 Разукрупнить и разофицерить. Таких реформ Российская армия не знала с 1990-х] «[[Независимая газета|НГ»]] 15 октября 2008 г.</ref> 2012 жылға қарай генералдар санын 1100-ден 900-ге дейін қысқарту керек<ref name="GenerRed"/>; кіші офицерлердің саны (лейтенанттар мен аға лейтенанттар) - 50 мыңнан 60 мыңға дейін. 2008 жылғы 1 қарашада Коммунистік партиядан шыққан Мемлекеттік Думаның депутаттары Медведевке қарулы күштерді реформалау тұжырымдамасын қабылдамауға шақырып,<ref name="GenerRed"/> оны «қымбат және ойластырылған кадрлық реформа» деп атады; Мемлекеттік думаның депутаты, [[Әскерді қолдау қозғалысы|Әскерді қолдау қозғалысының жетекшісі]] [[Виктор Иванович Илюхин|Виктор Илюхин]]: «Біз сенімдіміз:<ref name="KPRFProtiv">[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/11/05/167354 КПРФ ополчилась на министра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519045919/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008%2F11%2F05%2F167354|date=2009-05-19}} «[[Ведомости|Ведомости»]] № 209 (2231) 5 ноября 2008 г.</ref> бұл қарулы күштерді жоюдың соңғы кезеңі», - деді.<ref name="KPRFProtiv"/><ref>[http://kprf.ru/rus_soc/59588.html Депутат Госдумы Виктор Илюхин назвал реформу Вооружённых Сил провальной и предложил министру обороны А. Сердюкову уйти в отставку] Сайт КПРФ 10 сентября 2008 г.</ref> 2008 жылғы [[29 қараша]]да «[[Коммерсант]]<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1085793|title=Перестройку армии проведут без гласности|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|datepublished=2008-11-29|accessdate=2008-11-29|description=«О военной реформе разболтали много лишнего»|deadlink=no}}</ref>» газеті сол жылдың 11 қарашасында Бас штабтың бастығы Николай Макаровтың «Ресей Федерациясының Қарулы Күштерін реформалау туралы ақпараттың жария етілуіне жол бермеу туралы» директивасына қол қойғанын хабарлады; Басылым сонымен бірге «Қорғаныс министрлігіндегі дереккөздерге» сілтеме жасап, жұмыстан босату туралы есепті [[Бас штабтың Бас дирекциясы|ББД]] бастығы, армия генералы [[Валентин Владимирович Корабельников|Валентин Корабельников]] және тағы бірнеше аға генералдар ұсынғанын куәландырады. Жұмыстан босатылғаны туралы ақпаратты сол күні Ресей қорғаныс министрлігі баспасөз қызметі мен ақпарат басқарушысы полковник Дробышевский ақпараты жоққа шығарды.<ref>[http://newsru.com/russia/29nov2008/lozh.html Минобороны: сообщения об отставках высших военачальников — «гнусная ложь»] [[NEWSru]] 29 ноября 2008.</ref> [[File:Медведев, Высоцкий, Сердюков.jpeg|thumb|right|300px|Дмитрий Медведев [[Ресей Федерациясының Әскери-теңіз күштері|Ресей әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы]] [[Владимир Сергеевич Высоцкий|Владимир Высоцкий]] мен және қорғаныс министрі [[Анатолий Эдуардович Сердюков|Анатолий Сердюков]] пен]] 22 қаңтардағы «[[Ресей газеті]]» әскерде басталған қайта құру «кеңестік де, орыс тарихын да білмейтінін» және «біз мүлдем жаңа қарулы күштерді құрып жатырмыз» деп мәлімдеді. 2009 жылы [[17 наурыз]]да министр Сердюков президент Медведевтің қатысуымен Ресей қорғаныс министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісінде сөйлеген сөзінде [[2025 жыл]]ға дейінгі кезеңге Қарулы Күштердің қолбасшылық жүйесін дамыту тұжырымдамасы бекітілді;<ref>[http://newsru.com/russia/17mar2009/serduk.html Глава Минобороны Сердюков рассказал об армии, реформе и растущих опасностях] [[NEWSru]] 17 марта 2009.</ref> Өз сөзінде Медведев «күн тәртібінде барлық жауынгерлік бөлімдер мен құрамаларды тұрақты дайындық санатына ауыстыру туралы» айтты.<ref>[http://newsru.com/russia/17mar2009/army.html Медведев заявил о необходимости повысить боеготовность и модернизировать российскую армию] [[NEWSru]] 17 марта 2009.</ref> ===Сыбайлас жемқорлықпен күрес=== 2008 жылдың мамырында Медведев сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі кеңесті құру туралы жарлыққа қол қойды<ref>[http://ria.ru/politics/20080519/107769989.html Медведев подписал указ о мерах по противодействию коррупции | РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Сол жылдың шілде айында ол сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі бірқатар шараларды қамтитын Сыбайлас жемқорлыққа қарсы жоспарға қол қойды. Желтоқсан айында Медведев сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңдар пакетіне қол қойды.<ref>[http://ria.ru/politics/20080731/115336045.html Медведев сообщил, что подписал план по противодействию коррупции | РИА Новости]</ref><ref>[http://ria.ru/spravka/20120404/615122656.html История борьбы с коррупцией в современной России | РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.rg.ru/2008/08/05/plan-dok.html Национальный план противодействия коррупции — Российская Газета<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://ria.ru/politics/20081225/158088414.html Медведев подписал пакет антикоррупционных законов | РИА Новости]</ref> ''[[Transparency International]]''<ref name="TrIntern">[http://rian.ru/politics/20080923/151518478.html Россия вошла в число наиболее коррумпированных стран] [[РИА «Новости»]] 23 сентября 2008 г.</ref> халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі халықаралық үкіметтік емес ұйымның 2008 жылғы 23 қыркүйекте жарияланған есебіне сәйкес Ресей сыбайлас жемқорлық деңгейі жоғары елдердің бірі болып табылады;<ref name="TrIntern"/> 2008 жылы Ресей [[Сыбайлас жемқорлықты түйсіну индексі бойынша елдер тізімі|рейтинг]]те 147 орынға ие болды (сыбайлас жемқорлық деңгейі он балдық шкала бойынша бағаланды, он балл ең төменгі деңгей) - оның индексі 2,1 тармақты құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 0,2 тармаққа аз. ел 143 орынға ие болды. Ресейдің жоғары лауазымды шенеуніктері 2008 жылдың қыркүйегінде елдегі сыбайлас жемқорлық деңгейіне ұқсас баға берді.<ref name="MzdNar">[http://newsru.com/russia/24sep2008/korrupz.html Российские правоохранители: Уровень коррупции в России зашкаливает, раскрываемость — низкая, до суда доходит лишь мелочь] [[NEWSru]] 24 сентября 2008 г.</ref><ref name="NarKorr">[http://newsru.com/russia/28sep2008/na.html «Масштабы коррупции в России достигли таких размеров, что терпеть больше нельзя», — заявил Нарышкин] [[NEWSru]] 28 сентября 2008 г</ref> Сыбайлас жемқорлыққа қарсы кеңестің 2008 жылғы 30 қыркүйектегі отырысында сөйлеген сөзінде Медведев өзінің кіріспе сөзінде, атап айтқанда: ''«Біздің елімізде сыбайлас жемқорлық тек кең ауқымды емес, ауқымды сипатқа ие болды, ол біздің өмірімізді сипаттайтын таныс, күнделікті құбылыс болды»''<ref>[http://kremlin.ru/appears/2008/09/30/1625_type63374type63378type82634_207054.shtml Вступительное слово на заседании Совета по противодействию коррупции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006025818/http://kremlin.ru/appears/2008/09/30/1625_type63374type63378type82634_207054.shtml |date=2008-10-06 }} На официальном сайте Президента России 30 сентября 2008 года</ref>. [[2010 жыл]]ы Ресей индексі 2,1 балмен 180-тің 154-ші орнын алды. Transparency International Ресейдің бас директоры Елена Панфилова: «Өткен жылы Ресей бұл рейтингте 146-шы орынды иеленді. Қорытынды - бір жыл ішінде рейтингтегі көршілерден басқа - Папуа Жаңа Гвинея, Кения, Лаос және Тәжікстаннан басқа ештеңе өзгерген жоқ ». Алайда, 2011 жылы Ресей Transparency International рейтингісіндегі орнын сәл жақсартып, 182 елдің ішінен 143 орынға көтерілді<ref>[http://www.rian.ru/infografika/20101027/289524140.html Рейтинг восприятия коррупции в странах мира] {{V|28|1|2011}}</ref>. Однако, в 2011 году Россия несколько улучшила свои позиции в рейтинге Transparency International, поднявшись на 143 место из 182 стран<ref>[http://ria.ru/society/20111201/503135867.html Уровень коррупции в РФ за год снизился — Transparency International | РИА Новости]</ref>. [[2011 жыл]]дың соңында [[PricewaterhouseCoopers]] халықаралық консалтингтік компаниясы Ресейде сыбайлас жемқорлықтың төмендейтіні туралы есеп жариялады. PWC баяндамасында «осы тақырып тудыратын кең қоғамдық резонанс және Ресей үкіметінің құқықтық салада қабылдаған шаралары, сонымен қатар компаниялардың ішінде сәйкестік жүйесін нығайту және қызметкерлер арасында этикалық мінез-құлықты қалыптастыру бойынша жұмыс жасау, барлығы өз жемісін береді» делінген »<ref>[http://www.pwc.ru/ru/forensic-services/crime-survey-2011.jhtml Россия, Всемирный обзор экономических преступлений 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210140525/http://www.pwc.ru/ru/forensic-services/crime-survey-2011.jhtml|date=2011-12-10}} // PWC; [http://www.pwc.ru/en_RU/ru/forensic-services/assets/Economic-survey-2011-Russia-ru.pdf]{{Deadlink|date=July 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. [[2012 жыл]]дың көктемінде жүргізілген британдық [[Ernst & Young]] аудиторлық компаниясының зерттеуіне сәйкес, 2011 жылы Ресейде сыбайлас жемқорлық тәуекелі едәуір төмендеді және көп жағдайда әлемдік деңгейден төмен болды. «Эрнст энд Янг» зерттеуіне 43 елдің 1500-ден астам топ-менеджерлері қатысты. Мәселен, егер 2011 жылы Ресейде сауалнамаға қатысқан менеджерлердің 39% -ы бизнесті қорғау немесе корпоративті пайда алу үшін қолма-қол ақшамен пара беру керектігін айтқан болса, 2012 жылы 16% болды.<ref>[http://www.vedomosti.ru/career/news/1794687/ey_korrupciya_v_rossii_padaet ВЕДОМОСТИ — Ernst & Young отметила снижение коррупционных рисков в России]</ref> 2012 жылғы наурызда Медведев Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың 2012-2013 жылдарға арналған ұлттық жоспарын бекітті, оған сәйкес мемлекеттік қызметшілердің шығындарын бақылау күшейтілді<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/13/03/2012/641550.shtml |title=Собственность нечестных чиновников отнимут в пользу государства:: Политика:: Top.rbc.ru |accessdate=2012-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120620143655/http://top.rbc.ru/politics/13/03/2012/641550.shtml |archivedate=2012-06-20 |deadlink=yes }}</ref>. 2016 жылдың қазан айында Ресей үкіметінің бірінші орынбасары [[Игорь Иванович Шувалов|Игорь Шувалов]] (2015 жылы Медведевтен 8,76 миллионға қарсы 97,2 миллион рубль тапқан) Медведевтің президенттігі кезінде ол «сыбайлас жемқорлық тақырыбын асырып, оған назар аударған» деген пікір білдірді. шамадан тыс »<ref>{{cite news|first=|last=|title=Шувалов: Медведев, будучи президентом, "чрезмерно" много внимания привлек к теме коррупции|url=http://www.newsru.com/russia/27oct2016/shuvalov.html|publisher=NEWSru.com|date=2016-10-27|accessdate=2016-10-27}}</ref>. ===Афоризмдер=== Медведев өзінің формализмімен мақтанады: «[[Ақша жоқ, бірақ сіз ұстайсыз|Ақша жоқ, бірақ сен оны ұстап тұр!]]», «2007 жылы ешкім ешқашан оралмайды», «Менің айтқандарымның бәрі гранитке құйылған». Оның ең маңыздыларының бірі - Медведевтің 2008 жылғы ақпанда Красноярск экономикалық форумында президенттікке кандидат ретінде үлкен бағдарламалық баяндамамен сөйлеген сөзі - «Бостандық емес еркіндікке қарағанда жақсы»<ref>[https://ria.ru/politics/20120505/641550536.html РИА Новости, 5 мая 2012. «Отлитые в граните»: 10 цитат президента Медведева]</ref>. ===ІІМ реформасы=== {{main|Ресей Ішкі істер министрлігінің реформасы}}<br />{{main|«Полиция туралы» Федералдық заң}} [[2008 жыл]]ғы 6 қыркүйекте «Ресей Федерациясының Ішкі істер министрлігінің кейбір мәселелері туралы» № 1316 қаулысымен ол Ұйымдасқан қылмыспен және терроризммен күрес департаментін<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=47712&PSC=1&PT=3&Page=1 |title=Указ Президента РФ от 06.09.2008 № 1316 |accessdate=2009-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101052806/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=47712&PSC=1&PT=3&Page=1 |archivedate=2011-11-01 |deadlink=yes }}</ref>, сондай-ақ Ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес департаментінің бүкіл аймақтық жүйесін таратты. [[2011 жыл]]ғы 7 ақпанда Дмитрий Медведев «[[«Полиция туралы» Федералдық заң|Полиция туралы]]» Федералдық заңға қол қойды.<ref name="PoliceLaw">[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d353ffa2cb21213c58.pdf Федеральный закон о полиции] PDF-версия закона на [[kremlin.ru]]</ref><ref name="PoliceLawNews">[http://kremlin.ru/news/10256 Дмитрий Медведев подписал Федеральный закон «О полиции»] На официальном сайте Президента РФ 7 февраля 2011 г.</ref> 2011 жылғы 1 наурызда Ресей Федерациясында полиция ресми түрде тоқтатты. Қызметкерлерді қайта аттестациялау Ішкі істер министрлігінің орталық аппараты мен аумақтық органдарының басшыларынан басталды, содан кейін ішкі істер органдарының аға, орта және кіші командалық құрамы оны өткізе бастады. Аттестаттаудан өтпеген немесе оны тапсырудан бас тартқан қызметкерлер ІІМ қатарынан шығарылды. ===2012 жылғы Президент сайлауы=== {{main|Ресейдегі президент сайлауы (2012)}} [[File:Dmitry Medvedev United Russia Congress September 2011-4.jpeg|thumb|left|Дмитрий Медведев пен Владимир Путин «Біртұтас Ресей» конгресінде, 2011 жылғы 24 қыркүйек]] 24 қыркүйек 2011 жылы «Единая Россия» партиясының съезінде Владимир Путин 2012 жылы президенттікке үміткер болатыны және Дмитрий Медведев жеңіске жетсе, үкіметті басқаратыны айтылды. Президент Медведев премьер-министр [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] Думадағы сайлауда «[[Біртұтас Ресей]]» партиясын басқару туралы ұсынысын қабылдады және 2012 жылы Владимир Путин президенттік сайлауға түсуі керек деді.<ref name="Путин подтвердил своё выдвижение на президентских выборах">[http://lenta.ru/news/2011/09/24/putinprez/ Путин подтвердил своё выдвижение на президентских выборах]</ref> Делегаттар тұрғанда бұл мәлімдемені қол шапалақтады.<ref name="Путин уверен в победе «Единой России»">{{Cite web |url=http://inotv.rt.com/2011-09-24/Putin-uveren-v-pobede-Edinoj |title=Путин уверен в победе «Единой России» |accessdate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927103852/http://inotv.rt.com/2011-09-24/Putin-uveren-v-pobede-Edinoj |archivedate=2013-09-27 |deadlink=yes }}</ref> Медведев дереу жауап беріп, қол шапалақтау Путиннің халық арасында танымал екендігін дәлелдейді дейді.<ref name="Медведев возглавит список Единой России">{{Cite web |url=http://inotv.rt.com/2011-09-24/Medvedev-vozglavit-spisok-Edinoj-Rossii |title=Медведев возглавит список «Единой России» |accessdate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927103856/http://inotv.rt.com/2011-09-24/Medvedev-vozglavit-spisok-Edinoj-Rossii |archivedate=2013-09-27 |deadlink=yes }}</ref> Медведевтің сөйлеген сөзі отырысқа он мыңға жуық қатысушыны тыңдады<ref name="Медведев рекомендовал Путина в президенты">{{Cite web |url=http://inotv.rt.com/2011-09-24/Medvedev-rekomendoval-Putina-v-prezidenti |title=Медведев рекомендовал Путина в президенты |accessdate=2011-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929015541/http://inotv.rt.com/2011-09-24/Medvedev-rekomendoval-Putina-v-prezidenti |archivedate=2013-09-29 |deadlink=yes }}</ref>. Медведевтің сайлауға қатыспау туралы шешімі кейбір ресейліктердің теріс пікірін тудырды. [[Twitter]]-де 2011 жылдың күзінен бастап #бақытсыз [[хештег]] таралды. 2012 жылғы 7 желтоқсанда ол Twitter-дің әлемдік трендтерінде екінші орынға ие болды, оған премьер-министр Дмитрий Медведевтің бес телеарна өкілдеріне берген сұхбаты себеп болды<ref name="Л">[http://lenta.ru/news/2012/12/07/jalky/ Хештег «#жалкий» вышел в лидеры мировых трендов Twitter]</ref>. ==Үкімет төрағасы (2012–2020)== {{main|Бірінші Медведев үкіметі}} 2012 жылғы 7 мамырда [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының Президенті]] Владимир Путин Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы болып тағайындалуға келісім алу үшін Думаға Дмитрий Медведевтің кандидатурасын ұсынды. Келісім 8 мамырда алынды (Медведевтің кандидатурасын «Единая Россия», [[РЛДП]] және «Әділ Ресей» фракциясының 5 депутаты қолдады,<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/15230 |title=Владимир Путин внёс кандидатуру Дмитрия Медведева на пост председателя Правительства |accessdate=2019-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420170130/http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/15230 |archivedate=2013-04-20 |deadlink=yes }}</ref> ал 54 спортшы мен Коммунистік партия фракциясы қарсы дауыс берді). Дмитрий Медведевтің төрағалығымен Ресей Федерациясының Үкіметі 21 мамырда құрылды.<ref>[http://ria.ru/politics/20120508/644171181.html Госдума поддержала назначение Медведева премьер-министром России.]</ref> Үкімет құрамы Ресей Федерациясы Президентінің 2012 жылғы 21 мамырдағы № 636 Жарлығымен бекітілген. 2012 жылғы 26 мамырда Д. Медведев «Біртұтас Ресей» партиясының төрағасы болып сайланды<ref name=autogenerated4>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=804994 Дмитрий Медведев избран председателем «Единой России»], 26.05.2012, Vesti.ru</ref>. {{main|Екінші Медведев үкіметі}} 2018 жылғы [[7 мамыр]]да Ресейдің қазіргі президенті Владимир Путин Ресей Федерациясы Үкіметінің төрағасы болып тағайындалуға келісім алу үшін қайтадан Дмитрий Медведевтің кандидатурасын Ресейдің Мемлекеттік Думасына ұсынды. 2018 жылғы 8 мамырда Мемлекеттік Дума келісімін берді («[[Біртұтас Ресей]]<ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/acts/news/57432|title=Президент назначил Дмитрия Медведева Председателем Правительства. Владимир Путин подписал Указ «О Председателе Правительства Российской Федерации»|date=2018-05-08|publisher=[[Kremlin.ru]]|lang=ru|accessdate=2018-05-08}}</ref>» мен [[РЛДП]] 374 депутаты Медведевтің премьер-министр болып тағайындалуына дауыс берді, ал «Әділ Ресей» мен Коммунистік партияның 56 депутаты қарсы дауыс берді). Медведевтің екінші үкіметі ақыры 2018 жылы 18 мамырда құрылды<ref>{{cite web|url=http://www.duma.gov.ru/news/26901/|title=Государственная Дума согласовала Дмитрия Медведева на пост Председателя Правительства РФ. Кандидатуру Дмитрия Медведева Государственной думе представил Президент РФ Владимир Путин. Депутаты по итогам пленарного заседания поддержали его большинством голосов|date=2018-05-08|publisher=Сайт «[[Государственная Дума Федерального Собрания Российской Федерации|Государственной Думы РФ]]»|lang=ru|accessdate=2018-05-08}}</ref>. 2018 жылдың [[8 мамыр]]ында Медведев премьер-министр лауазымына үміткер ретінде алғашқы сөзінде зейнетақы реформасы туралы [[Ресейдегі зейнетақы реформасы туралы заң жобасы (2018 ж.)|заң]] жобасын тезірек Мемлекеттік Думаға енгізуге уәде берді. Ол мұндай заң жобасын 14 маусымда ресейліктерге ұсынды, ал екі күннен кейін оны Думаға ұсынды. Халықтың наразылығына қарамастан, заң жазда және қыркүйекте қаралды және 3 қазанда қабылданды. [[Ресейдегі зейнетақы реформасы (2019-2028 жж.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/05/2018/5af07c3c9a794736a9af9694|title=Госдума утвердила Медведева в должности премьера|publisher=[[РБК]]|lang=ru|date=2018-05-08|accessdate=2018-05-08}}</ref>)|Реформа]] 2019 жылдың 1 қаңтарында басталды.<ref>{{Cite news|title=Утвержден состав нового правительства РФ|url=http://www.interfax.ru/russia/613286|work=Interfax.ru|date=2018-05-18|accessdate=2018-05-18|language=ru-RU}}</ref> {{main|Ресейдегі зейнетақы реформасы (2019-2028 жж.)}} Зейнетақы туралы заң жобасымен бір уақытта, 2018 жылдың 14 маусымында премьер-министр Дмитрий Медведев ҚҚС 20% -ға дейін ұлғайтылатынын мәлімдеді. 24 шілдеде Мемлекеттік Дума ҚҚС туралы заңды қорытынды оқылымда қабылдады, содан кейін оны Федерация Кеңесі мақұлдады. ҚҚС өсіру туралы жаңа заң 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді<ref>[https://www.rbc.ru/economics/14/06/2018/5b2237879a79474a23f0b576 Медведев объявил о повышении НДС в России]</ref>. [[2020 жыл]]дың [[15 қаңтар]]ында Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путиннің [[Ресей Президентінің Федералдық жиналысқа жолдауы|Федералды жиналысқа жолдауын]] жариялағаннан екі сағат өткен соң, Медведев үкіметтің толықтай биліктен кететінін жариялап<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/367681-resej-kimeti-otstavka-a-ketti Ресей үкіметі отставкаға кетті 2020.15.01]</ref>, президент осы жолдауда [[Ресей Федерациясының Конституциясы|Конституцияға]] енгізілген түбегейлі өзгерістер аясында осындай шешім қабылдады. Путин ескі құрамға жаңа үкімет тағайындалғанға дейін міндеттерді орындауды тапсырды және Дмитрий Медведевті оған арнайы құрылған Ресей Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары қызметіне тағайындауды ұсынды. ==Ресей Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары== Президенттің 2020 жылғы 16 қаңтардағы [[Ресей Президентінің Жарлығы|жарлығы]] мен ол [[Ресей Федерациясының Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Федерациясының Қауіпсіздік кеңесі]] төрағасының орынбасары болып тағайындалды<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2020/01/16/riesiei-ukimieti-otstavkag-a-kietti-1341540 Ресей премьер-министрі Дмитрий Медведев үкіметтің отставкаға кеткенін жариялады. TRT 2020.16.01]</ref> ==Бизнес== 1993 жылы ол Финцелл негізін салушылардың бірі болды, ол көп ұзамай Ресейдің ағаш ісі алыптарының бірі - «[[Илим (компания)|Илим]] пульп кәсіпорны» [[Мемлекеттік емес акционерлік қоғам|ЖАҚ]] құрды. Жаңа серіктестікте Медведев құқықтық мәселелер жөніндегі директор болды. Сонымен бірге Медведев «Финцелл» ЖАҚ-да 50%, ал «Илим пульп» кәсіпорнында 20% иелік етеді.<ref>''Ольга Проскурнина, Мария Рожкова, Ирина Резник''. Самый человечный преемник // Ведомости, № 234 (2008), [[11 декабря]] 2007 г.</ref> 1998 жылы ол компанияның иелігіндегі ең ірі кәсіпорындардың бірі - Братск ағаш өңдеу зауытының директорлар кеңесіне кірді. Президент Медведев қызметінен кеткен соң, саясаттанушы [[Станислав Александрович Белковский|Белковскийдің]] пікірінше, ол «Илим пульп» кәсіпорнындағы маңызды үлесті сақтап қалды. Ол сонымен қатар компанияны [[Олег Владимирович Дерипаска|Дерипаска]]ның шабуылдарынан құтқарды, ол оны бақылауға алғысы келді, бірақ компанияның бір бөлігі (Байкал целлюлоза және қағаз фабрикасы) жоғалды. Екінші жағынан, BLPK2 бас директорының қоғаммен байланыс жөніндегі бұрынғы орынбасары Сергей Беспалов «оның айтуынша, Медведевтің Илим Пульпке үлесі жоқ» деп мәлімдеді<ref name=who />. ==Ақпараттық технологиялар саласында== [[File:Dmitry Medvedev on laptop.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев, әлемдік қаржы дағдарысына арналған бейне-хабарлама кезінде, 23 қазан 2008 ж.]] Дмитрий Медведев - ақпараттық технологиялардың үлкен жанкүйері, өз сөздерінде компьютерлер мен Интернет<ref>{{cite web|url=http://izvestia.ru/pobeda/article3141617/|title=Дмитрий Медведев: «Нам не надо стесняться рассказывать правду о войне — ту правду, которую мы выстрадали»|date=2010-05-07|work=[[Известия]]|accessdate=2010-05-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CTyNndv?url=http://izvestia.ru/news/361448|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}</ref>, [[Электронды кітап (құрылғы)|электрондық кітаптар]] туралы жиі айтады. ===Бірінші компьютер=== Медведев өміріндегі алғашқы компьютер [[Кеңестік компьютерлік жүйелер тізімі|кеңестік]] [[Компьютерлік технологияның жиынтық жүйесі|М-6000]] компьютері болды, ол әкесімен [[Санкт-Петербург мемлекеттік технологиялық институты|Технологиялық институтта]] жұмыс істеген кезде, Ленинград мемлекеттік университетінің заң факультетінде бірінші курс студенті, заңгер ретінде жұмыс істеген<ref>[http://www.itogi.ru/Paper2008.nsf/Article/Itogi_2008_02_17_01_1958.html № 8 (610) Простые истины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227072655/http://www.itogi.ru/Paper2008.nsf/Article/Itogi_2008_02_17_01_1958.html |date=2008-02-27 }}</ref>. ===Әлеуметтік желілер, сайттар және блог=== Дмитрий Медведев [[Twitter|Твиттер]]де, [[ВКонтакте]]де тіркелген және өзінің жеке блогы бар. Ол - Ресейдің алғашқы президенті, ол адамдармен бейне блог арқылы байланыс орната бастады, ол бастапқыда блог емес, өйткені оған [[Бейнелогтар]] немесе мәтіндік түсініктеме қалдыру мүмкін болмады. Кейінірек жеке '''blog.kremlin.ru''' сайтын құрғаннан кейін түсініктеме қосу мүмкіндігі қосылды<ref>[http://lenta.ru/news/2008/10/07/videoblog/ Дмитрий Медведев стал видеоблогером]</ref>, бірақ блогқа жіберілмес бұрын пікірлер модерацияланады.<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/12/comments/ Медведев разрешил оставлять комментарии в своем блоге]</ref> [[Тірі Журнал]]-да «Дмитрий Медведевтің блогы» атты қоғамдастық бар, ол Президенттің ресми бейне блогындағы эфир аккаунты, ал Тірі Журнал пайдаланушылары Медведевтің видео және мәтіндік хабарламаларын талқылауға мүмкіндік алады.<ref name="blogLJ">[http://community.livejournal.com/blog_medvedev/profile blog_medvedev — Community Profile<!-- Название сгенерировано ботом -->]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2009/04/21/blogmedvedev/ Дмитрий Медведев завел ЖЖ]</ref> Саясаткер [[Instagram]] әлеуметтік желісінде де тіркелген, онда фотосуреттер мен бейнелерді жариялаумен қатар, басқа адамдардың посттарына да түсініктеме береді. 2017 жылдың қыркүйек айында ол жерде 2,8 миллионнан астам жазылушы болды.<ref>[https://meduza.io/shapito/2017/09/25/medvedevu-rasskazali-chto-u-nego-bolshe-podpischikov-v-instagrame-chem-u-navalnogo-on-obradovalsya Медведеву рассказали, что у него больше подписчиков в инстаграме, чем у Навального. Он обрадовался 😜] «Meduza», 25.09.2017</ref><ref>[https://meduza.io/shapito/2017/03/10/okazyvaetsya-dmitriy-medvedev-otreagiroval-na-rassledovanie-fbk-tolko-etogo-pochti-nikto-ne-zametil Оказывается, Дмитрий Медведев отреагировал на расследование ФБК. Только этого почти никто не заметил] «Meduza», 10.03.2017</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/like/2017/09/26/1648722.html Медведев вышел на тропу войны с Навальным в Instagram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929103031/http://www.rosbalt.ru/like/2017/09/26/1648722.html |date=2017-09-29 }} «Росбалт», 26.09.2017</ref> Мемлекеттік басқару блогы мен '''government.ru/government.rf''' сайтынан басқа Медведевтің үш сайты бар: '''medvedev-da.ru, d-a-medvedev.ru''' және президенттікке үміткердің '''medvedev2008.ru''' сайты. Соңғысының домені 2005 жылы тіркелген<ref>[http://www.who.is/whois/medvedev2008.ru/ REGISTRY WHOIS FOR MEDVEDEV2008.RU]</ref>. ===Дмитрий Медведев және еркін бағдарламалық қамтамасыз ету=== Бұрын Дмитрий Медведев [[Тегін бағдарламалық қамтамасыз ету|тегін]] OC Linux-ны ([[Linux|GNU / Linux]]) сынға алды. Алайда<ref>[http://www.3dnews.ru/news/pravitelstvo_rf_nemereno_borotsya_s_piratskim_softom/ Правительство РФ намерено бороться с пиратским софтом | Новости Hardware — 3DNews — Daily Digital Digest<!-- Название сгенерировано ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128140130/https://3dnews.ru/news/pravitelstvo_rf_nemereno_borotsya_s_piratskim_softom/ |date=2020-01-28 }}</ref>, 2007 жылдан бастап Дмитрий Медведев Ресейде бағдарламалық қамтамасыз ету проблемаларын үш жылдан кейін шешеді деп үміттеніп, Ресейдің мемлекеттік және оқу [[Тегін бағдарламалық қамтамасыздандыру|орындарында]] ақысыз бағдарламалық жасақтамаға көшуді қолдаушылардың бірі болды. Атап айтқанда, лицензиялық бағдарламалық қамтамасыз етуі қымбат [[Microsoft]] коммерциялық компаниясының қызметтерінен біртіндеп бас тартуға және [[GNU]] / Linux негізіндегі ақысыз бағдарламалық қамтамасыздандыру өнімдерін біртіндеп енгізуге байланысты<ref>{{cite web|url=http://replay.waybackmachine.org/20090125171755/http://www.minsvyaz.ru/news/?id_news=6386|title=Новости|date=2007-09-21|work=Официальный сайт|publisher=Министерство связи и массовых коммуникаций РФ|accessdate=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gzt.ru/topnews/business/136463.html?comment=399546|title=Форточка Медведева|author=Андрей Лавров, Андрей Бирюков|date=2007-09-23|publisher=GZT.RU|accessdate=2011-04-08|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520132853/http://www.gzt.ru/topnews/business/136463.html?comment=399546|archivedate=2011-05-20}}</ref>. ===Желілік қауымдастықтың өзекті мәселелеріне көзқарас=== [[Рунет]]-те Дмитрий Медведев пен Медведевтің [[Мем]] [[Превед]] мемлекетінен байланысы мем болып қалды, бұл тақырыпта [[карикатура]]лар мен «фото-моншақтар» жиі кездеседі. Интернеттегі субмәдениеттерге,<ref name="medved-e1">[http://www.e1.ru/news/spool/news_id-284136.html «Екатеринбург Он-Лайн», 10 декабря 2007]</ref> атап айтқанда, өрескелдікке деген қарым-қатынас туралы сұрағанда, Медведев ол құбылысты жақсы білетінін және оның өмір сүруге құқығы бар деп санайтынын айтты<ref>[https://web.archive.org/web/20071225082159/http://www.themoscowtimes.com/stories/2007/11/02/001.html A Soft-Spoken, 'Smart-Kid' Lawyer], The Moscow Times, [[2 ноября]] [[2007]].</ref><ref>{{Ref-ru}} [http://lenta.ru/news/2007/03/05/medved/ Дмитрий Медведев: учите олбанский!], Lenta.ru, [[5 марта]] [[2007]].</ref><ref>{{Ref-ru}} [http://www.polit.ru/event/2007/12/10/medvedev1.html Превед, Медвед] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616042105/http://www.polit.ru/event/2007/12/10/medvedev1.html|date=2011-06-16}}, Polit.ru, [[18 декабря]] [[2007]].</ref>. [[29 наурыз]] 2019 жылы Дмитрий Медведев Рунеттің 25 жылдығына арналған ресейлік Mail.ru Group және Яндекс интернет-компанияларының топ-менеджерлерімен кездесу өткізді. Премьер-Министр Ресейдің цифрлық экономикасы жылына 15% өсіп келе жатқанын, бұл жалпы Ресей экономикасының өсімінен едәуір жоғары екенін айтты. Медведев мемлекет цифрлық экономикаға шамамен 2 трлн рубль инвестиция салуға ниетті екенін айтты. Сонымен бірге ол Интернет-индустрияның мемлекет үшін бірқатар сұрақтары бар екеніне назар аударды және үкіметтің араласуын «кез-келген бизнеске қатысты ең күшті қару» деп атады<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3929785|title=Медведев встретился с руководством Mail.ru Group и «Яндекса»|date=2019-03-29|publisher=www.kommersant.ru|lang=ru|accessdate=2019-03-31}}</ref>. ===Дмитрий Медведевпен VKLive=== 2019 жылы 29 наурызда премьер-министр Медведев [[ВКонтакте]] әлеуметтік желісінде бірінші эфирге шықты, ол барысында қолданушылардың сұрақтарына жауап берді<ref>[https://vk.com/dmlive #VKLive c Дмитрием Медведевым]</ref><ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2019/03/23/797212-medvedev-otvetit-na-voprosi Медведев впервые в прямом эфире ответит на вопросы пользователей «В контакте»]</ref><ref>[https://ria.ru/20190323/1552053111.html Медведев ответит на вопросы пользователей «ВКонтакте» в прямом эфире]</ref>. ===СЖҚ айыптаулары және одан кейінгі наразылықтар=== {{main|Ол Димон емес}} [[2016 жыл]]дың 15 қыркүйегінде [[Алексей Анатольевич Навальный|Алексей Навальный]] Медведевтің [[Жазғы үй|жазғы]] резиденциясы - 2008 жылдан бері қолданып келе жатқан [[Плёс (қала)|Плёс]] қаласындағы ескі [[Миловка (жылжымайтын мүлік)|Миловка]] ғимараты туралы жазылған [[Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қор|сыбайлас жемқорлыққа қарсы]] қордың тергеуін жариялады. Аэрофототүсірілім жариялаған Навальныйдың айтуынша,{{citation needed|date=June 2016}} [[Еділ]]ге жақын орналасқан кешен аумағында жеке пирстер, шаңғы базасы, үш тікұшақ, бірнеше үй, қонақ үй, жабық және ашық бассейндер мен басқа да ғимараттар орналасқан, оның жалпы ауданы 80 га құрайды. Меншік қоршаумен қоршалған, негізгі үй үйі басқа, ішкі қоршаумен қоршалған. СЖҚ жылжымайтын мүлікті және құрылыстың қалған бөлігін қалпына келтіруді 25-30 миллиард рубльге бағалады. Оның болжамына сәйкес, Дар қоры аумақты сатып алды, [[Новатэк]] акционерлері қайырымдылыққа бөлген 33 миллиард рубль сайтты сатып алуға және көркейтуге кетті. 2011 жылдан кейін кешен «Тарихи-мәдени мұраны сақтау қорына» берілді - осылайша резиденция Медведевтің меншігінде емес, бірақ ол үнемі осында тұрады. Медведевтің ерлі-зайыпты Дар-қорының аумақты иемденуінде Алексей Навальный сыбайлас жемқорлықтың белгілерін көреді. Тергеу жарияланғаннан кейін екі күн өткеннен кейін Навальный мүліктің үстіндегі әуе кеңістігі рейстер үшін жабылды деп мәлімдеді.<ref>[https://meduza.io/news/2016/09/15/fbk-ulichil-medvedeva-v-remonte-dachi-na-blagotvoritelnye-dengi ФБК рассказал о секретной даче Дмитрия Медведева] // ''Meduza'', 15 сентября 2016.</ref>. Через два дня после публикации расследования Навальный заявил, что воздушное пространство над имением было закрыто для полётов<ref>[http://www.svoboda.org/a/27997293.html Навальный: над «дачей Медведева» закрыто воздушное пространство] // «Радио Свобода», 17 сентября 2016.</ref> [[2017 жыл]]ғы 2 наурызда Алексей Навальный мен оның [[сыбайлас жемқорлыққа қарсы қор]]ы «[[Ол Димон емес|Ол сен үшін димон емес]]» тергеу фильмін жариялады. Фильм Дмитрий Медведевтің болжалды меншігі туралы баяндайды. Фильм авторларының айтуынша, қайырымдылық қорлары мен заңды түрде Медведевтің сенімді адамдарында тіркелген ұйымдар (оның ішінде туыстары мен сыныптастары) олигархтардан және [[Газпромбанк]] несиелерінен сатып алынған деген болжаммен қымбат жылжымайтын мүлікке иелік етеді. Медведев Навальныйдың айыптауларын «саяси алаяқтардың жалған өнімі» деп атады.<ref>[http://www.rbc.ru/society/02/03/2017/58b7f3959a79474158912948 Фонд борьбы с коррупцией рассказал о «тайной недвижимости» Медведева] // РБК, 2 марта 2016</ref>. Медведев назвал обвинения Навального «лживыми продуктами политических проходимцев»<ref>[https://ria.ru/politics/20170419/1492569984.html Медведев о нападках Навального: «лживые продукты политических проходимцев»]</ref> [[Сурет:CPRF demonstration 1 may 2017.jpg|thumb|250px|2017 жылғы 1 мамырдағы демонстрациядағы ұран.]] 22 наурызда Мемлекеттік Думаның Коммунистік партиядан шыққан депутаты [[Валерий Фёдорович Рашкин|Валерий Рашкин]] [[Ресейдің тергеу комитеті]]нің басшысына, сондай-ақ [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|ФҚҚ]], [[Ресей Федерациясының Ішкі істер министрлігі|ІІМ]] және [[Ресей Федерациясының прокуратурасы|Бас прокуратура]] басшыларына СЖҚ тергеуінде сипатталған Дмитрий Медведевтің сыбайлас жемқорлық әрекеті туралы деректерді тексеруді сұрап,<ref>[http://www.rbc.ru/politics/22/03/2017/58d228b29a7947b85300c9ef Депутат от КПРФ попросил Чайку проверить расследование ФБК о Медведеве]</ref> 2017 жылдың 20 сәуірінде РФ СК Ол оған фильмде көрсетілген фактілер тергеуді бастау үшін негіз болып табылмайтынын айтты және оның үндеуі Бас прокурорға жолданды.<ref>{{Cite news|author=Анна Трунина|title=СКР не нашел оснований для проверки сведений из фильма ФБК о Медведеве|url=http://www.rbc.ru/politics/21/04/2017/58fa27889a7947d7b1ad18e5|work=[[РБК]]|accessdate=2017-04-21}}</ref> 2017 жылғы [[26 наурыз]]да Ресейдің 100 қаласында «Ол сен үшін емес Димон» фильмінде жарияланған [[2017 жылғы 26 наурызда Ресейде сыбайлас жемқорлыққа қарсы наразылық|биліктің жоғарғы эшелондарындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы жиналыстар өтті]]. Олар өз сөздерінде премьер-министрге тағылған айыптарға жауап беруді талап етті. «Дмитрий Медведев бұл күнді қалай өткізді?» Деген сұраққа Үкімет басшысы өзінің Инстаграмдағы блогында «Жаман емес, мен шаңғы тебдім» деп жауап берді, бұл бұқаралық ақпарат құралдарында сыни реакция тудырды.<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-39401681?ocid=socialflow_facebook Медведев рассказал, что делал в день массовых акций протеста] BBC</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/russia/2017/03/27/1602151.html Медведев рассказал, чем занимался в день массовых протестов в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328131748/http://www.rosbalt.ru/russia/2017/03/27/1602151.html |date=2017-03-28 }} РОСБАЛТ</ref><ref>[http://echo.msk.ru/blog/day_photo/1951606-echo/ «Неплохо, на лыжах покатался»] Эхо Москвы</ref><ref>[http://www.mk.ru/politics/2017/03/27/na-lyzhakh-pokatalsya-medvedev-otvetil-na-massovye-protesty.html «На лыжах покатался»: Медведев ответил на массовые протесты] MK.RU</ref> 2017 жылғы 5 сәуірде Ресей Мемлекеттік Думасы Алексей Навальныйдың Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қорының Дмитрий Медведевке арналған материалдарын тексеру туралы РКПФ ұсынысын қабылдамады<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-39508152 «Госдума отказалась проверять расследование Навального о Медведеве»], BBC Russian, 5.04.2017</ref>. 2017 жылдың 11 сәуірінде [[Әлішер Бұрханұлы Османов|Әлішер Османов]] «Ол сен үшін Димон емес» фильмінде ұсынылған «ар-намыс пен қадір-қасиетті қорлайтын» ақпаратты жариялағаны үшін Навальный мен СЖҚ-ке жала жапқаны үшін сотқа жүгінді<ref>[https://web.archive.org/web/20120515101631/http://da-medvedev.ru/svetlana-medvedeva/biography Дмитрий Медведев — личный сайт<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 2017 жылдың 31 мамырында Мәскеудің Люблин аудандық соты бұл талапты қанағаттандырды және сотталушыға фильмдегі барлық бейнелер мен материалдарды алып тастауды<ref>{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/society/31/05/2017/592e5f559a79479e9ee6768a?from=main|title=Суд обязал Навального удалить фильм о Медведеве|website=[[РБК]]|date=2017-05-31|publisher=}}</ref>, сондай-ақ теріске шығаруды жариялауды бұйырды, бірақ бұл жасалмады және фильмді әлі де [[YouTube]] және басқа видео хостинг сайттарында көруге болады. ==Жеке өмірі== ===Отбасы=== [[Сурет:Dmitry Medvedev and his wife Svetlana Medvedeva.jpg|250px|thumb|Дмитрий Медведев жұбайы [[Светлана Владимировна Медведева|Светлана]] мен]] Ол [[1993 жыл]]ы сол мектепте оқыған [[Светлана Владимировна Медведева|Светлана Линникке]] үйленді. Менің әйелім [[Санкт-Петербург мемлекеттік экономика университеті|ЛФЭИ]] бітірді, Мәскеуде жұмыс істейді және Санкт-Петербургте әлеуметтік шаралар ұйымдастырады. Баласы Илья (1995 ж.т.)<ref>[https://web.archive.org/web/20120502020012/http://medvedev.kremlin.ru/biography Дмитрий Медведев — личный сайт]</ref>, «адал кастингтен» өтіп, 2007 және 2008 жылдары өз атымен [[Ералаш]] телехикаясында шықты (№ 206 және № 219 шығарылым)<ref>[http://www.eralash.ru/library/2007/206 «Ералаш», выпуск № 206]</ref> и 2008<ref>[http://www.eralash.ru/library/2008/219 «Ералаш», выпуск № 219]</ref>. 2012 жылдың жазында Илья Медведев Ресейдің үш университетіне ([[Мәскеу мемлекеттік университеті|ММУ]], [[Санкт-Петербург мемлекеттік университеті|СПМУ]] және [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|ММХҚИ]]) өтініш бергені туралы хабарланды, бірақ ол оқу үшін [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|ММХҚИ]]-ны таңдады.<ref>[http://www.km.ru/news/prezidentskii-eralash-ili-chastnaya-zhizn-pervogo-litsa Президентский «Ералаш», или Частная жизнь первого лица], ''km.ru'', 14 октября 2011</ref> Тамыздың соңында Илья Медведев [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты|ММХҚИ]])-ның Халықаралық құқық факультетінде оқитын студенттер тізіміне енгізілді. Бұл тізімде Илья конкурсқа жалпы негізде түскені көрсетілген ([[Бірыңғай мемлекеттік емтихан|БМЕ]] бағалар - ағылшын тілі - 94 балл<ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/2541621/syn_dmitriya_medvedeva_vybral_mgimo Сын Дмитрия Медведева выбрал МГИМО]</ref>, әлеуметтік ғылымдар - 83 балл, орыс тілі - 87 балл, қосымша емтихан - 100 мүмкіндіктен 95 балл)<ref>{{Cite web |url=http://abiturient.mgimo.ru/1kurs2012/MO-MO(Byudzhetnoe).xml.xls |title=Списки зачисленных в МГИМО по приказу с 1 сентября из числа рекомендованных приёмной комиссией лиц, прошедших по конкурсу (2012) |accessdate=2012-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121135714/http://abiturient.mgimo.ru/1kurs2012/MO-MO(Byudzhetnoe).xml.xls |archivedate=2013-01-21 |deadlink=yes }}</ref>. Тәтесі (әкесінің әпкесі) - Медведева Светлана Афанасьевна, «Халықтар достығы» орденінің иегері, КСРО-ның құрметті студенті, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген мұғалімі, Ресей Жазушылар мен Журналистер одағының мүшесі, тоғыз өлең жинағының авторы, оның екеуі әндер (композитор Игорь Корчмарскиймен бірлесіп жазылған) ) [[Краснодар]]да тұрады.<ref>{{Cite web |url=http://korvesti.ru/201102061601/Novosti/Obschestvo/Svetlana_Medvedeva_otmetila_svoy_yubiley.html |title=Светлана Медведева отметила свой юбилей |accessdate=2012-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621194535/http://korvesti.ru/201102061601/Novosti/Obschestvo/Svetlana_Medvedeva_otmetila_svoy_yubiley.html |archivedate=2013-06-21 |deadlink=yes }}</ref> Үй жануарларының ішінде Медведевтер отбасында ақшыл сұр [[Сібір мысығы|Нева Маскарадтың]] мысықтары Дорофей және төрт ит бар: жұп ағылшын сетерлері (ағасы мен әпкесі - Дэниел мен Джоли), Альдо алтын іздеуші және ортаазиялық шопан. Медведев көрмеде бірінші және екінші орындарды иеленді.<ref>[http://www.trud.ru/article/05-01-2000/5_kot_dorofej_vyshel_v_svet.html Газета «Труд» о коте Медведева]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newizv.ru/lenta/86577 |title=Газета «Новые известия» о коте Медведева |accessdate=2010-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121202140/http://www.newizv.ru/lenta/86577 |archivedate=2010-11-21 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://www.aif.ru/politic/article/16692 Журнал «Тайны звёзд» и газета «Аргументы и факты» о коте Медведева]</ref><ref>[http://www.kotdorofey.ucoz.ru «Персональный сайт первого кота России»]</ref> и четыре собаки: пара английских сеттеров (брат и сестра — Дэниэл и Джоли), золотистый ретривер Альду и среднеазиатская овчарка. Сеттеры Медведева занимали первое и второе места на выставках<ref>[http://www.newsru.com/russia/02mar2009/dogsout.html Домашние питомцы Медведева поучаствовали в выставке собак]</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/04nov2008/setter.html У кота-кастрата Дорофея не получилось быть преемником Кони: Медведев предпочел выводить в свет английского сеттера ]</ref> ===Жеке меншік=== Орталық сайлау комиссиясы 2007 жылғы желтоқсанда оған табыс туралы декларацияға сәйкес Медведевтің 367,8 шаршы метр пәтері бар; [[2006 жыл]]ғы кірістер 2 миллион 235 мың рубльді құрады.<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/elections2008/2007/12/21_a_2456622.shtml Элина Билевская. ''Преемник богаче Путина''.] gazeta.ru 21 декабря 2007 г.</ref> «[[Новая газета]]ның» 2008 жылғы 10 қаңтардағы хабарлауынша,<ref name="NGazMed">[http://www.novayagazeta.ru/data/2008/01/00.html Сергей Канев. ''По следам налоговых деклараций кандидатов в президенты. Часть I. Кандидат Д. Медведев: «Золотые ключи-1», Тихвинская, д. 4.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080116080528/http://www.novayagazeta.ru/data/2008/01/00.html|date=2008-01-16}} [[Новая газета]] № 01 от 10 января 2008 г.</ref> 2000 жылғы 22 тамыздан бастап Минская көшесі, 1 А, пәтер мекен-жайы бойынша «Золотые ключи-1» тұрғын үй кешеніндегі көп пәтерде 364,5 м² болатын жеке пәтерде тіркелген. 38. «Новая газетаның» хабарлауынша, 2005 жылғы үй иелерінің бірыңғай тізілімінен алынған мәліметтерге сәйкес Дмитрий Медведев Мәскеуде Тихвинская көшесі, №4 үй, пәтер мекен-жайы бойынша тағы бір пәтерге ие болды. 35; жалпы ауданы - 174 м²<ref name="NGazMed"/>. [[2008 жыл]]ғы 18 қыркүйектегі '''vsedoma.ru''' сайтының хабарлауынша, Медведевтер іс жүзінде бұған дейін [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] мен оның жанұясымен бірге тұрған [[Горки-9]] президенттік резиденциясында тұрған.<ref name="VsedomaMedv">[http://realty.newsru.com/article/23sep2008/medvedev Какой недвижимостью владеет Дмитрий Медведев] [[NEWSru]] 23 сентября 2008 г.</ref>{{citation needed|date=June 2008}} 2008 жылдан бастап Медведев және оның жанұясы жазғы демалыста [[Еділ]] бойындағы [[Плёс (қала)|Плёс]] қаласындағы Миловка үйін, Медведев ''[[Financial Times]]'' деп атайды.<ref name="ЛП">[http://www.lenpravda.ru/today/277298.html Поместье четы Медведевых в Плёсе (ФОТО)]</ref><ref>[http://www.inopressa.ru/article/08Jul2013/ft/dacha.html Dacha моей мечты]</ref><ref>[http://flb.ru/infoprint/48862.html Тихий Плёс президента. Медведев.]</ref><ref>[http://rublev-museum.livejournal.com/346931.html rublev_museum: Светлана Медведева — новая «царица» Плёса]</ref> [[2010 жыл]]ы [http://news.kremlin.ru/news/10897 Дмитрий Медведевтің табысы] 3 378 673,63 рубльді құрады. Банктік шоттар 4 961 528,98 рубльді құрайды. Жалға беру шартымен Ресейде 4700 м² жер телімі бар. Сонымен қатар, Дмитрий Медведевтің 1948 жылғы ГАЗ 20 Победа жеңіл автокөлігі бар. Дмитрий Медведевтің әйелі мен ұлы 2010 жылы ешқандай кіріс жарияламады және банктік шоттарда ақша жоқ.{{citation needed|date=June 2010}} [[2018 жыл]]ғы кіріс 9,917 миллион рубльді құрады<ref>{{Cite web|url =https://ria.ru/20190412/1552649799.html|title =Путин в 2018 году заработал более восьми миллионов рублей|publisher = РИА «Новости»|date = 2019-04-12|accessdate=2019-04-12}}</ref>. ===Хобби=== [[File:Dmitry Medvedev Zenit.jpg|250 px|thumb|Дмитрий Медведев «Зенит» - «Шахтер» матчында, 2 қараша, 2011 жыл]] [[File:Sergey Skachkov Zemlyane + Dmitriy Medvedev prezident Russia, 21.01.2012(1).jpg|250px|thumb|[[Сергей Ростиславович Скачков|Сергей Скачков]], «[[Земляне (тобы)|Земляне]]» тобы Дмитрий Медведев, Сочи, 21 қаңтар, 2012 жыл]] БАҚ-тың хабарлауынша (2007 жылғы желтоқсанда) Дмитрий Медведев бала кезінен қатты [[Хард-рок|рокты жақсы]] көрді<ref>[http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2225307,00.html Putin’s Purple reign man] Guardian Unlimited, December 10, 2007</ref>, [[жүзу]] мен және [[йога]] мен айналысқан. Дмитрий Медведев [[Apple]] өнімдерінің белсенді қолданушысы ретінде танымал. Мәселен<ref>[http://www.echo.msk.ru/inopress/510709-echo.html «Серые» телефоны iPhone пользуются спросом у российской элиты]</ref>, Дмитрий Медведев бұл телефон Ресейге ресми түрде жеткізілмеген және сертификатталмаған кезде де [[iPhone|Apple iPhone]]-ны пайдаланды және 2010 жылы Ресей президенті iPad-тың иесі болды, дегенмен ол кезде бұл құрылғылар Ресейде сатылмаған болатын.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2010/05/18/ipad/ У Дмитрия Медведева появился iPad]</ref> Сондай-ақ,<ref>{{Cite web |url=http://apple-ria.ru/articles/023.php |title=MacBook президента РФ Дмитрия Медведева |accessdate=2008-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090328172925/http://apple-ria.ru/articles/023.php |archivedate=2009-03-28 |deadlink=yes }}</ref> Ресей Президентінің веб-сайтында бейнелерді қарау кезінде Apple [[MacBook Pro]] ноутбуктері және [[MacBook Black]]-дің бюджеттік нұсқасы бар Президенттік мекен-жайлардың бейнелері табылды. Сонымен қатар, [[Стив Джобс]] (Apple басшысы) Дмитрий Медведевке 2010 жылдың маусымында АҚШ дүкендер сөрелерінде пайда болғанға дейін iPhone 4 сыйлады.<ref>[https://archive.is/20120912091951/www.rbcdaily.ru/2010/06/24/media/489226 Джобс подарил президенту России iPhone 4]</ref> Санкт-Петербургтегі «[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенит]]<ref name="dni.ru">{{Cite web |url=http://www.dni.ru/sport/2008/5/15/142401.html |title=Как Дмитрий Медведев болел за «Зенит» |accessdate=2008-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080923225513/http://www.dni.ru/sport/2008/5/15/142401.html |archivedate=2008-09-23 |deadlink=yes }}</ref><ref name="gazeta.spb.ru">[http://www.gazeta.spb.ru/413724-0/ Дмитрий Медведев: «„Зенит“ всегда был для меня особым клубом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128140122/https://gazeta.spb.ru/413724-0/ |date=2020-01-28 }}</ref>» кәсіби [[Футбол]] клубының жанкүйері ретінде белгілі, ол бүкіл өмірі үшін жанкүйер болды. [[Deep Purple]] тобы - Қою күлгін.<ref name="dni.ru"/><ref name="gazeta.spb.ru"/><ref>{{cite news|url=http://ria.ru/photolents/20090420/168686649.html|title=Deep Purple — любимая группа Дмитрия Медведева в российском клубе|publisher=РИА Новости|accessdate=2011-10-12}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.lifenews.ru/news/54298|title=Медведев встретился с Deep Purple|date=2011-03-23|publisher=LifeNews|accessdate=2011-10-12}}</ref><ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/03/23/deeppurple/|title=Дмитрий Медведев выпил чаю с Deep Purple|date=2011-03-23|publisher=Лента.ру|accessdate=2011-10-12}}</ref> Кейде Дмитрий Медведев [[Linkin Park]]-тің музыкасын тыңдайды: оның жанкүйері Дмитрий Анатольевич Ильяның ұлы.<ref>[http://lenta.ru/news/2009/12/24/linkinftw/ Сын Медведева приучил отца слушать Linkin Park] Lenta.ru</ref> Сондай-ақ, олардың бірлескен музыкалық талғамдарының арасында: «[[Машина времени]]», «[[Сплин]]», «Земляне» сияқты ресейлік орындаушылар.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8-vWxJIgm2k Дмитрий Медведев слушает Linkin Park // Источник: Youtube.com]</ref> Медведев фотографияға қызығушылық танытады. Ол бала кезінен [[Смена-8М]] камерасында суретке түсе бастады.<ref name="photocameras">[http://kremlin.ru/news/6824 Дмитрий Медведев: «Смысл фотографии — в особой печали о той частичке времени, которая уже никогда не вернётся»]</ref> Президент ретінде ол 2010 жылдың наурыз айында Мәскеудегі Тверьский бульварында өткен «Әлем Ресейдің көзімен» атты ашық аспан астындағы фотокөрмеге қатысты.<ref name="like-photo">{{Cite web |url=http://mediasmi.com/2010/05/23/president-photo/ |title=Президент, по совместительству — фотограф |accessdate=2010-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714070330/http://mediasmi.com/2010/05/23/president-photo/ |archivedate=2011-07-14 |deadlink=yes }}</ref> Бүгінгі таңда Медведевтің арсеналында [[Leica]], [[Nikon]] және [[Canon]] камералары бар.<ref name="photocameras" /> Медведевтің өзі суретке деген құштарлығы туралы айтты: {{дәйексөз|Әрине, мен адамдарды суретке түсіргенді ұнатамын. Бірақ адамдарды ату мен үшін оңай емес. Шынында да, менің жұмысым бір сәтте камерамен жүгіріп, біреуді суретке түсіре бастасам, таңқаларлық болып көрінеді. Адамдар мені түсінбейді деп қорқамын<ref name="like-photo" />|date=2010-27-02}} Ол өзінің төртінші курсында темекіні тастады, бұған дейін ол күніне 5-7 темекі шегетін<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/07/12/2012/835556.shtml |title=Д. Медведев о следователях: Козлы они, конечно, что приходят в 7 утра:: Политика:: Top.rbc.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2012-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121209085816/http://top.rbc.ru/politics/07/12/2012/835556.shtml |archivedate=2012-12-09 |deadlink=yes }}</ref>. Медведев [[блогосфера]]да таралған Димонның үндеуіне мейіріммен қарайды және оны Интернет үшін жұмсақ деп санайды. Сондай-ақ, талғамға байланысты сыныптастар мен сыныптастар оған жүгіне алады.<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/society/26/05/2013/859202.shtml |title=Д. Медведев рассказал, для кого он — Димон:: Общество:: Top.rbc.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2013-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531103552/http://top.rbc.ru/society/26/05/2013/859202.shtml |archivedate=2013-05-31 |deadlink=yes }}</ref> ===Дін және ұлттық сұраққа қатынасы=== [[File:Dmitry Medvedev 1 October 2009-2.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев, [[Курск]] [[Знаменский соборы (Курск)|Знаменский соборында]], 1 қазан 2009 ж]] Өзінің мойындауы бойынша Дмитрий Медведев [[Орыстар|орыс]]<ref name="video.obra.den.znan.">[https://www.youtube.com/watch?v=nmjlOyquZ_M Видеообращение к школьникам 2:05]</ref>, 23 жаста, өзінің шешімі бойынша «[[Православие]] [[шомылдыру рәсімі]]н Санкт-Петербургтегі орталық соборлардың бірінде» қабылдады, содан кейін, оның пікірінше, «ол үшін тағы бір өмір басталды »<ref>[http://www.itogi.ru/Paper2008.nsf/Article/Itogi_2008_02_17_01_1958.html Андрей Ванденко. ''Простые истины''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227072655/http://www.itogi.ru/Paper2008.nsf/Article/Itogi_2008_02_17_01_1958.html|date=2008-02-27}} Интервью с кандидатом на пост президента России «[[Итоги (журнал)|Итоги»]] No. 8 (610) 24 февраля 2008 г.</ref>. Жұбайы Светлана Медведева - Хегумен Киприан (Ященко) басқаратын «Ресейдің жас ұрпағының рухани-адамгершілік мәдениеті» мақсатты кешенді бағдарламасының қамқоршылар кеңесінің басшысы.<ref>[http://portal-credo.ru/site/?act=news&id=59106&topic=554 Православная программа, которой руководят супруга Дмитрия Медведева и иеромонах ][[РПЦ]]<span> МП, может получить новое развитие, считает эксперт.</span> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217174453/http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&id=59106&topic=554|date=2007-12-17}} [[Портал-Credo.Ru]] 14 декабря 2007 г.</ref><ref>[http://www.ogoniok.com/5028/16/ Александр Солдатов. ''Духовные внуки''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924211210/http://www.ogoniok.com/5028/16/|date=2011-09-24}} [[Огонёк (журнал)|Огонёк]] 24—30 декабря 2007 года.</ref><ref>[http://www.dnkrus.ru/issue.shtml/oprog/ О программе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527054205/http://www.dnkrus.ru/issue.shtml/oprog/ |date=2012-05-27 }} на сайте целевой комплексной программы «Духовно-нравственная культура подрастающего поколения России».</ref> 2007 жылғы қарашада [[Қазан]]да болған кезде Дмитрий Медведев: «Діни білімді арттыру - мемлекеттің, діни бірлестіктердің және отандық білім беру жүйесінің міндеті»<ref>[http://www.newsru.com/religy/12nov2007/medvedev.html В России необходимо развивать собственную полноценную систему исламского образования, считает Дмитрий Медведев] [[NEWSru.com]] [[12 ноября]] 2007 года</ref>, - деді. Онда ол «теологиялық білім беру ұйымдарына өздерінің білім беру бағдарламаларын мемлекеттік стандарттарға сәйкес аккредиттеу құқығын беру туралы ұсынысты» қолдады. Ол Мемлекеттік Думаның жаңа құрамы,<ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=21358 Медведев поддерживает идею предоставления духовным учебным заведениям права выдавать дипломы гособразца.] Интерфакс.ru 12 ноября 2007 года</ref> бірінші кезекте, мемлекеттік емес, оның ішінде діни, оқу орындары үшін білім беру бағдарламаларын мемлекеттік аккредиттеу туралы заң қабылдайды деп үміттенеді.<ref>[http://www.rian.ru/society/education/20071205/90998519.html Медведев выступает за госаккредитацию религиозных учебных заведений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213140623/http://www.rian.ru/society/education/20071205/90998519.html |date=2007-12-13 }} РИАН 05.12.2007.</ref> Сондай-ақ, Қазанда ол мұсылман ұйымдары өкілдерінің Ресейдегі дәстүрлі діндердің жетекшілеріне федералды телеарналарда сөйлеу құқығын беру туралы ұсынысын қолдады<ref>[http://www.rosbalt.ru/2007/11/13/430590.html Медведев и религия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319023313/http://www.rosbalt.ru/2007/11/13/430590.html|date=2008-03-19}} [[Росбалт]] 13.11.2007.</ref>. Армияда діни лидерлердің болуы орынды деп санайды<ref>[http://www.regions.ru/news/science/2113078/ Дмитрий Медведев выступил за признание «религиозных» дипломов и за армейское духовенство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213093646/http://www.regions.ru/news/science/2113078/ |date=2007-12-13 }} regions.ru 05.12.2007.</ref>. Ол дін қайраткерлеріне Ресей азаматтығын берудің жеңілдетілген тетіктерін жасауды жақтайды<ref>[http://religion.sova-center.ru/events/13B742E/13CC9F1/A3E9074 СОВА / SOVA. Религия в светском обществе / Religion in Secular Society // Д. Медведев считает необходимым создать особый механизм предоставления российского гражданства религио…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213150930/http://religion.sova-center.ru/events/13B742E/13CC9F1/A3E9074 |date=2007-12-13 }}</ref>. 24 тамызда, 2009 ж., [[Иволгинский дацан]]да, ол [[Тара (буддизм)|Ақ Тараның]] бейнесі - [[буддизм]]дегі [[Бодхисаттва]]аның жоғары мәртебелі нұсқасы деп жарияланды. Бастау рәсімі ешқандай рәсімсіз өтті, Дмитрий Медведев былай деді: {{дәйексөз|Салт-дәстүрлеріңізді құрметтеңіз|date=2009-27-02}} ===Денсаулық жағдайы=== [[2018 жыл]]дың [[23 тамыз]]ында Кремльдегі ақпарат көздеріне сілтеме жасай отырып,<ref>[https://tjournal.ru/75413-proekt-so-ssylkoy-na-istochniki-v-kremle-soobshchil-o-propazhe-medvedeva «Проект» со ссылкой на источники в Кремле сообщил о пропаже Медведева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904225632/https://tjournal.ru/75413-proekt-so-ssylkoy-na-istochniki-v-kremle-soobshchil-o-propazhe-medvedeva |date=2018-09-04 }}</ref> Жобаның жариялануы премьер-министр Медведевтің Камчаткаға [[11 тамыз]]да жасаған соңғы сапарынан кейін қоғамдық кеңістіктен жоғалып кеткені туралы хабарлады. Премьер-министрдің барлық кездесулері соңғы сәтте тоқтатылды, бірақ алдын-ала емес. Кейін Ресей Үкіметі Төрағасының баспасөз қызметі оның спорттық жарақат алғанын және қазіргі уақытта қағазбастылықпен айналысып жатқанын хабарлады. 28 тамызда Медведев алдымен Нижний Новгород облысының губернаторы Никитинмен кездесуде көпшілік алдында көрінді. Алайда, әлеуметтік желіні қолданушылар премьер-министрдің баяу сөйлей бастағанын, дауысы өзгергенін байқады.<ref>[https://www.rbc.ru/society/23/08/2018/5b7ee2319a7947665b0e118b Правительство объяснило «пропажу» Медведева]</ref> Сонымен қатар, үкімет басшысының оң жақ қасы сол жаққа қарағанда жоғары көтерілгені айтылды<ref>[https://ura.news/news/1052348825 СМИ: после травмы Медведев начал говорить странно]</ref><ref>[https://www.bfm.ru/news/393516?from=popular_1 Странный голос Дмитрия Медведева]</ref>. == Фильмография == * [[Шырша (фильм)]] ''[[Камео]]''<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1782568/fullcredits#cast Ёлки — в ролях] на [[IMDB]]</ref> * 2017 — «[[Ол Димон емес|Ол сен үшін Димон емес]]», СЖҚ тергеу фильмі<ref>[https://dimon.navalny.com/#mansurovo Он вам не Димон. Дворцы, яхты и виноградники — тайная жизнь Дмитрия Медведева]</ref> ==Атақтар, марапаттар, атақтар== ===Мараптаттар=== '''Ресей Марапаттары''' [[File:Dmitry Medvedev receives the Saint Sava award from Serbian Orthodox Church.jpg|thumb|250px|Дмитрий Медведев Сербия православ шіркеуінің жоғары наградасының - 1 дәрежелі Әулие Сава орденінің иегері болды.]] * I дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» ордені (14 қыркүйек 2015 ж.) - ''мемлекетке сіңірген еңбегі, Ресей Федерациясының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін''<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201510140046 Указ Президента Российской Федерации от 14.09.2015 № 459 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Медведева Д. А.» ]</ref><ref name="орден">{{cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/473442|title=Медведев награждён орденом "За заслуги перед Отечеством" I степени|publisher=[[Интерфакс]]|date=2015-10-14}}</ref>. * II дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» ордені (2005)<ref>[http://premier<ref.gov.ru/biography/ Биография Д. А. Медведева на сайте Правительства Российской Федерации]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Қазанның 1000 жылдығына арналған» медалі.<ref>[http://gimyrf.ru/persona/medvedev_dmitrij_anatolevich/ Медведев Дмитрий Анатольевич — ГиМУ в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929095337/http://gimyrf.ru/persona/medvedev_dmitrij_anatolevich/ |date=2015-09-29 }}</ref> * Ресей Федерациясы Президентінің Алғыс хаты (20 мамыр 2002 ж.) -'' Ресей Федерациясы Президентінің 2002 жылғы Ресей Федерациясы Федералды Жиналысына Жолдауын дайындауға белсенді қатысқаны үшін''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/18097 Распоряжение Президента Российской Федерации от 20 мая 2002 года № 222-рп «О поощрении активных участников подготовки Послания Президента Российской Федерации Федеральному Собранию Российской Федерации на 2002 год»]</ref> * Ресей Федерациясы Президентінің Алғыс хаты (8 шілде 2003 ж.) - Ресей Федерациясы Президентінің 2003 жылға арналған Федералдық жиналысқа Жолдауын дайындауға белсенді қатысқаны үшін<ref>[https://archive.is/20120907030517/www.pravoteka.ru/pst/850/424527.html Распоряжение Президента Российской Федерации от 8 июля 2003 года № 343-рп «О поощрении активных участников подготовки Послания Президента Российской Федерации Федеральному Собранию на 2003 год»]</ref>. * 2001 ж. Ресей Федерациясы Үкіметінің білім саласындағы сыйлығының лауреаты (2002 ж. 30 тамыз) -'' жоғары кәсіби білім беру оқу орындарына арналған «Азаматтық құқық» оқулығын жасағаны үшін''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070729003245/http://www.government.ru/government/governmentactivity/rfgovernmentdecisions/archive/2002/09/02/imported-news6653.htm Постановление Правительства Российской Федерации от 30 августа 2002 года № 647 «О присуждении премий Правительства Российской Федерации в области образования за 2001 год»]</ref> Горчаковтың естелік медалі (Ресей СІМ, 2008 ж.) * Крапове Берет - ішкі әскерлердің арнайы құрамын құруға қосқан үлесі үшін (жеткізу күні белгісіз)<ref>[http://www.mid.ru/Nsite-sv.nsf/arh/8C333072E2CCBCA1C3257488004CEE25?OpenDocument Дипломаты наградили Президента (16 июля 2008 года, «Время новостей»)]</ref> '''Шетелдік марапаттар''' * [[Перу Күні ордені]]нің гауһарымен Ұлы Крест кавалері (2008)<ref>[http://www.rian.ru/world/20081124/155794510.html Президент Перу наградил Медведева Орденом Солнца]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090126231821/http://www.cronicaviva.com.pe/content/view/64274/36/ Se inicia reunión entre García y Medvédev en Palacio de Gobierno]{{ref-es}}</ref>. * Либератор орденінің үлкен тізбегі (Венесуэла, 2008)<ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=47990 Президент Венесуэлы наградил Медведева Орденом освободителя]. [[Интерфакс]]. 27 ноября 2008 года</ref><ref>[http://www.vtv.gob.ve/videos-destacadas-en-video/11924 Condecorado Presidente Medvedev con la Orden Libertador]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. * Юбилейная [[медаль «10 лет Астане»]] ([[Казахстан]], 2008 год)<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20091002131157/http://www.uniformius.ru/index/kazahstan/nagradikaz/nagradigoskaz/kazmed013.htm Медеаль Казахстана «10 жыл Астана» (10 лет Астане)]</ref>. * [[File:Medal10Astana.png|50px]] «[[Астанаға 10 жыл (медаль)|Астананың 10 жылдығы» мерейтойлық медалі]] ([[Қазақстан]], 2008)<ref name="web.archive.org"/>. * «Атаулы атыс қаруы» ерекшелігі (10 тамыз 2010 ж., Украина)<ref>Указ Президента Украины № 803/2010 от 10 августа 2010 г.; см. [http://ukranews.com/publication/1857-oruzhye-ot-prezydenta-polnyy-spysok-vladelcev-ymennykh-pystoletov Оружие от президента. Полный список владельцев именных пистолетов] // Александр Хорольский, Денис Иванеско / ІнА «Українські Новини», 8 декабря 2016 г.</ref> * Құрметті «атыс қаруы» (1 қыркүйек 2011 ж., Украина)<ref>Указ Президента Украины № 897/2011 от 1 сентября 2011 г.; см. [http://ukranews.com/publication/1857-oruzhye-ot-prezydenta-polnyy-spysok-vladelcev-ymennykh-pystoletov Оружие от президента. Полный список владельцев именных пистолетов] // Александр Хорольский, Денис Иванеско / ІнА «Українські Новини», 8 декабря 2016 г.</ref> * Палестина жұлдызының ордені (Палестина ұлттық басқармасы, 2011)<ref>[http://www.b-port.com/news/item/49486.html Медведеву вручен орден «Звезда Палестины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715045421/http://www.b-port.com/news/item/49486.html |date=2017-07-15 }}</ref><ref>[http://www.kp.ru/daily/25622/789635/ Медведев открыл русский парк-музей на библейской земле]</ref> * Даңқ ордені (Армения, 4 қазан 2011 ж.) - Армения мен Ресей халықтары арасындағы дәстүрлі достық қатынастарды нығайтуға, Армения Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы одақтас стратегиялық қатынастарды тереңдетуге және * кеңейтуге, сонымен қатар бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікті қорғауға қосқан жеке үлесі үшін.<ref>[https://www.president.am/hy/decrees/item/641/ Указ Президента Республики Армения от 4 октября 2011 года «О награждении Президента Российской Федерации Д. А. Медведева орденом Славы»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/05/10/2011/618747.shtml |title=Президент Армении наградил Д. Медведева орденом Славы |accessdate=2011-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005194516/http://top.rbc.ru/politics/05/10/2011/618747.shtml |archivedate=2011-10-05 |deadlink=yes }}</ref> * «Данакер» ордені (Қырғызстан, 12 қыркүйек 2015 ж.) - Қырғыз Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы стратегиялық ынтымақтастықты дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін, сондай-ақ екі елдің халықтары арасындағы жан-жақты байланыстарды нығайтқаны үшін.<ref>[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/68891 Указ Президента Кыргызской Республики от 12 сентября 2015 года УП № 182 «О награждении орденом „Данакер“ Д. А. Медведева»]</ref><ref>[http://www.news-asia.ru/view/politics/politics/8710 Дмитрий Медведев удостоен почётной награды «Данакер»]</ref> * «Уацамонга» ордені (Оңтүстік Осетия, 2018) - «Грузияның Оңтүстік Осетия Республикасына жасаған агрессиясын жоюдағы ерекше еңбегі», сонымен қатар «Оңтүстік Осетия Республикасының тәуелсіздігін бекітуге қосқан жеке үлесі үшін»<ref>[https://www.kp.ru/online/news/3215124/ Президент РФ Владимир Путин и премьер-министр Дмитрий Медведев удостоились высшей государственной награды Южной Осетии — ордена «Уацамонга»]</ref>. ====Конфессиялық марапаттар==== * Қасиетті Апостол Маркының Жұлдызы (Александрия Православие шіркеуі, 2009)<ref>[http://www.mospat.ru/index.php?page=45242 Президент России встретился с Блаженнейшим Патриархом Александрийским]</ref>. * Бірінші дәрежелі Сент-Сава ордені (Серб православие шіркеуі, 2009)<ref>[http://www.regions.ru/news/2245624/ Сербская Церковь наградила Дмитрия Медведева своим высшим орденом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925102106/http://www.regions.ru/news/2245624/ |date=2011-09-25 }}</ref>. ====Құрметті академиялық атақтар==== * Құрметті заң ғылымдарының докторы, заң факультеті, Санкт-Петербург мемлекеттік университеті.<ref>.[http://www.law.edu.ru/person/person.asp?persID=1120638 RELP. Дмитрий Анатольевич Медведев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513104714/http://www.law.edu.ru/person/person.asp?persID=1120638 |date=2019-05-13 }}</ref> * Өзбекстан СІМ жанындағы Әлемдік экономика және дипломатия университетінің құрметті докторы (2009 ж.) - Ресей мен Өзбекстан арасындағы қатынастарды, достық пен ынтымақтастықты дамыту мен нығайтуға қосқан үлесі үшін. * Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторы (Әзірбайжан, 3 қыркүйек 2010 ж.) - білім беруді дамытудағы және Ресей-Әзірбайжан қатынастарын нығайтудағы сіңірген еңбегі үшін.<ref>[http://www.lifenews.ru/news/36422 Медведев стал почётным доктором БГУ]</ref> * Құрметті заң ғылымдарының докторы, Корея университеті (Корея Республикасы, 2010)<ref>[http://www.pravo.ru/interpravo/news/view/41844/ Дмитрий Медведев стал почётным доктором юридических наук]</ref>. ====Жүлде==== * 2007 жылы «Мемлекеттік қызмет» номинациясындағы Фемис сыйлығының лауреаты ''Азаматтық кодекстің төртінші бөлігін дамытуға қосқан жеке үлесі үшін және заң жобасын Мемлекеттік Думада жеке көрсеткені үшін''<ref>[http://www.vsluh.ru/news/politics/134533.html Дмитрий Медведев не встретится с «Фемидой» до 2 марта.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128140123/https://vsluh.ru/news/politics/134533.html |date=2020-01-28 }}</ref>. * «Православие халықтарының бірлігі халықаралық қоры» сыйлығының лауреаты. «Православие халықтарының бірлігін нығайту жолындағы ерен еңбегі үшін». Христиандық құндылықтарды қоғам өмірінде мақұлдағаны және насихаттағаны үшін »2009 жылғы Әулие Патриарх Алексий II атындағы (2010 жылғы 21 қаңтар)<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=14739976 К вручению премий Фонда единства православных народов]//[[ИТАР-ТАСС]], 21.01.2010, 07.48</ref><ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1046209.html Святейший Патриарх Московский и всея Руси Кирилл возглавил X церемонию вручения премий Международного фонда единства православных народов]</ref>. ====Басқа марапаттар==== * Ұжымдық [[Ұжымдық қауіпсіздік келісімі|қауіпсіздік туралы шарт ұйымының]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің Құрмет грамотасы (2011 жылғы 20 желтоқсан) - ''Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы аясындағы әскери-саяси ынтымақтастықты дамыту және тереңдету бойынша белсенді және нәтижелі жұмысы үшін''. * Сенаттың және Генерал Кортес Конгресінің алтын медалдері (Испания, 3 наурыз 2009 ж.). * Мадридтің алтын кілті (Испания, 2 наурыз 2009 ж.). * «Ғылым белгісі» медалі (2007). ====Салқындату дәрежесі==== * 2000 жылғы 17 қаңтардан бастап - Ресей Федерациясының мемлекеттік кеңесшісі, 1-сынып<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=003306 |title=Указ Президента Российской Федерации от 17 января 2000 года № 59 |accessdate=2009-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603231531/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=003306 |archivedate=2011-06-03 |deadlink=yes }}</ref>. ====Әскери атағы==== * Қор полковнигі<ref>[http://www.aif.ru/politic/dontknow/2391 …Какое у Медведева звание?] // АиФ № 30 от 22 июля 2009</ref>. ====Деректер==== * 2009 жылы [[Лондон]]да өткен [[Үлкен жиырмалық|G-20]] саммиті кезінде Дмитрий Медведевтің телефонына американдық барлау телефон соғылды.<ref>[http://runews24.ru/politics/wiretapping-dmitry-medvedev.html Разведка США прослушивала телефон Медведева в 2009 году]</ref> * 2012 жылы қаңтарда Дмитрий Медведевтің құрметіне [[Палестина]]ның [[Иерихон]] көшелерінің біріне есім берілді.<ref>{{cite web|url=http://www.vz.ru/news/2012/1/20/555110.html|title=В честь Медведева названа улица в одном из древнейших городов мира|date=2012-01-20|publisher=Взгляд|accessdate=2012-01-20|deadlink=no}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{навигация|Портал = Ресей}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Александр Стальевич Волошин|Александр Волошин]]}} {{s-ttl|title=Президент Әкімшілігінің Басшысы|years=2003 – 2005}} {{s-aft|after=[[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]]}} {{s-new|reason=Пошта құрылды}} {{s-ttl|title=Әкімшілік басшысы Ресей Федерациясының Президенті<br /><small>since [[2007]] with [[Сергей Борисович Иванов|Сергей Иванов]]</small>|years=2005 – 2008 }} {{s-aft|after=[[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]]<br />[[Игорь Иванович Шувалов|Игорь Шувалов]]}} {{s-bef|before=[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]}} {{s-ttl|title=[[Ресей президенті]]|years=2008 – 2012}} {{s-aft|after=[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]}} {{s-end}} {{Ресейдің президенті}} [[Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Ресей Федерациясы Президенттері]] [[Санат:КСРО заңгерлері]] [[Санат:Ресей заңгерлері]] [[Санат:1 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазанның 1000 жылдығынан естелік медалінің иегерлері]] [[Санат:Білім беру саласындағы РФ Үкіметі сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Даңқ орденінің (Армения) иегерлері]] [[Санат:Перу Күні орденінің Үлкен крестінің иегерлері]] [[Санат:Азат етуші орденінің Үлкен шынжырының иегерлері]] [[Санат:Палестина Жұлдызы орденінің иегерлері]] [[Санат:Данакер орденінің иегерлері]] [[Санат:Уацамонг орденінің иегерлері]] [[Санат:Атаулы оқ ататын қару белгісінің (Украина) иегерлері]] [[Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті оқытушылары]] [[Санат:Ресей президенттігіне (2008) үміткерлер]] [[Санат:Ресей Федерациясы президенті әкімшілігінің басшылары]] [[Санат:Ресей қауіпсіздік кеңесі мүшелері]] [[Санат:Ресей премьер-министрлері]] [[Санат:Ресей Федерациясы үкіметі төрағаларының орынбасарлары]] [[Санат:А. М. Горчаков медалінің иегерлері]] [[Санат:Дмитрий Медведев]] [[Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің құрметті докторлары]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Газпром директорлар кеңесі мүшелері]] [[Санат:КОКП мүшелері]] [[Санат:Біртұтас Ресей мүшелері]] [[Санат:Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторлары]] [[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]] [[Санат:Қырым дағдарысы тұлғалары]] [[Санат:Құқықтану оқулықтарының авторлары]] cryrr5k90odq0n0xr60bld33d13r7uw 0 17190 3605785 3317003 2026-05-16T22:12:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605785 wikitext text/x-wiki [[Сурет:GiacomoPuccini.jpg|thumb|right|200px|Джакомо Пуччини]] '''Джакомо Антонио Доменико Микеле Секондо Мариа Пуччини''' ({{lang-it|Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini}}; [[22 желтоқсан]] [[1858 жыл|1858]], [[Лукка]] — [[29 қараша]] [[1924 жыл|1924]] Брюссель) — ұлы итальян опера композиторы, органист және хормейстер<ref>Ravenni, Gabriella Biagi and Michele Girardi, Giacomo (Antonio Domenico Michele Secondo Maria) Puccini (ii) in Grove Music Online, accessed 9 August 2012.</ref>. == Өмірбаны == Пуччини Лукка қаласында дүниеге келген, музыканттар отбасындағы жеті баланың бірі. Пуччини отбасындағы музыканттар әулетін Луккада Джакомоның үлкен атасы (1712-1781) және оның есімі құрды<ref>''Dry, Wakeling.'' Giacomo Puccini — London & New York: John Lane, 1905.</ref><ref>http://www.puccini.it/index.php?id=290</ref>. Әкесі Мишель Пуччини (1813-1864) қайтыс болғаннан кейін, бес жасар Пуччини ағасы Фортунато Маджидің іліміне жіберілді, ол оны жаман, тәртіпсіз шәкірт деп санады және композитордың қазіргі өмірбаяны жазғандай, оны әрбір жалған нота үшін жіліншік соққысымен жазалады, содан кейін Пуччини өмір бойы жалған ноталарда рефлексивті түрде аяғының ауырсынуын бастан кешірді<ref>Julian Budden. Puccini: His Life and Works — Oxford University Press US, 2002. — P. 5.</ref>. Кейіннен Пуччини шіркеу органисті және хормейстер ретінде орын алды. Ол Джузеппе Вердидің Пизадағы «Аида» операсының тұсаукесерін алғаш естігенде опера композиторы болғысы келді.<blockquote>''Құдай маған кішкентай саусағымен тиіп: «театр үшін жаз және тек театр үшін жаз», - деді.''</blockquote>Төрт жыл бойы Пуччини Милан консерваториясында оқыды. 1882 жылы бір актілі опералар байқауына қатысты. Бірінші жүлдені жеңіп алмаған оның «Виллис» операсы 1884 жылы Dal Verme театрында қойылды. Бұл опера ұпайларды шығаруға мамандандырылған ықпалды баспа үйінің басшысы Джулио Рикордидің назарын аударды. Рикорди Пуччиниге жаңа операға тапсырыс берді. Ол «Эдгар» болды. Оның 1893 жылы аяқталған «Манон Леско» үшінші операсы үлкен жетістікке жетті. Ричард Вагнердің айқын әсеріне қарамастан, Пуччинидің таланты осы операда өзінің толық жарқырауымен көрінді. Дәл осы опера Пуччинидің Луиджи Иллик пен Джузеппе Джакозаның либреттистерімен жұмысының басталуын білдірді. Пуччинидің келесі операсы «Богема» (Анри Мюрженің романына негізделген) Пуччиниге әлемдік даңқ әкелді. Бір уақытта сол атаумен және сол роман бойынша операны Руггеро Леонкавалло жазды, нәтижесінде екі композитор арасында жанжал туындады және олардың қарым-қатынасы тоқтады<ref name=":0">''Phillips-Matz, Mary Jane,'' Puccini: A Biography — Boston: Northeastern University Press, 2002. — <nowiki>ISBN 1-55553-530-5</nowiki>.</ref>. «Богема» операсынан кейін 1900 жылы, ғасырдың басында «Сағыныш» операсының премьерасы болды. Осы операда басты рөлді сомдаған примадонна Ла Скала Даркленің қысымымен және басты кейіпкердің концертте орындалуы мүмкін арияның болуын талап етуімен, Пуччини операның екінші актісін толықтырып, бүгінде әйгілі «Vissi d’arte» жазылды. Ол сондай-ақ сары шашты Дарклеге жасанды шашты кимеуге рұқсат берді (Сағыныш либретто мәтінінде — брюнетка). 1904 жылы 17 ақпанда Миландағы «Ла Скала» театрында Джакомо Пуччини өзінің «Мадам көбелек» (Чио-чио-сан) атты жаңа операсын ұсынды (Дэвид Беласконың «Madama Butterfly» пьесасы негізінде). Розина Сторкио, Джованни Зенателло, Джузеппе де Лука сияқты көрнекті әншілердің қатысуына қарамастан, спектакль сәтсіз аяқталды. Маэстро өзін жаншылған сезінді. Достары Пуччиниді өз жұмысын қайта өңдеуге, ал басты партияға Саломея Крушельницкаяны шақыруға көндірді. 29 Мамырда Брешиадағы «Гранде» театрының сахнасында жаңартылған «Мадам көбелек» премьерасы салтанатты түрде өтті. Көрермендер сахнаға актерлер мен композиторды жеті рет шақырды. Осыдан кейін жаңа опералар сирек пайда бола бастады. 1903 жылы автокөлік жүргізу барысында Пуччини апатқа ұшырады. 1909 жылы композитордың қызғаныштан зардап шеккен әйелі Эльвира үй күтушісі Дория Манфредиді Пуччинимен байланысты деп айыптады, содан кейін үй күтушісі өз өміріне қол салды. (Байланыс шынымен болды ма — белгісіз). Манфредидің туыстары сотқа жүгінді, ал Пуччини сот тағайындаған соманы төледі. 1912 жылы Пуччинидің баспагері Джулио Рикорди қайтыс болды, ол композитордың даңққа жетуінде үлкен рөл атқарған болатын<ref name=":0" />. Соған қарамастан, 1910 жылы Пуччини «Батыстан келген қыз» операсын аяқтады, ол кейіннен оның ең күшті жұмысы ретінде танылды. Оперетта жазуға тырысу (сол кезде Франц Легар мен Имре Калман басқарған жанрдың керемет танымалдылығына байланысты) сәтсіз аяқталды. 1917 жылы Пуччини өзінің опереттасын операға айналдыруды аяқтады («Қарлығаш»). 1918 жылы «Триптих» операсының премьерасы өтті. Бұл нәрсе үш актілі операдан тұрады (Париж стилінде гранд гиньоль: қорқынышты, сентименталды трагедия және фарс). «Джанни Скикки» деп аталатын соңғы, фарс бөлімі танымал болды және бір кештерде Маскагнидің «Ауыл намысы» операсымен немесе Леонкаваллоның «Паяцы» операсымен орындалатын болды. 1923 жылдың аяғында Тускан сигаралары мен темекілерін жақсы көретін Пуччини созылмалы тамақ ауруларына шағымдана бастады. Оған көмейдің қатерлі ісігі диагнозы қойылды және дәрігерлер оған жаңа эксперименттік емдеуді, Брюссельде ұсынылған радиотерапияны ұсынды. Пуччинидің өзі де, оның әйелі де аурудың ауырлығынан хабардар болған жоқ, бұл ақпарат тек олардың ұлына белгілі болды<ref name=":0" />. Пуччини 1924 жылы 29 қарашада Брюссельде қайтыс болды. Өлімнің себебі операциядан туындаған асқынулар болды — бақыланбайтын қан кету операциядан кейінгі күні миокард инфарктісін тудырды. Оның соңғы операсының соңғы актісі («Турандот») аяқталмай қалды. Аяқталудың бірнеше нұсқалары бар, көбінесе Франко Альфано жазған нұсқасы орындалады. Осы операның премьерасында дирижер, композитордың жақын досы Артуро Тосканини оркестрді Альфано жазған бөлім басталған жерде тоқтатты. Таяқшаны қойып, дирижер көрермендерге бұрылып: «мұнда өлім маэстро аяқтай алмаған опера жұмысын тоқтатты», - деді. Пуччини қайтыс болардан біраз бұрын өзінің хаттарының бірінде «опера жанр ретінде аяқталды, өйткені адамдар әуенге деген талғамын жоғалтты және әуезді ештеңесі жоқ музыкалық шығармаларға төзуге дайын» деп атап өтті. == Ерте мансабы және алғашқы опералары == Пуччини Милан консерваториясының тезистік композициясы ретінде Capriccio sinfonico деп аталатын оркестрлік шығарма жазды. Пуччинидің Пончиелли және Баццини сияқты мұғалімдері  бұл жұмысқа таң қалды және ол 1883 жылы 14 шілдеде Милан консерваториясындағы студенттік концертте Франко Фассио басқарумен орындалды . Пуччинидің жұмысы Миланның Perseveranza басылымында оң қаралды, осы сәттен бастап Пуччини Милан музыкалық үйірмелерінде жас композитор ретінде беделге ие бола бастады<ref name=":0" />. == Стильі == Ерекше әуезді дарынды Пуччини операдағы музыка мен әрекет ажырамас болуы керек деген сенімін берік ұстанды. Осы себепті, атап айтқанда, Пуччини операларында увертюралар жоқ. «Пуччини октавалары» деп аталатын, әуенді әр түрлі регистрлерде әр түрлі аспаптар (немесе бір оркестрлік топ ішінде) жүргізетін оркестрдің сүйікті және танымал әдісі белгілі. Композитордың гармоникалық тілі де өте қызықты, композиторға тән қимылдар бар, мысалы, тониктің орнына субдоминантқа доминантты шешу, параллель квинттер және т. б. Импрессионистік музыканың әсері жарқын тембральды шешімдерде және оркестр бояуларымен үнемі ойнауда естіледі. «Сағыныш» көп өлшемді кеңістіктің иллюзиясын тудыратын акустикалық эффектілерді шебер қолданады. Әсіресе Пуччинидің әуені ерекше әдемі . Әуендердің байлығына байланысты Пуччини опералары Верди мен Моцарттың операларымен бірге әлемдегі ең жиі орындалатын опералар болып табылады<ref>http://www.operanews.ru/13051203.html</ref>. == Ізбасарлары == Пуччинидің әуезді әсері орасан зор болды.  Танымал музыка сыншысы Иван Соллертинский оның ізбасарларын «Пуччинисттер» деп атады, сондай-ақ бұл қозғалыстың «ең қызу» өкілі Имре Кальман болғанын атап өтті. Пуччинисттерге Франц Легар мен Исаак Дунаевский де тиесілі болды. Дмитрий Шостаковичтің шығармаларында кейде Пуччини стилінің әсері естіледі. Бұл негізінен кантиленаның және оркестрдің колористикалық әдістеріне ұқсас сезіміне қатысты. == Пуччинидің кейбір замандастарының пікірлері == 1912 жылы бір әйгілі итальяндық сыншы Пуччинидің операларының бірін қоюға байланысты өз мақаласында былай деп жазды: «Бұл әлем итальяндық музыканы негізінен осы ескі әуеншінің шығармалары деп санайтыны ұят, ал Италияда осындай зиялы композиторлар бар. Ильдебрандо Пиццетти». Тағы бір сыншы Карло Берсезио «Богеманың» («La gazetta»-да) премьерасынан алған әсерін былай сипаттады: «Богема опера театрының тарихында ешқандай із қалдырмайды. Бұл операның авторы өз жұмысын қателік деп санауы керек». Баспагер Рикорди «Богеманың» алғашқы жаттығулары кезінде композиторды азаптаған күмән туралы біліп, оған былай деп жазды:«Егер сіз бұл операны маэстроға соқпасаңыз, мен мамандығымды өзгертіп, салями саудасын бастаймын». Либреттист Иллика Пуччиниге былай деп жазды: «Сізбен жұмыс істеу, Джакомо, тозақта өмір сүру сияқты. Иовтың өзі мұндай азапқа төтеп бере алмас еді». 2006 жылы «Богема» операсы өзінің жүз жылдық мерейтойын атап өтті. ХХ ғасырдың екінші жартысында ол әлемдегі ең жиі орындалатын опералардың бестігінде орын алды және содан бері бұл бестіктен шықпады. Пуччинидің құрметіне Меркурийдегі кратер аталған. == Саясат == Вердиден айырмашылығы, Пуччини елдің саяси өміріне қатысқан жоқ. Оның өмірбаяншысы өмір бойы[10] деп жазған. Тағы бір өмірбаяншы егер Пуччинидің өзінің саяси философиясы болса, онда ол монархист болар еді деп санайды[11] Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пуччинидің өзекті мәселелерге қызығушылығының болмауы оған нашар қызмет етті. Оның Тосканинимен ұзақ достығы Пуччинидің 1914 жылдың жазында Италияның неміс ұйымынан пайда көретіні туралы ескертуінен кейін он жылға жуық уақытқа үзілді<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Mary_Jane_Phillips-Matz</ref>. Пуччини 1913 жылы Австрия театры тапсырыс берген La rondine операсында жұмысын жалғастырды, ал Италия мен 1914  жылы Австрия-Венгрия жау болғаннан кейін келісімшарт кейінірек бұзылды. Пуччини соғыс кезінде қоғамдық жұмыстарға қатысқан жоқ, бірақ соғыстан зардап шеккен адамдар мен отбасыларға жеке көмектесті<ref name=":2">https://archive.org/details/puccini00mary</ref>. 1919 жылы Пуччини Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Италияның жеңістерінің құрметіне Фаусто Сальваторидің одасына музыка жазуға тапсырыс алды. Бұл шығарманың премьерасы, Inno a Roma («Римнің әнұраны»)<ref>http://dmurashev.livejournal.com/16180.html</ref>, 1919 жылы 21 сәуірде, Римнің құрылуының мерейтойы кезінде өткізілуі керек еді. Қалай болғанда да, премьера 1919 жылдың 1 маусымына дейін кейінге қалдырылды және жеңіл атлетика жарысының ашылуында орындалды<ref>Weaver, p. 301</ref>. Римнің әнұраны фашистер үшін жазылмағанымен, ол итальяндық фашистер өткізетін көше шерулері мен қоғамдық рәсімдер кезінде кеңінен қолданылды<ref>http://sfopera.com/SanFranciscoOpera/media/Education-Resource-Materials/Tosca/Puccini_Bio.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702150356/http://sfopera.com/SanFranciscoOpera/media/Education-Resource-Materials/Tosca/Puccini_Bio.pdf |date=2011-07-02 }}</ref>. Өмірінің соңғы жылында Пуччини Бенито Муссолинимен және Италияның фашистік партиясының басқа мүшелерімен бірнеше байланыста болды, тіпті оның құрметті мүшесі болды<ref name=":1" />. Екінші жағынан, Пуччинидің шынымен фашистік партияның мүшесі болғандығы туралы ақпарат қайшылықты<ref>Wilson (2007), 192</ref>. Италия Сенаты дәстүр бойынша елдің мәдениетіне қосқан үлесі үшін тағайындалған бірнеше мүшені қамтыды. Пуччини бұл құрметке ие болады деп үміттенді (бұрын Верди оған лайық болған) және осы мақсатта оның байланысын пайдаланды. Құрметті сенаторлардың дауыс беру құқығы болғанымен, Пуччинидің бұл тағайындауды дауыс беру құқығын пайдалану үшін іздегені туралы ешқандай дәлел жоқ. Пуччини өзінің туған жері Виареджода ұлттық театр құруды армандады және бұл жоба үшін оған үкіметтің қолдауы қажет болды. Пуччини Муссолинимен екі рет, 1923 жылдың қарашасы мен желтоқсанында кездесті. Театр ешқашан құрылмағанымен, Пуччини қайтыс болардан бірнеше ай бұрын сенатор атағын алды (senatore a vita)<ref name=":2" />. Пуччини Муссолинимен кездескен кезде ол бір жылға жуық премьер-министр болған, бірақ оның партиясы Парламентті әлі толық бақылауға алған жоқ. Муссолини 1925 жылы 3 қаңтарда композитор қайтыс болғаннан кейін депутаттар палатасына сөйлеген сөзінде өкілдік басқару стилінің тоқтатылғанын және фашистік диктатураның басталғанын жариялады<ref>''Pugliese, Stanislao G.'' Fascism, Anti-Fascism, and the Resistance in Italy: 1919 To the Present — Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers, 2004. — <nowiki>ISBN 0-7425-3122-8</nowiki>.</ref>. == Опералары == Пуччини келесі операларды жазды<ref>Carner, Mosco: Puccini: A Critical Biography (2nd ed.) Duckworth, 1974.</ref>: * ''«Виллисы» (итал. Le Villi)'', 1884. Бір актілі операның премьерасы 1884 жылы 31 мамырда Миланда Verme театрында өтті. Альфонсо Каррдың Вилия су перілері туралы аттас әңгімесі негізінде. * ''«Эдгар» (итал. Edgar),'' 1889. Операның премьерасы 4 актіде 1889 жылы 21 сәуірде Миландағы Ла Скала театрында өтті. Альфред де Муссенің "La Coupe et les lèvres" пьесасы негізінде. * ''«Манон Леско» (итал. Manon Lescaut),1893.'' Операның премьерасы 1893 жылы 1 ақпанда Туриндегі Regio театрында өтті. Аббат Превосттың аттас романы негізінде. * ''«Богема» (итал. La bohème),'' 1896. Операның премьерасы 1896 жылы 1 ақпанда Туриндегі Regio театрында өтті. Анри Мюрженің «Scènes de la vie de Bohème» кітабы негізінде. * ''«Тоска» (итал. Tosca),'' 1900. Операның премьерасы 1900 жылы 14 қаңтарда Римдегі «Костанци» театрында өтті. Викториен Сардудың «La Tosca» пьесасы негізінде. * ''«Мадам Баттерфляй» (итал. Madama Butterfly).'' Операның премьерасы 2 актіде 1904 жылы 17 ақпанда Миландағы Ла Скала театрында өтті. Дэвид Беласконың аттас пьесасы негізінде. Ресейде опера «Чио-Чио-сан» деген атпен де жүрді. * ''«Девушка с Запада» (итал. La fanciulla del West),'' 1910. Операның премьерасы 1910 жылы 10 желтоқсанда Нью-Йорктегі Metropolitan Opera театрында өтті. Д.Беласконың «Алтын Батыстың қызы» пьесасы негізінде. * ''«Ласточка» (итал. La rondine),'' 1917. Операның премьерасы 1917 жылы 27 наурызда Монте-Карлода Opéra театрында өтті. * ''Триптих: «Плащ», «Сестра Анджелика», «Джанни Скикки» (итал. Il Trittico: Il Tabarro, Suor Angelica, Gianni Schicchi),'' 1918. Операның премьерасы 1918 жылы 14 желтоқсанда Нью-Йорктегі Metropolitan Opera театрында өтті. * ''«Турандот» (итал. Turandot).'' Операның премьерасы 1926 жылы 25 Наурызда Миландағы Ла Скала театрында өтті. К. Гоццидің аттас пьесасы бойынша. Композитордың қайтыс болуына байланысты аяқталмай қалды, 1926 жылы Ф. Альфано аяқтады. == Экранизация == * 1955 — «Джанни қалай тозаққа түсті» — кеңестік телефильм опера «Джанни Скикки» операсы бойынша. == Пуччини мұрасының зерттелуі == 1996 жылы Луккада «Centro Studi Giacomo Puccini» (Джакомо Пуччини зерттеу орталығы) құрылды, ол Пуччинидің шығармашылығын зерттеудің кең тәсілдерін қамтиды. АҚШ-та бар Puccini Studies американдық орталығы композитордың шығармаларының ерекше қойылымдарына маманданған және Пуччинидің шығармаларының бұрын бағаланбаған немесе белгісіз үзінділерін көпшілікке ашады. Бұл орталықты 2004 жылы әнші және дирижер Гарри Дунстан құрды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Giacomo Puccini}} [[Санат:22 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1858 жылы туғандар]] [[Санат:Луккада туғандар]] [[Санат:29 қарашада қайтыс болғандар]] [[Санат:1924 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Брюссельде қайтыс болғандар]] [[Санат:Италия сазгерлері]] [[Санат:XIX ғасыр сазгерлері]] [[Санат:XX ғасыр сазгерлері]] [[Санат:Италия академиялық музыканттары]] [[Санат:Опера сазгерлері]] j918cuadgxlp139s67m9k5j1y9yqoqp 0 18118 3605803 3568837 2026-05-17T01:10:52Z Nurken 111493 /* */ Инфобокс 3605803 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев |Толық аты = |Сурет = |Туған күні = 13.02.1940 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Қаратөбе ауданы|Қаратөбе ауданында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 30.04.2021 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Мамандығы = {{hlist|{{әнші|КСРО|Қазақстан}}|[[композитор]]|[[музыкант]]}} |Ұжымдары = |Белсенділік жылдары=1963–2021 |Марапаттары = {{Қатар |{{Отан ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астана медалі}} }} {{қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} }} {{Қатар |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} |{{Қазақ КСР халық әртісі}} }} }} '''Ескендiр Өтегенұлы Хaсaнғaлиев''' ([[13 ақпан]] [[1940 жыл|1940]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қаратөбе ауданы]] - [[30 сәуір]] [[2021 жыл|2021]], [[Алматы]]<ref>{{cite web |url = https://khabar.kz/kk/news/kogam/item/133150-orny-tolmas-kajgy-eskendir-khasangaliev-dunieden-ozdy|title = Орны толмас қайғы: Ескендір Хасанғалиев дүниеден озды |author = |date = 30 сәуір 2021 |work = |publisher = Хабар |accessdate = 2021-05-02|lang = kk}}</ref>) — [[әншi]] ([[бaритон|лирикaлық бaритон]]), [[композитор]], [[музыкант]]. [[Қазақстанның халық әртісі|Қазақ КСРнің Халық артисі]] (1984). [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері]] (2006). [[Құрметті азамат|Батыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы]] (2010). == Өмірбаяны == * [[Байұлы]] тайпасының [[Қызылқұрт]] руынан шыққан. * [[Құрмaнғaзы aтындaғы Қaзaқ ұлттық консервaториясы|Құрмaнғaзы aтындaғы Aлмaты мемлекеттiк консервaториясының]] вокaльды-хорлық фaкультетiн Е. Виногрaдов пен Н. Шaриповaның клaсы бойыншa курсты бітірген. * Әль-Фaрaби aтындaғы Шымкент мәдениет институтын бiтiрдi. * 1970 жылдaн бaстaп, Қaзaқ рaдиосы мен теледидaрының солисi. Е. Хaсaнғaлиевтiң орындaу мәнерi жоғaрғы кәсiби деңгеймен ерекшеленедi. Ол [[Қaзaқстaн]]ның белгiлi эстрaдaлық әншiлерi орындaйтын көпшiлiкке жaқсы тaнымaл әндердiң aвторы. == Шығaрмaшылығы == Хaсaнғaлиевтiң "Әдемi", "Aсыл aрмaн", "Өмiрiмнiң жaзы", "Aтaмекен" әндерiн тек Қaзaқстaн тыңдaрмaндaры емес, шетелдерде де ықылaспен қaбылдaйды. Е. Хaсaнғaлиев шығaрмaшылығынa тaқырыптың әмбебaптылығы, мaтериaлды берудiң көп сaлaлығы тән. Ол музыкaны қaзaқ, орыс, ұйғыр, тaтaр, немiс aқындaрының сөзiне жaзды.қaзiргi қaзaқ композиторлaрының ән-ромaнстaрын нaқышынa келтiре, шебер орындaйды. Xaсaнғaлиев - тaнымaл композитор. Оның бiрнеше ән жинaғы жaрық көрдi. Xaсaнғaлиев әндерiнiң тaқырыбы сaн aлуaн. Ол қaзaқ, орыс, тaтaр, немiс aқындaрының туғaн ел, еңбек, жaстық шaқ, мaхaббaт тaқырыбындaғы өлеңдерiне көптеген ән жaзды. Хaсaнғaлиев гaстрольдiк сaпaрмен [[Моңғолия]] (1975), [[Болгaрия]] (1982), [[Югослaвия]] (1968), [[Aлжир]] (1969), [[Сирия]] мен [[Ливaн]] (1973), [[Швеция]] және [[Финляндия]] (1970), т.б. елдерде болды. == Мемлекеттік Марапаттары == * 1970 жылы [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты; * 1979 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген артисі]] құрметті атағы; * 1984 жылы [[Қазақстанның халық әртісі|Қазақ КСРнің Халық артисі]] құрметті атағы; * 2000 жылы «[[Құрмет ордені]]» мен марапатталды. * 2002 жылы «Астана» медалі; * 2006 жылы [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері]] атанды; * 2007 жылы «Платинды Тарлан» сыйлығының лауреаты; * 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; * 2015 жылы «Қазақстан конститутциясына 20 жыл» медалі; * 2015 жылы «Қазақстан халқы ассамблиясына 20 жыл» медалі; * 2015 жылы Ақорда салтанат сарайында елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]тың өз қолынан ең жоғарғы мемлекеттік марапат «[[Отан ордені]]» мен марапатттады; * 2016 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл» мемлекеттік мерекелік медалі.<ref>Қaзaқ мәдениетi. Энциклопедиялық aнықтaмaлық. Aлмaты: “Aрунa Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Қaзaқстaн Республикaсындa Кiмнiң Кiм екенi – 2011. 2 томдық aнықтaмaлық. Aлмaты, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Құрметті атақтары == * 2010 жылы [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы]]; * 2010 жылы Орал педагогика иниститутының құрметті профессоры; * 2010 жылы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің құрметті профессоры; * 2015 жылы Алматы облысы, Үштөбе ауданының құрметті азаматы; * 2015 жылы Алматы облысы, Кербұлақ ауданының құрметті азаматы. == Отбасы == * Үйленген. Жары: дәрігер - фтизиатр, Құрмет орденінің иегері [[Дарико Сопыжанқызы Хасанғалиева|Дарико Хасанғалиева]] * Баласы: композитор, ҚР Еңбек сіңірген қайраткері [[Біржан Ескендірұлы Хасанғалиев|Біржан Хасанғалиев]] * Қыздары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:13 ақпанда туғандар]] [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:Қаратөбе ауданында туғандар]] [[Санат:30 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:2021 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:XX ғасыр әншілері]] [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:XX ғасыр сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Баритондар]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Астана медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан халқы ассамблеясына 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Астанаға 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:М. Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] [[Санат:Алматының құрметті азаматтары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] d58hst0mzo12t44ml28518w1eb7nt03 3605804 3605803 2026-05-17T01:12:36Z Nurken 111493 /* */ 3605804 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев |Толық аты = |Сурет = |Туған күні = 13.02.1940 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Қаратөбе ауданы|Қаратөбе ауданында}}, [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 30.04.2021 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Мамандығы = {{hlist|{{әнші|КСРО|Қазақстан}}|[[композитор]]|[[музыкант]]}} |Ұжымдары = |Белсенділік жылдары=1963–2021 |Марапаттары = {{Қатар |{{Отан ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астана медалі}} }} {{қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} }} {{Қатар |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} |{{Қазақ КСР халық әртісі}} }} }} '''Ескендiр Өтегенұлы Хaсaнғaлиев''' ([[13 ақпан]] [[1940 жыл|1940]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Қаратөбе ауданы]] – [[30 сәуір]] [[2021 жыл|2021]], [[Алматы]]<ref>{{cite web |url = https://khabar.kz/kk/news/kogam/item/133150-orny-tolmas-kajgy-eskendir-khasangaliev-dunieden-ozdy|title = Орны толмас қайғы: Ескендір Хасанғалиев дүниеден озды |author = |date = 30 сәуір 2021 |work = |publisher = Хабар |accessdate = 2021-05-02|lang = kk}}</ref>) — кеңестік және қазақстандық [[бaритон|лирикaлық бaритон]] [[әншi]]сі, [[сазгер]], [[музыкант]], [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1984), [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері (2006), Батыс Қазақстан облысының құрметті азаматы (2010). == Өмірбаяны == * [[Байұлы]] тайпасының [[Қызылқұрт]] руынан шыққан. * [[Құрмaнғaзы aтындaғы Қaзaқ ұлттық консервaториясы|Құрмaнғaзы aтындaғы Aлмaты мемлекеттiк консервaториясының]] вокaльды-хорлық фaкультетiн Е. Виногрaдов пен Н. Шaриповaның клaсы бойыншa курсты бітірген. * Әль-Фaрaби aтындaғы Шымкент мәдениет институтын бiтiрдi. * 1970 жылдaн бaстaп, Қaзaқ рaдиосы мен теледидaрының солисi. Е. Хaсaнғaлиевтiң орындaу мәнерi жоғaрғы кәсiби деңгеймен ерекшеленедi. Ол [[Қaзaқстaн]]ның белгiлi эстрaдaлық әншiлерi орындaйтын көпшiлiкке жaқсы тaнымaл әндердiң aвторы. == Шығaрмaшылығы == Хaсaнғaлиевтiң "Әдемi", "Aсыл aрмaн", "Өмiрiмнiң жaзы", "Aтaмекен" әндерiн тек Қaзaқстaн тыңдaрмaндaры емес, шетелдерде де ықылaспен қaбылдaйды. Е. Хaсaнғaлиев шығaрмaшылығынa тaқырыптың әмбебaптылығы, мaтериaлды берудiң көп сaлaлығы тән. Ол музыкaны қaзaқ, орыс, ұйғыр, тaтaр, немiс aқындaрының сөзiне жaзды.қaзiргi қaзaқ композиторлaрының ән-ромaнстaрын нaқышынa келтiре, шебер орындaйды. Xaсaнғaлиев - тaнымaл композитор. Оның бiрнеше ән жинaғы жaрық көрдi. Xaсaнғaлиев әндерiнiң тaқырыбы сaн aлуaн. Ол қaзaқ, орыс, тaтaр, немiс aқындaрының туғaн ел, еңбек, жaстық шaқ, мaхaббaт тaқырыбындaғы өлеңдерiне көптеген ән жaзды. Хaсaнғaлиев гaстрольдiк сaпaрмен [[Моңғолия]] (1975), [[Болгaрия]] (1982), [[Югослaвия]] (1968), [[Aлжир]] (1969), [[Сирия]] мен [[Ливaн]] (1973), [[Швеция]] және [[Финляндия]] (1970), т.б. елдерде болды. == Мемлекеттік Марапаттары == * 1970 жылы [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты; * 1979 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген артисі]] құрметті атағы; * 1984 жылы [[Қазақстанның халық әртісі|Қазақ КСРнің Халық артисі]] құрметті атағы; * 2000 жылы «[[Құрмет ордені]]» мен марапатталды. * 2002 жылы «Астана» медалі; * 2006 жылы [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері]] атанды; * 2007 жылы «Платинды Тарлан» сыйлығының лауреаты; * 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; * 2015 жылы «Қазақстан конститутциясына 20 жыл» медалі; * 2015 жылы «Қазақстан халқы ассамблиясына 20 жыл» медалі; * 2015 жылы Ақорда салтанат сарайында елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]тың өз қолынан ең жоғарғы мемлекеттік марапат «[[Отан ордені]]» мен марапатттады; * 2016 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл» мемлекеттік мерекелік медалі.<ref>Қaзaқ мәдениетi. Энциклопедиялық aнықтaмaлық. Aлмaты: “Aрунa Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Қaзaқстaн Республикaсындa Кiмнiң Кiм екенi – 2011. 2 томдық aнықтaмaлық. Aлмaты, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Құрметті атақтары == * 2010 жылы [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы]]; * 2010 жылы Орал педагогика иниститутының құрметті профессоры; * 2010 жылы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің құрметті профессоры; * 2015 жылы Алматы облысы, Үштөбе ауданының құрметті азаматы; * 2015 жылы Алматы облысы, Кербұлақ ауданының құрметті азаматы. == Отбасы == * Үйленген. Жары: дәрігер - фтизиатр, Құрмет орденінің иегері [[Дарико Сопыжанқызы Хасанғалиева|Дарико Хасанғалиева]] * Баласы: композитор, ҚР Еңбек сіңірген қайраткері [[Біржан Ескендірұлы Хасанғалиев|Біржан Хасанғалиев]] * Қыздары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:13 ақпанда туғандар]] [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:Қаратөбе ауданында туғандар]] [[Санат:30 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:2021 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:XX ғасыр әншілері]] [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:XX ғасыр сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Баритондар]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Астана медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан халқы ассамблеясына 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Астанаға 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Әдебиет, өнер және сәулет саласындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:М. Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] [[Санат:Алматының құрметті азаматтары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] malswckt4mc264f3g10kpn0l56agid3 0 27223 3605818 3542268 2026-05-17T06:01:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605818 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы |sort = |шынайы атауы = |логотипі = |логотип ені = |сурет = Dostoevsky House in Semey.JPG |сурет ені = 230px |сурет атауы = |lat_dir =N |lat_deg =50.4044 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =80.2526 |lon_min = |lon_sec = |region = KZ |CoordScale = 5000 |құрылған уақыты = |орналасқан жері = 070000, [[Қазақстан]], [[Семей]], Достоевский көшесі, 118 |түрі = |келушілер саны = |директоры = |аялдама = |ашылу уақыты = |сайты = {{URL|http://dostoevsky.kz}} |Commons = Dostoevsky House Semey }} '''Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы''' — [[Семей|Семей қаласындағы]] мәдени-ағарту мекемесі. Орыс жазушысы [[Фёдор Михайлович Достоевский|Ф.М. Достоевскийдің]] туғанына 150 жыл толуы қарсаңында 1971 жылы құрылған. [[Мұражай]] жартылай ашылған кітап пішінінде бұрынғы жазушы тұрған (1857 — 59) екі қабат ағаш үйге жапсарлас ғимаратта орналасқан. Мұражайдың кіре берісіне Достоевский мен [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлихановтың]] достығын бейнелейтін қоладан құйылған мүсін қойылған. Мұражайда жазушының алғашқы “[[Бейшаралар]]” (1846) романынан бастап, “[[Ағайынды Қарамазовтар]]” (1880) романына дейін, сондай-ақ, әр жылдары басылған толық жинақтары, әлем тілдерінде шыққан туындылары, ғалымдардың жазушы шығармалары туралы жазған зерттеу еңбектері қойылған. 2000-нан астам экспонат бар. Жазушының [[Сібір]]де өткізген жылдарын (1849 — 59) бейнелейтін экспозициялар бір бөлімде жеке жинақталған. Омбыдағы кезеңі “Өлі үй” атты композиция арқылы көрсетілген. Осы бөлімде жазушының “[[Сібір дәптері]]”, “[[Өлі үйден жазбалар]]” атты шығармаларына суретшілер А.Н. Корсакова мен З.А. Толкачеваның салған иллюстрациялары қойылған. Мұражайда жазушының Уәлихановпен жазысқан хаттары, оған байланысты көптеген құнды экспонаттар бар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Dostoevsky House Semey|Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы}} *[http://dostoevsky.kz/dom-muzei-f-m-dostoevskogo-v-g-semei Мұражайдың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705003638/http://dostoevsky.kz/dom-muzei-f-m-dostoevskogo-v-g-semei |date=2022-07-05 }} {{Абай облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] [[Санат:Абай облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Семей сәулеті]] aphcy4smfu5spawb9kn91ewep7xfank 0 29838 3605768 2955589 2026-05-16T20:18:30Z Sarkyt Kudaibergenov 181315 Көптеген ақпараттар өзгертілді 3605768 wikitext text/x-wiki '''Құдайбергенов Сарқыт Елекенұлы''' (20.05.1951 ж.т., [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] [[Мақаншы ауданы]] Жұмыршақ а.) – химия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1994). 1973 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетін физикалық химия мамандығы бойынша бітірген. 1973-1980 жж. ҚазМУ-дің физика-химиялық зерттеу әдістері зертханасында және жоғары молекулалық қосылыстар химиясы кафедрасында инженер және кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1981 жылдан 1993 жылға дейін – ҚР ҒА Химия ғылымдары институтының кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкері қызметін атқарды. 1993-1994 жылдары – Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің Эргономика ғылыми-зерттеу институтының химия бөлімінің меңгерушісі. 1994-1996 жж. ҚР ҒА Президиумында Бас ғылыми хатшының орынбасары, Халықаралық байланыстар бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды'''.'''1996-1998 жж. – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жоғары молекулалық қосылыстар химиясы кафедрасының профессоры. 1999-2001 жж. Қазақ-Америка университетінде химия және химиялық технология кафедрасын құрып және аталған кафедраны басқарды. 2001-2004 жж.  «ҚазТрансОйл» АҚ Ғылыми-техникалық орталығында және «Қазақ мұнай және газ институты» АҚ-да директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары – орталық зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2005-2018 жж. – Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің химия және сараптама кафедрасының профессоры. 2008-2019 жж. – Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ инженерлік бейінді зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. Құдайбергенов Сарқыт Елекенұлы полимерлердің физикалық химия саласында дүниежүзіне белгілі ғалым, химия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1994), ғылым мен техника саласында Қазақ КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1987), АТ Фондтың «Ғылымдағы жетістіктері үшін»  сыйлығының лауреаты (1995), шетелде ең көп мақалалары жарияланған және оған көп сілтемелер жасалған қазақ авторы ретінде «Парасат» сыйлығының лауреаты (2010), Қ.И. Сәтбаев атындағы «Жаратылыстану ғылымдары саласындағы үздік ғылыми зерттеулері үшін» (2019), Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен марапатталған (2012), «ҚазТрансОйл» АҚ ғылыми-техникалық орталығына 5 жыл» мерекелік медалімен (2003), Шәкәрім атындағы Семей университетінің құрметті профессоры ретінде «Шәкәрім университетіне сіңірген еңбегі үшін» медалімен (2011), «Сәтбаев университетіне 85 жыл» медалімен (2019) марапатталды. Ғылым мен техниканың дамуына ерекше үлес қосқан ғалымдар мен мамандарға арналған Мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2020). Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі отандық ғылымды дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін «Үздік ғалым» сыйлығын берді (2022). Құдайбергенов С.Е. Стэнфорд университетінің ғалымдары жасаған жалпыға қолжетімді деректер қорының (<nowiki>https://doi.org/10.17632/btchxktzyw.2</nowiki>.) нәтижелеріне сай, дәйексөздері бойынша әлемнің жетекші ғалымдары арасында алғашқы 2%-ға кіреді және Web of Science Clarivate Analytics деректер базасына сәйкес полиамфолиттерді зерттеу саласында әлемдік көшбасшы болып табылады. Оған дәлел ретінде оның «Polyampholytes in Advanced Polymer Science and Emerging Technologies» (2024, CRC Press, АҚШ), «Polyampholytes: Synthesis, Characterization and Application” (2002, Kluwer Academic/Plenum Publishers, АҚШ),  «Recent Advances in the Studying of Synthetic Polyampholytes in Solutions» (1999, Springer, Германия), “Polyampholytes” (2008, John Wiley @ Sons, АҚШ), «Polyampholytes: Past, Present, Perspectives» (2021, Қазақстан) атты ағылшын тіліндегі іргелі монографиялары мен шолу мақалалары мысал бола алады. Қазақ, орыс, поляк және ағылшын тілдерінде жекеше және бірлескен авторлық 24 монографиясы, 500-ден астам ғылыми жарияланымы, оның ішінде 13 кітап тарауы, 37 шолу және 133 ғылыми мақала ағылшын тілінде халықаралық рецензияланған журналдарда, 253 ғылыми мақала СССР, Ресей, ТМД  елдерінде және Қазақстанда жарияланған. Ол 45 авторлық куәліктердің және патенттердің иегері, Scopus деректер базасы бойынша Хирш индексі 28-ге тең.Құдайбергенов С.Е. кандидаттық диссертациясын 1980 жылы Қазақ ҰҒА Химия ғылымдары институтының мамандандырылған кеңесінде, докторлық диссертациясын 1991 жылы М.В. Ломономов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің мамандандырылған кеңесінде қорғады. 1994 жылы оған химия мамандығы бойынша профессор атағы берілді. 1999 жылы Қазақстандағы полимертану ғылымының дамуына және жоғары білікті ғылыми кадрларды даярлауға үлес қосып жүрген жекеменшік «Полимерлік материалдар мен технологиялар институтын» (www.ipmt.kz) ұйымдастырды және оны бүгінгі күнге дейін басқарады. Оның ғылыми бағыты мұнай өнеркәсібінде, мұнай химиясында, катализде, нанотехнологияда, биотехнологияда, медицинада және қоршаған ортаны қорғауда арнайы мақсаттағы полимерлерді әзірлеу және оларды өндіріске енгізумен байланысты. Оның мұнай кен орындарына полимерлерді айдау технологиясы «Торғай Петролеум» АҚ -ның Құмкөл кен орнында тәжірибелік сынақтарынан сәтті өтті. Құдайбергенов С.Е. Сорос қорының, INTAS-Қазақстан, INTAS ашық конкурсы, НАТО-ның «Бейбітшілік және қауіпсіздік ғылымы» халықаралық гранттарының иегері, «Мұнайдың шығымын арттыру үшін полимерлерді айдау технологиясын әзірлеу және өндіріске енгізу» коммерцияландыру жобасының, Еуропалық Одақтың «Горизонт-2020» халықаралық жобасының қатысушысы.  1999-2024 жж. ол басқарған Полимер материалдары және технологиялары институты 27 халықаралық және республикалық жобаларды сәтті аяқтады. Құдайбергенов С.Е. Бельгия, Жапония, Германия, Греция, Египет, Испания, Қытай, Нидерланды, Польша, АҚШ, Сингапур, Түркия, Финляндия, Швейцария, Швеция, Оңтүстік Кореяда өткен түрлі халықаралық конференциялар мен симпозиумдарда пленарлық, ауызша және постерлік баяндамаларымен Қазақстан ғылымының  полимер саласындағы жетістіктерін шетелдік ғалымдарға таныстырды. Шақырылған профессор ретінде Хаджеттепе (Түркия), Васеда (Жапония), Синьцзян және Сычуань (ҚХР) университеттерінде дәріс оқыды, 1 жыл бойы Квангжу ғылым және технология институтында (Оңтүстік Корея) дәріс оқыды және ғылыми зерттеулер жүргізді, сонымен қатар Монпелье (Франция) және Сеул университеттерінен 3 ғылым магистрін дайындады. Құдайбергенов С.Е. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да наноматериалдар және нанотехнологиялар мамандықтары бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі (2013-2021 жж.). Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ-да органикалық заттардың химиялық технологиясы мамандығы бойынша диссертациялық кеңестің төрағасы (2019-2021 жж.). Ұлттық ғылыми кеңестердің (2016-2018 жж., 2019-2021 жж.) және «Eurasian Chemical Technology Journal», «Eurasian Journal of Chemistry», «International Journal of Formulation Science», «Uzbek Polymer Journal», «Shakarim Chemistry & Ecology» журналдарының редакциялық алқасының мүшесі. Ол MDPI "Advanced Technologies in Polymer-Protected and Gel-Immobilized Nanocomposites" арнайы шығарылымының (2020, <nowiki>https://www.mdpi.com/journal/polymers/special_issues/adv_tech_poly_gel_nano</nowiki>) және «Мұнай өнеркәсібіндегі био-, нанотехнологиялар және медицина саласындағы арнайы полимерлер» шығарылымының «Қарағанды ​​университеті бюллетені, Химия сериясы»  журналының шақырылған редакторы (2022). «Макромолекулярлық комплекстер (MMC)» және «Макро- және супрамолекулалық архитектуралар мен материалдар» (MAM) атты IUPAC (ИЮПАК) Халықаралық ұйымдастыру комитеттерінің мүшесі. 2021 жылы С.Құдайбергеновтың 70 жылдық мерейтойына орай “Polymers for Advanced Technologies” журналының арнайы саны жарық көрді (2021, V.32, №7, P.2633-2790), журналдың атқарушы редакторы – Рединг университетінің (Англия) профессоры, С.Е. Құдайбергеновтың талантты шәкірті, ҚазМУ-дың түлегі – В.В. Хуторянский. Басылымның алдында профессор В.В. Хуторянскийдің ұстазына арнаған шолу мақаласымен қоса, оның достарының, әріптестері мен студенттерінің 15 шолу және түпнұсқа мақалалары бар. Оның жетекшілігімен 1 докторлық, 10 кандидаттық және 7 PhD диссертациялар қорғалды. Алыс және жақын шетел ғалымдары мен мамандарының қатысуымен арнайы мақсаттағы полимерлер мәселелеріне арналған 8 Халықаралық семинарлар, конференциялар мен симпозиумдар ұйымдастырды. ==Дереккөздер</span>== <references group="Алматы энциклопедиясында (1996, 188 б.), «Қазақстан ғылымындағылар кімдер?» анықтамалығында (1999, 493 б.), сондай-ақ «Қазақ Энциклопедиясында» (2005, 6 т., 93 б.), «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» (ҚазҰУ, 2009 ж.), «Мұнай және газ» (2011, №3, 145 б.), «Қазақстан тарихы: мектепте оқыту» (2011, №5, 38-40 б.), «Macromolecular Chemistry and Physics” (2011, v.212, Issue 10, p. 1086-1087), «Біздің Элита» («Қазақ университеті», 2014 ж., 2 т., 298- 299 б.), Polymers for Advanced Technologies (2020, DOI: 10.1002/pat.5156), ҚазҰУ хабаршысы, Химия сериясында (2021, №1, 50-58 б.), Қарағанды университетінің хабаршысы, Химия сериясында (2021, № 2 (102), 4-7 б.), «Ширек ғасыр асулары» (2024, 79 б.), «Ғылым тылсымына жол» (2026, 95 б.)" /> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан химиктері]] {{stub}} 5yirycabqoapu1xczu4rxpizx164fmu 3605769 3605768 2026-05-16T20:23:26Z Sarkyt Kudaibergenov 181315 Барлық ақпарат өзгертілді 3605769 wikitext text/x-wiki '''Құдайбергенов Сарқыт Елекенұлы''' (20.05.1951 ж.т., [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] [[Мақаншы ауданы]] Жұмыршақ а.) – химия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1994). 1973 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетін физикалық химия мамандығы бойынша бітірген. 1973-1980 жж. ҚазМУ-дің физика-химиялық зерттеу әдістері зертханасында және жоғары молекулалық қосылыстар химиясы кафедрасында инженер және кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1981 жылдан 1993 жылға дейін – ҚР ҒА Химия ғылымдары институтының кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкері қызметін атқарды. 1993-1994 жылдары – Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің Эргономика ғылыми-зерттеу институтының химия бөлімінің меңгерушісі. 1994-1996 жж. ҚР ҒА Президиумында Бас ғылыми хатшының орынбасары, Халықаралық байланыстар бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды'''.'''1996-1998 жж. – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жоғары молекулалық қосылыстар химиясы кафедрасының профессоры. 1999-2001 жж. Қазақ-Америка университетінде химия және химиялық технология кафедрасын құрып және аталған кафедраны басқарды. 2001-2004 жж.  «ҚазТрансОйл» АҚ Ғылыми-техникалық орталығында және «Қазақ мұнай және газ институты» АҚ-да директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары – орталық зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2005-2018 жж. – Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің химия және сараптама кафедрасының профессоры. 2008-2019 жж. – Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ инженерлік бейінді зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. Құдайбергенов Сарқыт Елекенұлы полимерлердің физикалық химия саласында дүниежүзіне белгілі ғалым, химия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1994), ғылым мен техника саласында Қазақ КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1987), АТ Фондтың «Ғылымдағы жетістіктері үшін»  сыйлығының лауреаты (1995), шетелде ең көп мақалалары жарияланған және оған көп сілтемелер жасалған қазақ авторы ретінде «Парасат» сыйлығының лауреаты (2010), Қ.И. Сәтбаев атындағы «Жаратылыстану ғылымдары саласындағы үздік ғылыми зерттеулері үшін» (2019), Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен марапатталған (2012), «ҚазТрансОйл» АҚ ғылыми-техникалық орталығына 5 жыл» мерекелік медалімен (2003), Шәкәрім атындағы Семей университетінің құрметті профессоры ретінде «Шәкәрім университетіне сіңірген еңбегі үшін» медалімен (2011), «Сәтбаев университетіне 85 жыл» медалімен (2019) марапатталды. Ғылым мен техниканың дамуына ерекше үлес қосқан ғалымдар мен мамандарға арналған Мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2020). Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі отандық ғылымды дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін «Үздік ғалым» сыйлығын берді (2022). Құдайбергенов С.Е. Стэнфорд университетінің ғалымдары жасаған жалпыға қолжетімді деректер қорының (<nowiki>https://doi.org/10.17632/btchxktzyw.2</nowiki>.) нәтижелеріне сай, дәйексөздері бойынша әлемнің жетекші ғалымдары арасында алғашқы 2%-ға кіреді және Web of Science Clarivate Analytics деректер базасына сәйкес полиамфолиттерді зерттеу саласында әлемдік көшбасшы болып табылады. Оған дәлел ретінде оның «Polyampholytes in Advanced Polymer Science and Emerging Technologies» (2024, CRC Press, АҚШ), «Polyampholytes: Synthesis, Characterization and Application” (2002, Kluwer Academic/Plenum Publishers, АҚШ),  «Recent Advances in the Studying of Synthetic Polyampholytes in Solutions» (1999, Springer, Германия), “Polyampholytes” (2008, John Wiley @ Sons, АҚШ), «Polyampholytes: Past, Present, Perspectives» (2021, Қазақстан) атты ағылшын тіліндегі іргелі монографиялары мен шолу мақалалары мысал бола алады. Қазақ, орыс, поляк және ағылшын тілдерінде жекеше және бірлескен авторлық 24 монографиясы, 500-ден астам ғылыми жарияланымы, оның ішінде 13 кітап тарауы, 37 шолу және 133 ғылыми мақала ағылшын тілінде халықаралық рецензияланған журналдарда, 253 ғылыми мақала СССР, Ресей, ТМД  елдерінде және Қазақстанда жарияланған. Ол 45 авторлық куәліктердің және патенттердің иегері, Scopus деректер базасы бойынша Хирш индексі 28-ге тең.Құдайбергенов С.Е. кандидаттық диссертациясын 1980 жылы Қазақ ҰҒА Химия ғылымдары институтының мамандандырылған кеңесінде, докторлық диссертациясын 1991 жылы М.В. Ломономов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің мамандандырылған кеңесінде қорғады. 1994 жылы оған химия мамандығы бойынша профессор атағы берілді. 1999 жылы Қазақстандағы полимертану ғылымының дамуына және жоғары білікті ғылыми кадрларды даярлауға үлес қосып жүрген жекеменшік «Полимерлік материалдар мен технологиялар институтын» (www.ipmt.kz) ұйымдастырды және оны бүгінгі күнге дейін басқарады. Оның ғылыми бағыты мұнай өнеркәсібінде, мұнай химиясында, катализде, нанотехнологияда, биотехнологияда, медицинада және қоршаған ортаны қорғауда арнайы мақсаттағы полимерлерді әзірлеу және оларды өндіріске енгізумен байланысты. Оның мұнай кен орындарына полимерлерді айдау технологиясы «Торғай Петролеум» АҚ -ның Құмкөл кен орнында тәжірибелік сынақтарынан сәтті өтті. Құдайбергенов С.Е. Сорос қорының, INTAS-Қазақстан, INTAS ашық конкурсы, НАТО-ның «Бейбітшілік және қауіпсіздік ғылымы» халықаралық гранттарының иегері, «Мұнайдың шығымын арттыру үшін полимерлерді айдау технологиясын әзірлеу және өндіріске енгізу» коммерцияландыру жобасының, Еуропалық Одақтың «Горизонт-2020» халықаралық жобасының қатысушысы.  1999-2024 жж. ол басқарған Полимер материалдары және технологиялары институты 27 халықаралық және республикалық жобаларды сәтті аяқтады. Құдайбергенов С.Е. Бельгия, Жапония, Германия, Греция, Египет, Испания, Қытай, Нидерланды, Польша, АҚШ, Сингапур, Түркия, Финляндия, Швейцария, Швеция, Оңтүстік Кореяда өткен түрлі халықаралық конференциялар мен симпозиумдарда пленарлық, ауызша және постерлік баяндамаларымен Қазақстан ғылымының  полимер саласындағы жетістіктерін шетелдік ғалымдарға таныстырды. Шақырылған профессор ретінде Хаджеттепе (Түркия), Васеда (Жапония), Синьцзян және Сычуань (ҚХР) университеттерінде дәріс оқыды, 1 жыл бойы Квангжу ғылым және технология институтында (Оңтүстік Корея) дәріс оқыды және ғылыми зерттеулер жүргізді, сонымен қатар Монпелье (Франция) және Сеул университеттерінен 3 ғылым магистрін дайындады. Құдайбергенов С.Е. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да наноматериалдар және нанотехнологиялар мамандықтары бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі (2013-2021 жж.). Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ-да органикалық заттардың химиялық технологиясы мамандығы бойынша диссертациялық кеңестің төрағасы (2019-2021 жж.). Ұлттық ғылыми кеңестердің (2016-2018 жж., 2019-2021 жж.) және «Eurasian Chemical Technology Journal», «Eurasian Journal of Chemistry», «International Journal of Formulation Science», «Uzbek Polymer Journal», «Shakarim Chemistry & Ecology» журналдарының редакциялық алқасының мүшесі. Ол MDPI "Advanced Technologies in Polymer-Protected and Gel-Immobilized Nanocomposites" арнайы шығарылымының (2020, <nowiki>https://www.mdpi.com/journal/polymers/special_issues/adv_tech_poly_gel_nano</nowiki>) және «Мұнай өнеркәсібіндегі био-, нанотехнологиялар және медицина саласындағы арнайы полимерлер» шығарылымының «Қарағанды ​​университеті бюллетені, Химия сериясы»  журналының шақырылған редакторы (2022). «Макромолекулярлық комплекстер (MMC)» және «Макро- және супрамолекулалық архитектуралар мен материалдар» (MAM) атты IUPAC (ИЮПАК) Халықаралық ұйымдастыру комитеттерінің мүшесі. 2021 жылы С.Құдайбергеновтың 70 жылдық мерейтойына орай “Polymers for Advanced Technologies” журналының арнайы саны жарық көрді (2021, V.32, №7, P.2633-2790), журналдың атқарушы редакторы – Рединг университетінің (Англия) профессоры, С.Е. Құдайбергеновтың талантты шәкірті, ҚазМУ-дың түлегі – В.В. Хуторянский. Басылымның алдында профессор В.В. Хуторянскийдің ұстазына арнаған шолу мақаласымен қоса, оның достарының, әріптестері мен студенттерінің 15 шолу және түпнұсқа мақалалары бар. Оның жетекшілігімен 1 докторлық, 10 кандидаттық және 7 PhD диссертациялар қорғалды. Алыс және жақын шетел ғалымдары мен мамандарының қатысуымен арнайы мақсаттағы полимерлер мәселелеріне арналған 8 Халықаралық семинарлар, конференциялар мен симпозиумдар ұйымдастырды. С.Е. Құдайбергеновтің ғылыми-педагогикалық қызметі туралы мәліметтер Алматы энциклопедиясында (1996, 188 б.), «Қазақстан ғылымындағылар кімдер?» анықтамалығында (1999, 493 б.), сондай-ақ «Қазақ Энциклопедиясында» (2005, 6 т., 93 б.), «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» (ҚазҰУ, 2009 ж.), «Мұнай және газ» (2011, №3, 145 б.), «Қазақстан тарихы: мектепте оқыту» (2011, №5, 38-40 б.), «Macromolecular Chemistry and Physics” (2011, v.212, Issue 10, p. 1086-1087), «Біздің Элита» («Қазақ университеті», 2014 ж., 2 т., 298- 299 б.), Polymers for Advanced Technologies (2020, DOI: 10.1002/pat.5156), ҚазҰУ хабаршысы, Химия сериясында (2021, №1, 50-58 б.), Қарағанды ​​университетінің хабаршысы, Химия сериясында (2021, № 2 (102), 4-7 б.), «Ширек ғасыр асулары» (2024, 79 б.), «Ғылым тылсымына жол» (2026, 95 б.) кітаптарында басқа да басылымдарда жарияланған.<ref>Алматы энциклопедиясында (1996, 188 б.), «Қазақстан ғылымындағылар кімдер?» анықтамалығында (1999, 493 б.), сондай-ақ «Қазақ Энциклопедиясында» (2005, 6 т., 93 б.), «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» (ҚазҰУ, 2009 ж.), «Мұнай және газ» (2011, №3, 145 б.), «Қазақстан тарихы: мектепте оқыту» (2011, №5, 38-40 б.), «Macromolecular Chemistry and Physics” (2011, v.212, Issue 10, p. 1086-1087), «Біздің Элита» («Қазақ университеті», 2014 ж., 2 т., 298- 299 б.), Polymers for Advanced Technologies (2020, DOI: 10.1002/pat.5156), ҚазҰУ хабаршысы, Химия сериясында (2021, №1, 50-58 б.), Қарағанды ​​университетінің хабаршысы, Химия сериясында (2021, № 2 (102), 4-7 б.), «Ширек ғасыр асулары» (2024, 79 б.), «Ғылым тылсымына жол» (2026, 95 б.)</ref> ==Дереккөздер</span>== {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан химиктері]] {{stub}} nbx6ds0z474w0e5f7x52zquypofhit8 3605780 3605769 2026-05-16T20:48:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Sarkyt Kudaibergenov|Sarkyt Kudaibergenov]] ([[User talk:Sarkyt Kudaibergenov|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 2955589 wikitext text/x-wiki '''Құдайбергенов Сарқыт Елекенұлы''' (20.5.1951 ж.т., [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Үржар ауданы]] Қарғалы а.) – химия ғылыми докторы (1991), профессоры (1994). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰУ мен ҚР Ұлттық ғылым академиясының ғылыми-зертеушы институттарында ғылыми-педагогикалық қызметте (1973–93), ҚР ҰҒА Төралқасының Бас ғалым-хатшысының орынбасары және шет елдермен байланыс жөніндегі басқармасының бастығы (1993–95), [[Полимер]] материалдары және технологиялары институттының директоры (1998–2002) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан «[[ҚазТрансОйл]]» ЖАҚ ғылыми-технология орт. директорының орынбасары. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты. 10 монографияның, 10 авторлық куәлік пен патенттің иегері. <ref>“Қазақ Энциклопедиясы”</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан химиктері]] {{stub}} hnzbrosff1a8taci69k95h1zzy4y7kd 0 38065 3605764 3605326 2026-05-16T19:10:21Z Kasymov 10777 /* Қаланың белгілі тумалары */ 3605764 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Алатау |сурет = File:Жетыген сверху (1).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47 |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Әркен Хамитұлы Өтенов |құрылған уақыты = 1873 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген'' |статус алуы = 2024 |жер аумағы = 880 |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}52762 |санақ жылы = [[2024 жыл|2024]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі] |сайт тілі = }} {{мағына|Алатау}} '''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Алматы_облысы|Алматы облысындағы]]<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы [[Қазақстан_Республикасының_Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="egemen-alatau">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады<ref name="akorda-alatau-city-2024">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала [[Орталық_Азия|Орталық Азиядағы]] ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр<ref name="egemen-alatau-martebe">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау [[Алматы|Алматы қаласының]] орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, [[Алматы]] – [[Қонаев_(қала)|Қонаев]] ([[Қонаев_(қала)|Қапшағай]]) көлік дәлізі бойында орналасқан<ref name="alatau-city-about">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау территориясы - [[Орталық_Азия|Орталық Азиядағы]] аумағы ең ірі<ref name="govkz-almobl-902571">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="azattyq-alatau-32768382">{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.<ref name="akorda-ai-address">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> == Қала тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық тарих === Қазіргі Алатау қаласының аумағы, яғни Қаскелең мен Талғар өзендерінің аралығындағы Іле және Талғар аудандарының жерлері, Жетісудың (Семиречье) ең ерте игерілген өңірлерінің бірі болып саналады<ref name="ehistory-zhibek-zholy">{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30136 |title=Ұлы Жібек жолы – өркениеттер тоғысы |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Б.з.д. I мыңжылдықта бұл өңірді сақ тайпалары мекендеген<ref name="akishev-1963">{{cite web |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%20%D0%9A.%D0%90.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%201963-%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D1%83%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%98%D0%BB%D0%B8-1963.pdf |title=Древняя культура саков и усуней долины реки Или |website=Archeo-lib.kz |publisher=Археологическая библиотека Казахстана |date=1963 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="qazaqgeography-altyn-adam">{{cite web |url=https://qazaqgeography.kz/kz/altyn-adam-27104731 |title=Алтын адам |website=QazaqGeography.kz |publisher=Qazaq Geography |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="ogni-alatau">{{cite web |url=https://ognialatau.kz/news/cat-6/12642/ |title=Алатау – город новых возможностей |website=Огни Алатау |publisher=Огни Алатау |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Бұған Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңадәуір ауылдары маңындағы көптеген қорғанды қорымдар тізбегі дәлел бола алады. Маңыздылығы жағынан Есік қорған кешенімен салыстыруға болатын «патша» қорғандарының болуы бұл жерде сақ ақсүйектерінің әкімшілік және сакралдық орталықтары орналасқанын көрсетеді. Үйсін дәуірінде (б.з.д. III ғ. – б.з. III ғ.) Іле Алатауының баурайында суармалы егіншілікті және Іле өзенінің жайылмасынан биік таулы жайлауларға дейінгі тік бағыттағы көшіп-қону жүйесін қамтыған бірегей отырықшы-көшпелі шаруашылық үлгісі қалыптасты<ref name="groshev-ili">{{cite web |url=https://www.cawater-info.net/library/rus/hist/groshev.pdf |title=История исследования реки Или и Балхаша |website=CAWater-Info |publisher=Научно-информационный центр Межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии Центральной Азии |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="ektu-2010">{{cite web |url=https://www.ektu.kz/files/vestnik/arch01_2010.pdf |title=Вестник Восточно-Казахстанского государственного технического университета |website=EKTU.kz |publisher=Восточно-Казахстанский государственный технический университет им. Д. Серикбаева |date=2010 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. VI–XII ғасырларда бұл өңір Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды буынға айналды<ref name="ehistory-kazakhstan">{{cite web |url=https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/df8/df8f12cda6e3eb617baaa6e7b16e0cc9.pdf |title=История Казахстана |website=E-history.kz |publisher=Институт истории государства Республики Казахстан |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Керуен жолдарының бағыттары қазіргі Дәулет, Қайрат және Жаңаталап елді мекендерінің аумағы арқылы өтіп, ірі сауда орталығы - Талхиз (Талхир) қаласының ауыл шаруашылығы және қолөнермен айналысатын маңайы (рабадтары) қызметін атқарды<ref name="unesco-tamgaly">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1442 |title=Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="tengrinews-talhiz">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/travel-notes/talhiz-i-koylyik-kak-vyiglyadeli-srednevekovyie-goroda-417276/ |title=Талхиз и Койлык: как выглядели средневековые города Казахстана |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2020-10-03 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="talhir">{{cite web |url=http://timc.kz/2019/04/11/talhir/ |title=Талхир |website=TIMC.kz |publisher=Туристский информационный центр Алматинской области |date=2019-04-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Арна, Жаңаарна және Заречное ауылдары маңындағы Іле өткелі стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол сауда жолдарының Моңғолия мен Қытайға шығуын қамтамасыз етті<ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Осы кезеңнің археологиялық ескерткіштері, соның ішінде «төрткүл» үлгісіндегі қалашықтар (мысалы, Ащыбұлақ)<ref name="archaeology-irrigation">{{cite web |url=https://archaeology.kz/rus/expeditions/376-raboty-irrigatsionnogo-otryada/ |title=Работы ирригационного отряда |website=Archaeology.kz |publisher=Институт археологии имени А. Х. Маргулана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="tortkol-caravanserai">{{cite web |url=https://silkadv.com/en/content/tortkol-karavan-caray |title=Tortkol Caravanserai |website=Silkadv.com |publisher=Silk Road Adventures Kazakhstan |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>, бұл аумақтың халықаралық сауда мен мәдени алмасу жүйесіне енгенін айғақтайды. Мұнда ислам, несториандық христиандық, буддизм және зороастризм дәстүрлері қатар өмір сүрген<ref name="kursiv-unesco">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2020-02-22/obekty-vsemirnogo-naslediya-yunesko-do-kotorykh-rukoy-podat/ |title=Объекты Всемирного наследия ЮНЕСКО, до которых рукой подать |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2020-02-22 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="exclusive-tolerance">{{cite web |url=https://exclusive.kz/otkuda-berut-nachalo-istoki-religioznoj-tolerantnosti-v-kazahstane/ |title=Откуда берут начало истоки религиозной толерантности в Казахстане |website=Exclusive.kz |publisher=Exclusive.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="kp-tamgaly">{{cite web |url=https://www.kp.kz/daily/27552/4876621/ |title=Тайны Тамгалы: о чем рассказывают древние петроглифы Казахстана |website=KP.KZ |publisher=Комсомольская правда Казахстан |date=2024-01-18 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Түркі көшпелі халқы мен Орта Азиядан шыққан отырықшы қауымдардың өзара ықпалы бұл өңірге маңызды транзиттік әрі мәдени торап сипатын берді<ref name="unesco-silk-roads">{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/silk-roads/about-silk-roads |title=About the Silk Roads |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="baypakov-city-steppe">{{cite web |url=http://annales.info/sr_az/small/baypakov.htm |title=Город и степь в эпоху средневековья (по материалам Южного Казахстана и Семиречья) |website=Annales.info |publisher=Annales.info |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Қазіргі Алатау қаласы жобасын әзірлеушілер осы тарихи мұраға сүйенеді. === Николаевка шаруа қонысы (1873–1993 жылдар) === 1873 жылы<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref><ref name="ehistory-pdf">{{cite web |url=https://e-history.kz/media/upload/56/2013/08/26/2fd3883ba246913f428ffdff4ac03888.pdf |title=История и культура Великого шелкового пути |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> қазіргі қаланың орнында Николаевское шаруа қонысының (кейінірек – Николаевка ауылы) негізі қаланды<ref name="people-alatau">{{cite web |url=http://kaz.people.cn/n3/2024/0110/c416682-20120319.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды |website=People.cn |publisher=人民网 |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ол Верный қаласынан (қазіргі Алматы) солтүстікке қарай 46 шақырым жерде, Қапал трактісі бойындағы Күтентай пошта бекетінің (қазіргі Іле тракты) орнында орналасқан<ref name="lukhtanov-verny">{{cite book |last=Лухтанов |first=А. Г. |title=Город Верный и Семиреченская область. Иллюстрированная энциклопедия |edition=3 |location=Алматы |year=2014 |pages=217 |totalpages=380 |isbn=978-601-06-3100-7 |language=ru}}</ref>. Тұрғындардың негізгі кәсібі бақша дақылдарын өсіруге негізделген суармалы егіншілік болды. 1970 жылы Қапшағай су қоймасын толтыру салдарынан су астында қалған Іле кентінің тұрғындары Николаевкаға қоныс аударды<ref name="ehistory-zhetysu">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4626 |title=Жетысу – центр древней цивилизации |website=E-history.kz |publisher=Қазақстан тарихы порталы |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Президент К.-Ж. Токаев ознакомился с проектом G4 City (19 октября 2022 года).jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт_Кемелұлы_Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Алматы облысына жұмыс сапары барысында қала жобасымен танысты (2022 жылғы қазан).]] 1993 жылы елді мекенге Жетіген атауы берілді<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-alatau">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/kak-zhivet-alatau-budushiy-noviy-gorod-na-yuge-kazahstana-ba91c0 |title=Как живет Алатау – будущий новый город на юге Казахстана |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === G4 City жобасы (2006–2023 жылдар) === 2006 жылдан бастап бұл аумақ G4 City тұжырымдамасы аясында дами бастады<ref name="qazaq1913-almaty">{{cite web |url=https://qazaq1913.com/2022/11/02/almaty-a-seriktes-alalar-nege-kerek/ |title=Алматыға серіктес қалалар неге керек? |website=Qazaq1913.com |publisher=Qazaq1913 |date=2022-11-02 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Алматы қаласының жүктемесін азайту және тұрғын үй құнын төмендету мақсатында<ref name="informburo-g4city">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pocemu-vmesto-obeshhannyx-cetyrex-gorodov-sputnikov-pod-almaty-stroiat-tolko-odin |title=Почему вместо обещанных четырех городов-спутников под Алматы строят только один |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref> Алматы - Қапшағай (қазіргі Қонаев)<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> тасжолы бойында төрт серіктес қаланы салуды көздеді. Тұжырымдамаға сәйкес төрт дербес қаланы салу қарастырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Gate City – іскерлік орталық, Golden City – мәдениет пен білім беру орталығы, Growing City – ғылым және өндіріс орталығы, Green City – Қапшағай су қоймасы жағалауындағы туризм және рекреация аймағы<ref name="zakon-g4city">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6032290-kmette-G4-City-zhobasyn-zhzege-asyru-barysy-talylandy.html |title=Үкіметте G4 City жобасын жүзеге асыру барысы талқыланды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2023-02-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны іске асыру үшін аумағы шамамен 30 мың гектарды қамтитын «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды<ref name="primeminister-aea">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/almaty-oblysynda-g4-city-arnayy-ekonomikaly-aymay-ryldy-r-kimetini-aulysy-23444 |title=Алматы облысында «G4 City» арнайы экономикалық аймағы құрылды — ҚР Үкіметінің қаулысы |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="adilet-817">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000817/compare |title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылдың 26 желтоқсанындағы қаулысымен «G4 City» арнайы экономикалық аймағы «Alatau» атауына ие болып, оның аумағы 96,5 мың гектарға дейін кеңейтілді<ref name="informburo-aea">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/g4-city-endi-alatau-arnaiy-ekonomikalyq-aimagy-dep-atalady |title=G4 City енді «Алатау» арнайы экономикалық аймағы деп аталады |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Төрт бөлек қала тұжырымдамасы бір әкімшілік құрылым аясындағы төрт тақырыптық дистрикттен тұратын біртұтас қала жобасына айналдырылды<ref name="primeminister-g4city">{{cite web |url=https://primeminister.kz/news/kimette-g4-city-zhobasyn-iske-asyru-barysy-araldy-22928 |title=Үкіметте «G4 City» жобасын іске асыру барысы қаралды |website=Primeminister.kz |publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жетігеннің Алатау қаласына айналуы (2024 жыл) === [[Сурет:G4 City Master Plan 2050.jpg|right|thumb|250px|Қаланы 2050 жылға дейін дамытуға арналған мастер-жоспар (жоба G4 City ретінде таныстырылған кезеңде әзірленген).]] [[Сурет:Мастер-план проекта G4 City (2022 г.).jpg|right|thumb|250px|Alatau City мастер-жоспарының схемалық көрінісі (2022 жылғы концепция).]] 2023 жылдың 15 қарашасында Қазақстан Республикасы Президенті «Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы» Жарлыққа қол қойды. Осы Жарлыққа сәйкес, 2024 жылдың 9 қаңтарынан бастап Жетіген ауылы облыстық маңызы бар Алатау қаласы болып қайта құрылды<ref name="akorda-432">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Үкіметтің 2023 жылдың 24 қарашасындағы №411 қаулысына сәйкес, қала құрамына Іле ауданындағы Арна, Заречное, Қоянқұс, Ынтымақ, Жаңадәуір, Жаңаталап, Құйған, Жаңаарна және Еңбек ауылдары, сондай-ақ Талғар ауданындағы Дәулет пен Қайрат ауылдары енгізілді<ref name="adilet-605205">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V23D0605205 |title=Алатау қаласының бас жоспары туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Макет города Алатау (устаревший).jpg|right|thumb|250px|Құрылыс тығыздығы мен функционалдық аймақтарын бейнелейтін жоба макеті. ]] 2024 жылдың наурызындағы деректерге сәйкес, Алматы облысының Іле және Талғар аудандарында орналасқан 36 саяжай алқабының аумағы Алатау қаласына қосылды<ref name="tengrinews-dachi">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/kakie-dachi-prisoedinili-selam-gorodam-almatinskoy-oblasti-529422/ |title=Какие дачи присоединили к селам и городам Алматинской области |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. 2024 жылдың 9 шілдесінде қала шегіне Қонаев қаласының, сондай-ақ Іле және Талғар аудандарының жалпы аумағы 88,2 мың гектардан асатын жер бөліктері енгізілді<ref name="adilet-614805">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V24D0614805 |title=Алатау қаласының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы |website=Әділет |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Атауының шығу тегі === Қала өз атауын қала аумағының оңтүстігінен айқын көрінетін [[Іле Алатауы]] жотасының құрметіне алды. «Алатау» сөзі [[Түркі_тілдері|түркі тілдерінен]] шыққан: ала – «ала-құла, түрлі-түсті», тау – «тау» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау өсімдік жамылғысы қарлы және тастақты беткейлермен алмасып келетін тау жоталарын білдіреді. == Халық == === Тарихи демографиялық динамика (Жетіген ауылы) === Қала мәртебесін алғанға дейін халық санының негізгі үлесін Жетіген ауылы құрады. 1999 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, ауыл халқы 13 103 адам болған (оның ішінде 6 352 ер адам және 6 751 әйел)<ref name="stat-1999">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/1999/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 1999 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2009 жылға қарай тұрғындар саны 15 616 адамға дейін өсті (7 740 ер адам және 7 876 әйел)<ref name="stat-2009">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2009/general/ |title=Қазақстан Республикасы халқының 2009 жылғы ұлттық санағы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы ұлттық халық санағының деректері бойынша, кейін Алатау қаласының құрамына енген ауылдардағы халық саны төмендегідей болды<ref name="stat-2021">{{cite web |url=https://stat.gov.kz/national/2021/ |title=Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы |website=Stat.gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>: Жетігенде – 20 418 адам Қоянқұста – 6 300 Заречныйда – 5 348 Жаңадәуірде – 4 944 Ынтымақта – 4 476 Жаңаталапта – 2 749 Арнада – 1 125 Құйғанда – 1 003 Жаңаарнада – 995 Дәулетте – 888 Еңбекте – 647 Қайратта – 214 адам === Қазіргі жағдай (Алатау қаласы) === 2024 жылдың басында әкімшілік қайта ұйымдастыру жүргізіліп, қала құрамына іргелес елді мекендер енгізілгеннен кейін Алатау халқының саны шамамен 52,7 мың адамды құрады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы дерек бойынша қала халқы 54 747 адамға жетті<ref name="inform-alatau-2026">{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/alatau-spustya-dva-goda-chto-izmenilos-v-novom-gorode-3b163a |title=Алатау спустя два года: что изменилось в новом городе |website=Inform.kz |publisher=Inform.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. === 2050 жылға дейінгі даму болжамы === Бекітілген ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасына сәйкес, 2050 жылға қарай қала халқының санын 1,87 миллион адамға дейін жеткізу жоспарланып отыр<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="inform-konaev-oyin">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/konaevtagi-oyin-aymaginin-ornin-ozgertu-maseles-kun-tartbnde-zhok-bb8a66/ |title=Қонаевтағы ойын аймағының орнын өзгерту мәселесі күн тәртібінде жоқ |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2024-02-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жыл сайынғы туристер ағыны 4 миллионнан астам келушіні құрайды деп күтілуде<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сондай-ақ шамамен 1 миллион жұмыс орны құрылып<ref name="qazaqstan-tv-alatau">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/187435 |title=Жаңадан құрылған Алатау қаласы тұрғындарының саны екі миллионға дейін өсуі мүмкін |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, тұрғын үй қорының көлемі 55 млн м²-ден асады деп болжануда<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Ерекше құқықтық режим == 2025 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасының Президенті Алатау қаласына озық даму аймағы мәртебесін беру туралы Жарлыққа қол қойды<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-special-status">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6068711-toaev-alatau-alasyna-arnauly-mrtebe-beru-turaly-zharlya-ol-oydy.html |title=Тоқаев Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Совместное заседание палат Парламента РК — второе чтение Конституционного закона об Алатау, 27 марта 2026 года.jpg|right|thumb|350px|Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының 2026 жылдың 27 наурызындағы бірлескен отырысы. Alatau City мәртебесі мен дамуы туралы Конституциялық заңның екінші оқылымы.]] 2026 жылдың 27 наурызында Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының бірлескен отырысында «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң екінші оқылымда қабылданып<ref name="senate-alatau-law">{{cite web |url=https://senate.parlam.kz/kk-KZ/lawProjects/details/7171 |title=«Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы |website=Senate.parlam.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="zakon-constitutional-law">{{cite web |url=https://kaz.zakon.kz/amp/kogam-tynysy/6078798-parlament-alatau-alasy-turaly-zhaa-konstitutsiyaly-za-abyldady.html |title=Парламент «Алатау қаласы туралы» жаңа конституциялық заң қабылдады |website=Zakon.kz |publisher=Zakon.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>, Президенттің қол қоюына жолданды. Заң жобасын қарау барысында оның «Алатау қаласының арнайы мәртебесі туралы» деген бастапқы атауы «Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы» деп өзгертілді<ref name="azattyq-ruhy-status">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/105615-alatau-kalasy-erekshe-m-rtebege-ie-bolady-parlament-konstitutsiialyk-zandy-kabyldady |title=Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады: Парламент конституциялық заңды қабылдады |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Конституциялық заң жобасына сәйкес, Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі, атап айтқанда, мынадай негізгі тетіктерді көздейді: * қаланы басқарудың ерекше тәртібі және Alatau City Authority басқару органының белгілі бір институционалдық дербестігі<ref name="akorda-alatau">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/alatau-kalasyn-damytudyn-keybir-maseleleri-turaly-2682834 |title=Алатау қаласын дамытудың кейбір мәселелері туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * ағымдағы әкімшілік басқару мен стратегиялық даму функцияларын бөлу<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * 2050 жылға дейін немесе қала қаржылық тұрғыдан толық өзін-өзі қамтамасыз еткенге дейін Алатау бюджетінің қаражатын республикалық және өзге бюджеттерге алуға тыйым салу<ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Digital by default («Әдепкі бойынша цифрлық») қағидатын бекіту<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-alatau">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/alatau-qalasy-derbes-zuiesi-bar-erekse-martebege-ie-bolady |title=Алатау қаласы дербес жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * жасанды интеллект технологияларын кеңінен қолдана отырып, Алатауды ақылды қала (Smart City) ретінде дамыту<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * цифрлық активтердің айналымын, соның ішінде криптобиржалар мен активтерді токенизациялауды реттеу мүмкіндігі<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baribar-status">{{cite web |url=https://baribar.kz/267839/alatau-qalasyna-arnauly-quqyqtyq-martebe-berildi/ |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |author=Жазира Пірімқұл |website=Baribar.kz |publisher=Baribar.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * инвестицияларды қорғау және АХҚО соттарының юрисдикциясы мен халықаралық арбитраж арасында таңдау мүмкіндігі<ref name="inform-special-status">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasina-arnauli-kukiktik-martebe-berld-789cb4e3 |title=Алатау қаласына арнаулы құқықтық мәртебе берілді |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>; * Экологиялық кодекс талаптарымен салыстырғанда қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз ету<ref name="akorda-constitutional-law">{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alatau-kalasynyn-arnauly-kukyktyk-rezhimi-turaly-kazakstan-respublikasynyn-konstituciyalyk-zanyna-kol-koydy-843844 |title=Мемлекет басшысы «Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына қол қойды |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2026-05-08 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Арнайы құқықтық режим Алатау қаласының әкімшілік шекарасы шегінде қолданылады және оның одан әрі даму мүмкіндіктерін ескере отырып, іргелес қала маңы аймағына ішінара таралады<ref name="kursiv-constitutional-law">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/alatau-qalasynyng-arnauly-quqyqtyq-rezhimi-turaly-konstitucziyalyq-zang-qabyldandy/ |title=«Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі туралы» конституциялық заң қабылданды |author=Нұрән Әділет |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-03-27 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Басқару жүйесі == Алатауды басқару жүйесі екі деңгейдің нақты бөлінісіне негізделген: стратегиялық даму және қаланың ағымдағы әкімшілік басқаруы<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Кеңес және Alatau City Authority === Алатау қаласын стратегиялық тұрғыдан басқаратын ең жоғары орган – Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі төрағалық ететін Алатау қаласының Кеңесі<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Негізгі атқарушы орган – Alatau City Authority, ол мемлекеттік қор нысанындағы орталық мемлекеттік орган<ref name="aikyn-status">{{cite web |url=https://aikyn.kz/301259/alatau-city-derbes-bask-aru--k-arzhylandyru-zh-ne-zher-paydalanu-zhuyesi-bar-erekshe-m-rtebege-ie-bolady |title=Alatau City дербес басқару, қаржыландыру және жер пайдалану жүйесі бар ерекше мәртебеге ие болады |author=Дидар Берік |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл құрылым Үкімет құрамына кірмейді, бірақ Алатау қаласының Кеңесіне есеп береді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Alatau City Authority құзыретіне қаланың бас жоспары мен даму стратегиясын іске асыру, инвестициялар тарту және резиденттермен жұмыс істеу, жер қорын басқару, сондай-ақ инфрақұрылымдық жобаларды үйлестіру кіреді<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Жергілікті басқару === Алатау қаласының әкімдігі мен мәслихаты әлеуметтік саланы, коммуналдық шаруашылықты және жергілікті әкімшілік басқаруды қоса есептегенде, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етуге қатысты дәстүрлі функцияларын сақтайды<ref name="gov-alatau-masterplan">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1188492?lang=kk |title=Алатау қаласының Бас жоспары бекітілді |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-official-sources">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/alatau-city-zhobasyn-damytu-boyynsha-resmi-akparat-kozderi-turaly |title=Alatau City жобасын дамыту бойынша ресми ақпарат көздері туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-alatau-status">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2358459-derbes-basqaru-qarzhylandyru-alatau-qalasy-erekshe-martebege-ie-bolady/ |title=Дербес басқару, қаржыландыру: Алатау қаласы ерекше мәртебеге ие болады |author=Эльмира Асқарқызы |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Экономика == === Қаржыландыру моделі === [[Сурет:Логотип проекта Алатау сити.jpg|right|thumb|300px|Alatau City жобасының логотипі (Astana International Forum, 2025 жылдың мамыры).]] Ресми мәлімдемелерге сәйкес, Alatau City негізінен жеке қаражат есебінен салынып жатыр<ref name="inform-private-investment">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-city-toliktay-zheke-investitsiyalar-esebnen-salinadi-03c27b |title=Alatau City толықтай жеке инвестициялар есебінен салынады |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бюджет қаражаты базалық магистральдық инфрақұрылымды құруға бағытталады, ал коммерциялық, индустриялық және тұрғын үй нысандары жеке капитал есебінен бой көтереді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="baq-alatau-economy">{{cite web |url=https://baq.kz/alatau-city-qazaqstannyn-zhana-ekonomikalyq-zhuregi-qalyptasyp-keledi-320023595/ |title=Alatau City: Қазақстанның жаңа экономикалық жүрегі қалыптасып келеді |author=Мақпал ОРЫНБЕК |website=BAQ.kz |publisher=BAQ.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Бюджет және өндірістік көрсеткіштер === Алматы облысы әкімдігінің мәліметінше, 2025 жылдың он айының қорытындысы бойынша қала бюджеті 8,8 млрд теңгені құрады. Өнеркәсіп өндірісінің көлемі 115,6 млрд теңгеге, ал тікелей инвестициялар көлемі 46,4 млрд теңгеге жетті<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Инвестициялық қызмет === 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша Алатауда жалпы құны шамамен 1 трлн теңгені құрайтын 18 ірі жоба іс жүзінде іске асырылып жатыр. Бұл жобалар 21 мыңнан астам жұмыс орнын ашуды жоспарлаған. Инвестициялық портфельде жалпы саны 41 жоба бар<ref name="gov-alatau-population">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1110103?lang=kk |title=Алатау қаласының халқы 50 мың адамға жетті |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылдың мамырында көлемі шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтын жеке инвестициялық бағдарламаның іске қосылғаны жарияланды. Бағдарлама дата-орталықтар желісін құруға, финтех-экожүйені дамытуға және қалалық әуе мобильділігі жүйесін іске қосуға бағытталған<ref name="qazaqstan-tv-law">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/194229 |title=Алатау қаласының ерекше мәртебесі туралы заң Сенатта қаралды |website=Qazaqstan.tv |publisher=Қазақстан телерадиокорпорациясы |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы === «Alatau» арнайы экономикалық аймағы (АЭА) - территориясы жағынан Орталық Азиядағы ең ірі арнайы экономикалық аймақтардың бірі. Ол 2023 жылы бұрынғы «G4 City» АЭА негізінде құрылып, аумағы 30 мың гектардан 96,5 мың гектарға дейін ұлғайтылды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатау қаласының бүкіл территориясы толықтай АЭА құрамына кіреді<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дәлізі бойында орналасқан, бұл оның стратегиялық логистикалық әлеуетін айқындайды<ref name="alatau-city-about-kk">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Alatau City жобасы туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алатауды дамыту аясында АЭА индустриялық және технологиялық кластерлерді қалыптастырудың негізгі құралы ретінде қарастырылады<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Қала құрылысы және сәулет == === Қаланың бас жоспары === Қаланың тұжырымдамасы мен бас жоспарын Сингапурдың Surbana Jurong компаниясы әзірлеп, 2022 жылдың соңында Қазақстан Президенті қабылдады<ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Алатау қаласының аумағы шамамен 88 мың гектарды құрайды<ref name="govkz-alatau-684086">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="aikyn-zhetigen">{{cite web |url=https://aikyn.kz/261138/zhetigen--zhan-aryp---alataug-a--aynaldy |title=Жетіген «жанданып», Алатауға айналды |author=Кәмила ЕРКІН |website=Aikyn.kz |publisher=Aikyn.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. БАҚ бағалауынша, бұл Сингапур мен Сеул аумақтарынан да үлкен<ref name="azh-alatau">{{cite web |url=https://azh.kz/ru/news/view/120066 |title=Что известно о проекте Alatau City |website=Azh.kz |publisher=Ак Жайык |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. [[Сурет:Дистрикты Алатау.jpg|right|thumb|300px|Alatau City қаласының төрт ауданы: Gate District, Golden District, Growing District және Green District.]] Мастер-жоспар жоспарлаудың үш бағытын айқындайды: ұзақ мерзімді стратегия, 30 жылға арналған тұжырымдамалық жоспар және 15 жылға арналған қала құрылысы жоспары<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Ірі инфрақұрылымдық жобалардың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін есептелген, ал жобаны толық іске асыру 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. === Төрт дистрикт === Мастер-жоспарға сәйкес, Алатау төрт тақырыптық дистриктке бөлінеді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Gate District – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан және Алматыға тікелей іргелес жатқан қаржы-әкімшілік орталық<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Оның аумағына Өтеген батыр, Покровка, Қоянқұс, Ынтымақ және Жаңалық елді мекендерінің аралығы кіреді. Мастер-жоспарда Gate District орталық бизнес-ауданды және негізгі әкімшілік инфрақұрылым нысандарын қамтитын іскерлік әрі көлік торабы ретінде қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-new-city">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/what-we-know-about-kazakhstans-new-alatau-city-project-728dbe |title=What we know about Kazakhstan’s new Alatau City project |author=Ralina Jakisheva |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. Құрылысы 2022 жылы басталды. Дамудың алғашқы кезеңі 2030 жылға дейін, ал толық іске асырылуы 2050 жылға дейін жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2050 жылға арналған жоспарлы көрсеткіштер: 675 мың тұрғын және 337 мың жұмыс орны. Golden District – Алматы–Қонаев автомагистралі бойымен созылып жатқан мәдени-іскерлік және тұрғын аймақ<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Дистрикттің шығысынан оңтүстікке қарай Кіші Алматы өзені, ал батысынан Қаскелең өзені ағып өтеді. Мұнда білім беру және денсаулық сақтау нысандарын, кеңселерді, орта қабатты тұрғын үй кешендерін, сондай-ақ логистикалық және агроөнеркәсіптік хабтарды орналастыру жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. [[Сурет:Iconic-Towers-Alatau-City-Som-designs-1.jpg|right|thumb|250px|Америкалық Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы әзірлеген Iconic Towers зәулім ғимаратының дизайн-концепті.]] Growing District – технологиялық компанияларды, университет кампустарын, зерттеу орталықтарын және экспортқа бағдарланған өндірістерді орналастыруға бағытталған ғылыми-білім беру және индустриялық-логистикалық кластер<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Green District – Қапшағай су қоймасының жағалауында орналасқан рекреациялық және туристік кластер. Бұл аумақ экотуризмді, демалыс аймақтарын, қонақүй және сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға арналған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Айрықша жобалар === '''Iconic Complex (SOM мұнаралары)''' 2026 жылдың наурызында Skidmore, Owings & Merrill (SOM) сәулет бюросы Gate District аумағындағы көпфункциялы Iconic Complex кешенінің жобасын таныстырды<ref name="som-alatau">{{cite web |url=https://www.som.com/news/alatau-city/ |title=Alatau City |website=SOM.com |publisher=Skidmore, Owings & Merrill |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="archdaily-som">{{cite web |url=https://www.archdaily.com/1039500/som-designs-landmark-mixed-use-tower-complex-for-the-new-city-of-alatau-in-kazakhstan |title=SOM Designs Landmark Mixed-Use Tower Complex for the New City of Alatau in Kazakhstan |author=Antonia Piñeiro |website=ArchDaily |publisher=ArchDaily |date=2025-02-12 |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref>. БАҚ мәліметінше, құрылыс аяқталғаннан кейін Iconic Complex Алматы өңірі мен Қазақстанның оңтүстігіндегі ең биік ғимаратқа айналады<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Жоба жалпы ауданы шамамен 276 800 м² болатын екі мұнарадан және ауданы шамамен 58 000 м² екі деңгейлі подиумнан тұрады<ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Биіктігі 272 метр болатын негізгі мұнарада (56 қабат) кеңсе кеңістіктері мен премиум санаттағы апартаменттер орналасады<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. Биіктігі 80 метр екінші мұнарада люкс санатындағы қонақүй мен брендтік сервисі бар апартаменттер қарастырылған<ref name="trendhunter-iconic">{{cite web |url=https://www.trendhunter.com/trends/alatau-iconic-complex |title=Alatau Iconic Complex |author=Amy Duong |website=TrendHunter.com |publisher=Trend Hunter |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Сәулеттік тұжырымдама Іле Алатауы жотасынан шабыт алған: мұнаралардың сатылы пішіні таулы бедерді бейнелейді. Құрылыстың бас мердігері ретінде China State Construction Engineering Corporation (CSCEC) корпорациясы айқындалды<ref name="tengrinews-iconic">{{cite web |url=https://tengrinews.kz/news/budet-vyiglyadet-pervyiy-neboskreb-alatau-city-poyavilis-592408/ |title=Как будет выглядеть первый небоскреб Alatau City: появились эксклюзивные эскизы |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |date=2026-02-11 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-iconic">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-de-alemdik-dengeidegi-kopfunktsionaldy-iconic-towers-kesheninin-quryls-zhumystary-bastalmaq |title=Alatau City-де әлемдік деңгейдегі көпфункционалды Iconic Towers кешенінің құрылыс жұмыстары басталмақ |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобаны аяқтау 2029 жылға жоспарланған<ref name="kursiv-iconic">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-01-15/fvfv-kazahstan-postroit-delovoy-centr-za-800-mln-po-dizaynu-amerikancev/ |title=Казахстан построит деловой центр за $800 млн по дизайну американцев |author=Фарид Велиев |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-01-15 |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. '''K-PARK''' [[Сурет:K-Park.png|right|thumb|250px|K-Park - Alatau City қаласының алғашқы негізгі нысаны. Алғашқы келушілерді 2027 жылдың күзінде қабылдайды деп күтілуде.]] Golden District аумағындағы алғашқы негізгі жобалардың бірі<ref name="gov-kpark">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/1067811 |title=Alatau City-де K Park мәдени-іскерлік орталығының іргетасы қаланды |website=Gov.kz |publisher=Алматы облысының әкімдігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> – 2025 жылғы 12 қыркүйекте іргетасы қаланған K-PARK корей мәдениетіне арналған мәдени-іскерлік орталық және тақырыптық парк<ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба Қазақстан корейлері қауымдастығының бастамасымен қолға алынып, елдегі корей диаспорасының өмір сүргеніне 90 жыл толуына орай ойластырылған<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref>. K-PARK құрамына қоғамдық кеңістіктер, музей-көрме аймақтары және Қазақстандағы корей қауымдастығының тарихына арналған тақырыптық парк кіреді<ref name="kparkkz">{{cite web |url=https://koreans.kz/kparkkz |title=Корейцы Казахстана |website=Koreans.kz |publisher=Ассоциация корейцев Казахстана |accessdate=2026-05-13 |lang=ru}}</ref><ref name="alatau-city-kpark">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/press/k-park-irgetasyn-qalau-rasimi |title=K-Park іргетасын қалау рәсімі |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Көлік == Алатаудағы көлік жүйесі автомобиль, теміржол, әуе және жаңа буын көлік қатынасын біріктіретін Алматы агломерациясының негізгі мультимодальды хабы ретінде қарастырылған<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === Автокөлік және теміржол === Қаланың инфрақұрылымдық қаңқасы қолданыстағы көлік жолдарымен ықпалдасуға негізделген. Негізгі автомобиль артериясы – қала аумағы бойымен өтетін және Алатауды Алматы қаласымен әрі облыстың өзге елді мекендерімен байланыстыратын А3 магистралі (Алматы – Қонаев)<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="nurkz-bus">{{cite web |url=https://kaz.nur.kz/society/2353317-alatauda-zhanga-qogamdyq-kolik-marshruttary-iske-qosyldy/ |title=Алатауда жаңа қоғамдық көлік маршруттары іске қосылды |website=NUR.KZ |publisher=NUR.KZ |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың жол желісі Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы (ҮАААЖ / БАКАД) жобасымен біріктіріледі, бұл транзиттік ағындарды тұрғын аймақтарды айналып өткізуге мүмкіндік береді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бас жоспардың есептік параметрлеріне сәйкес, қаланың көше-жол желісінің жалпы ұзындығы 2097 шақырымды құрайды<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бекітілген құжаттамаға сәйкес, жылдам қоғамдық көлік жүйесін дамыту көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы метрополитенінің желісін қала аумағына дейін ұзарту, соның ішінде Gate District аумағында станциялар салу жоспарланып отыр. Қалаішілік қатынас жалпы ұзындығы 76,2 км болатын жеңіл рельсті көлік (LRT) желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл желі төрт тақырыптық дистриктті өзара байланыстырады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Теміржол қатынасы Жетіген – Қазыбек бек айналма желісіне сүйенеді<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осы бағытта жаңа теміржол вокзалын салу және ірі көлік-логистикалық ауыстырып тиеу торабын (КЛАТТ / ТПУ) қалыптастыру жоспарланған. Ауыстырып тиеу торабының базасында аумағы 464,5 гектар болатын агропарк<ref name="railnews-agropark">{{cite web |url=https://rail-news.kz/kz/news/21622-qtz-almaty-oblysynda-agro-industriialyq-parkti-damytu-boiynsa-yntymaqtastyq-turaly-kelisimge-qol-qoiyldy.html |title=«ҚТЖ» Алматы облысында агро-индустриялық паркті дамыту бойынша ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды |website=Rail-news.kz |publisher=Rail-news.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref> пен экспорттық жүк ағындарына бағдарланған индустриялық аймақтарды дамыту көзделген<ref name="alatau-city-logistics">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/logistics/ |title=Логистика |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. === «Алатау» халықаралық әуежайы === Қала аумағының батыс бөлігінде, А3 автомагистраліне жақын маңда «Алатау» халықаралық әуежайын салу жоспарланған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қала құрылысы құжаттамасында бұл нысан жылына 40 млн жолаушыға дейін қызмет көрсетуге қауқарлы және жүк өңдеу көлемі жоғары авиациялық хаб ретінде сипатталады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жоба қуатты ұзақ мерзімді кезеңде бірізділікпен енгізуді көздейді. Әуежай маңында Жетіген – Қазыбек бек теміржол тармағымен және индустриялық аймақтармен ықпалдастырылған «құрғақ порт» пен мультимодальды логистикалық терминал қалыптастыру жоспарланған<ref name="inform-rural-urban">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/alatau-kalasinin-salinui-auil-men-kala-arasindagi-sabilgan-zhurttin-maselesn-sheshed-nurlan-ablev-36f200 |title=Алатау қаласының салынуы ауыл мен қала арасындағы сабылған жұрттың мәселесін шешеді – Нұрлан Әбілев |website=Kazinform |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-districts">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/districts/ |title=Қала аудандары |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Әуежайды өңірлік көлік жүйесіне тікелей қосу А3 трассасы және Алматы мен Қонаевқа дейін қатынайтын аэроэкспресс бағыттарын қоса алғанда, жылдам жерүсті көлігін іске қосу арқылы қамтамасыз етіледі<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жалпы алғанда, бұл нысандар қаланың батыс бөлігінде ұлттық маңызы бар көлік-логистикалық торапты қалыптастырады. === Әуе мобильділігі және әуе таксиі === [[Сурет:AutoFlight. eVTOL. Тестовый полёт грузового (CARRYALL) летательного аппарата 2.jpg|right|thumb|300px|AutoFlight компаниясының eVTOL аппараты (Қытай). Жоспарға сәйкес, 2026 жылдың II–III тоқсанында Alatau City аумағында осы типтегі аппараттарды сынақтан өткізу жоспарланған.]] Алатау электрлі тік ұшып-қонып қонатын аппараттар (eVTOL) негізіндегі қалалық әуе мобильділігі (Urban Air Mobility) жүйелерін енгізуге арналған пилоттық аймақ ретінде айқындалған<ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. 2025 жылы Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен америкалық Joby Aviation компаниясы Алатау мен Алматыда әуе таксиі қызметін іске қосу үшін электрлі eVTOL аппараттарын жеткізу жоспарын жариялады<ref name="joby-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.jobyaviation.com/news/joby-to-sell-up-to-usd250-million-of-aircraft-and-services-in-kazakhstan |title=Joby to Sell up to $250 Million of Aircraft and Services in Kazakhstan |website=JobyAviation.com |publisher=Joby Aviation |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="gov-uam">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/press/news/details/1100634?lang=kk |title=Қазақстанда Urban Air Mobility дамыту бойынша пилоттық жоба іске асырылады |website=Gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="dknews-evtol">{{cite web |url=https://dknews.kz/kz/kazak-tilindegi-makalalar/374293-evtol-aue-taksileri-alatau-men-almatynyn-kolik |title=eVTOL әуе таксилері Алатау мен Алматының көлік жүйесін қалай өзгертеді |website=DKnews.kz |publisher=DKnews.kz |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="informburo-airtaxi">{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/alatau-qalasynda-300-mln-dollarlyq-aue-taksi-zuiesi-iske-qosylady |title=Алатау қаласында 300 млн долларлық әуе такси жүйесі іске қосылады |author=Жазира Пірімқұл |website=Informburo.kz |publisher=Informburo.kz |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жарияланған материалдарда eVTOL өндірушілерінің өзге серіктестері, соның ішінде AutoFlight компаниясы да ықтимал әріптестер ретінде аталады<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Жария етілген жоспарларға сәйкес, әуе таксиінің алғашқы бағыттары Алатауды Алматы қаласымен және Алматы облысының елді мекендерімен байланыстырады<ref name="timesca-airtaxi">{{cite web |url=https://timesca.com/alatau-to-become-first-city-in-kazakhstan-with-air-taxi-system/ |title=Alatau to Become First City in Kazakhstan with Air Taxi System |website=TimesCA.com |publisher=The Times of Central Asia |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-aerotaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2026-02-05/svan-kak-budet-rabotat-aerotaksi-iz-alatau-i-skolko-passazhirov-ono-budet-perevozit/ |title=Как будет работать аэротакси из Алатау и сколько пассажиров оно будет перевозить |author=Святослав Антонов |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-02-05 |accessdate=2026-05-15 |lang=ru}}</ref>. eVTOL аппараттарының жылдамдығы сағатына 200 км-ге дейін жетіп, ұшу уақыты орта есеппен 10–15 минутты құрайды<ref name="uam-news-kazakhstan">{{cite web |url=https://www.urbanairmobilitynews.com/new-city-projects/kazakhstans-alatau-new-city-preparing-for-joby-and-autoflight-air-taxi-services/ |title=Kazakhstan’s Alatau New City Preparing for Joby and AutoFlight Air Taxi Services |website=Urban Air Mobility News |publisher=Urban Air Mobility News |accessdate=2026-05-13 |lang=en}}</ref><ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. Бастапқы кезеңде сынақ алаңын құру, вертипорттар желісін қалыптастыру, сертификаттау және демонстрациялық ұшулар өткізу көзделген<ref name="kursiv-airtaxi">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-14/engk-tank-kazakhstan-prepares-to-test-its-first-air-taxi/ |title=Kazakhstan prepares to test its first air taxi |author=Svyatoslav Antonov |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2026-05-14 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Осыдан кейін әуе таксиі жүйесі Алатау мен Алматының көлік желісіне толық ықпалдастырылатын болады<ref name="businessairnews-evtol">{{cite web |url=https://www.businessairnews.com/hb_news_story.html?release=98599 |title=eVTOL air taxi system to be developed in Kazakhstan's Alatau City |website=Business Air News |publisher=Stansted News Limited |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="alatau-city-evtol">{{cite web |url=https://alatau.city/kk/news/alatau-city-qalasynda-evtol-aue-taksi-zhuyesi-iske-qosylady |title=Alatau City қаласында eVTOL әуе такси жүйесі іске қосылады |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |date=2025-11-07 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref><ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref>. == Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым == Алатаудың инфрақұрылымын дамыту 2050 жылға дейінгі жоспарлау көкжиегін ескере отырып, миллион тұрғыны бар қаланың толыққанды тіршілігін қамтамасыз етуге бағытталған<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Жобалау экологиялық тұрақтылық пен жүйелердің автономдылығы қағидаттарын негізге ала отырып жүргізілуде. === Әлеуметтік инфрақұрылым === Алатаудың бас жоспары 400-ден астам нысанды қамтитын толыққанды әлеуметтік ортаны қалыптастыруды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Қаланың білім беру кластеріне 173 мектеп пен 227 балабақша кіруі тиіс. Медициналық инфрақұрылым аясында халықаралық аккредитациялау стандарттарына сай келетін екі көпсалалы аурухананы қоса алғанда, 102 денсаулық сақтау нысанын салу жоспарланған<ref name="azattyq-ruhy-masterplan">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/economy/95722-168-mektep-219-balabaksha-102-aurukhana-deputat-alatau-kalasynyn-bas-zhospary-turaly-aitty |title=168 мектеп, 219 балабақша, 102 аурухана: депутат Алатау қаласының бас жоспары туралы айтты |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. === Энергетика және сумен жабдықтау === Қаланың электрмен жабдықтау жүйесі қолданыстағы қуат көздерін жаңа энергия көздерімен ұштастыруға негізделген. Бас жоспарға сәйкес, жалпы қуаты 853 МВт болатын когенерациясы бар газтурбиналық қондырғыларды 2050 жылға дейін кезең-кезеңімен іске қосу көзделген<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Энергожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 11 энергетикалық қосалқы станцияны жаңғырту және салу жоспарланған. Сумен жабдықтау жүйесін дамыту Покров және Талғар жерасты су кен орындарының ресурстарын пайдалануды көздейді<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Бұл үшін төрт су тарту нысанын және үш сорғы станциясын салу жоспарланған. Сумен жабдықтау тұжырымдамасы ресурстарды қайта пайдалануға негізделген: тазартылған ағынды сулардың 30–40%-ын көгалдарды суаруға және өнеркәсіп қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған техникалық мақсаттарға қайта пайдалану жоспарланып отыр<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. == Туризм және рекреация == Алатаудың туристік әлеуеті Алматы қаласымен және Алматы облысының рекреациялық аймақтарымен өзара байланыста қарастырылады<ref name="adilet-alatau-bas-zhospar">{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}</ref>. Алматы – Қонаев көлік дәлізі бойында орналасуы және Қапшағай су қоймасына жақындығы қаланы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы туристік ағындарды тарату хабы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді<ref name="tengrinews-tourism">{{cite web |url=https://kaz.tengrinews.kz/my-country/otken-jyilyi-almatyi-oblyisyinyin-turistk-aleuet-kalay-356660/ |title=Өткен жылы Алматы облысының туристік әлеуеті қалай дамыды |website=Tengrinews.kz |publisher=Tengrinews.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="24kz-alatau">{{cite web |url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/759858-alatau-kalasynyn-alar-asuy-kandaj |title=Алатау қаласының қалаға асуы қандай |author=Нысаналы Игыл, Асхат Каракойшиев |website=24.kz |publisher=24.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатау арқылы өңірдің негізгі табиғи нысандарына, соның ішінде Іле Алатауы ұлттық парктеріне, Шарын шатқалына, Көлсай мен Қайыңды көлдеріне қолжетімділік қамтамасыз етіледі<ref name="azattyq-ruhy-ecotourism">{{cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/society/99602-almatynyn-ainalasyndagy-ulttyk-tabigi-parkterde-ekologiialyk-turizm-kalai-damyp-zhatyr |title=Алматының айналасындағы ұлттық табиғи парктерде экологиялық туризм қалай дамып жатыр |website=Azattyq-ruhy.kz |publisher=Azattyq Rýhy |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref><ref name="elorda-nationalparks">{{cite web |url=https://elordainfo.kz/article/premer-ministr-ulttyq-parkterdegi-infraqurylymnyn-baiau-damuyn-synga-aldy |title=Премьер-министр ұлттық парктердегі инфрақұрылымның баяу дамуын сынға алды |author=Дәукен Тұрдашев |website=Elordainfo.kz |publisher=Elordainfo.kz |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қалалық әуе мобильділігі жүйелерін (әуе таксиін) дамыту табиғи және мәдени көрікті жерлерге жету уақытын қысқартып, Алатауды трансшекаралық туристік бағыттарға ықпалдастыруға бағытталған<ref name="qazinform-evtol">{{cite web |url=https://qazinform.com/news/kazakhstan-purchases-evtol-electric-aircraft-to-launch-air-taxi-service-in-alatau-c726e7 |title=Kazakhstan purchases eVTOL electric aircraft to launch air taxi service in Alatau |website=Qazinform |publisher=Qazinform International News Agency |accessdate=2026-05-15 |lang=en}}</ref><ref name="egemen-airtaxi">{{cite web |url=https://egemen.kz/article/398641-alatau-qalasynda-aue-taksi-qyzmeti-iske-qosylady |title=Алатау қаласында әуе такси қызметі іске қосылады |author=Дана МЫРЗАҚАДІР |website=Egemen.kz |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Алатаудың мастер-жоспарына сәйкес, қаланың өз туристік инфрақұрылымын дамыту негізінен Golden District (мәдени-іскерлік туризм) және Green District (экотуризм және белсенді демалыс) аумақтарында шоғырланады<ref name="kursiv-alatau-city">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-12-01/sbn-alatau-qalasy-2/ |title=Алатау қаласы қандай болады |author=Сабина Зәкіржанқызы |website=Kursiv.media |publisher=Kursiv.media |date=2023-12-01 |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Қала инфрақұрылымы Қапшағай су қоймасы жағалауының қолданыстағы әлеуетін толықтырып, заманауи саябақ аймақтарын, ойын-сауық кешендерін және халықаралық деңгейдегі қонақүйлерді қалыптастыруға бағытталған<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. Ұзақ мерзімді даму болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай қаланың жиынтық туристік ағыны жылына 4 миллионнан астам келушіні құрауы мүмкін<ref name="caspian-group">{{cite web |url=https://caspian.kz/kz/project_groups/2 |title=Жобалар |website=Caspian.kz |publisher=Caspian Group |accessdate=2026-05-15 |lang=kk}}</ref>. == Қаланың белгілі тумалары == * [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] * [[Назым Абайқызы Қызайбай|Назым Қызайбай]] * [[Күпесбай Жампиисов]] * [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серік Нұрғисаев]] * [[Байғожа Қонысбаев]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы қалалары]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 8mn35jalje4pvf7dtys66yi2e0wypp7 0 39232 3605688 3599122 2026-05-16T15:40:52Z Casserium 68287 /* */ 3605688 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Erlankarin.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 14 маусым 2022 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1995 жыл]] |таратылды = <!-- [[2026 жыл]] --> |біріншісі = [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (мемлекеттік хатшы ретінде) <br> [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (мемлекеттік кеңесші ретінде) |соңғысы = <!-- [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] --> |сайты = [https://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/about_secretary_of_state akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі''' (1995—2022 жылдары ''ҚР Мемлекеттік хатшысы'') — [[Қазақстан Республикасының Президенті]] қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын Қазақстан Республикасының лауазымды тұлғасы. Мемлекеттік кеңесші өз қызметін Қазақстан Республикасы Президентінің тікелей басшылығымен жүзеге асырады, оған есеп береді және бақылауында болады: Президентке ішкі саясат саласы бойынша стратегиялық ұсыныстарды әзірлейді; Президенттің тапсырмасы бойынша ел ішінде және халықаралық қатынастарда оның мүддесін білдіреді; әлеуметтік-гуманитарлық сала қызметін үйлестіреді; Президент жанындағы Стратегиялық зерттеулер институтының, әртүрлі мемлекеттік комиссиялардың жұмысына жетекшілік етеді. Мемлекеттік кеңесшінің қызметін ұйымдық-құқықтық, ақпараттық-талдау жағынан қамтамасыз етуді [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] жүзеге асырады. Мемлекеттік қызметтер қатарында протокол бойынша бесінші тұлға саналады. Лауазым 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап жойылады. Мемлекеттік кеңесшінің қызметін жаңадан енгізілетін [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті|Вице-президент]] атқаратын болады. == Тарихы == Мемлекеттік хатшы лауазымы 1995 жылы жаңа Конституция қабылдануына байланысты жойылған [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті|Вице-президент]] лауазымының орнына енгізілді. Вице-президенттің қызметі жойылғанға дейін өкілеттіктері тұрақсыз болды: экономикалық реформаларды әзірлеуден бастап Президентпен және Премьермен арақатынасына қарай тұтастай протоколдық шаралармен айналысты. Мемлекеттік хатшының мәртебесі де мезгіл-мезгіл өзгеріп отырды. 1996 жылғы наурызда Республиканың бірінші мемлекеттік хатшысы Ахметжан Есімов болды. Мемлекеттік хатшыға үлкен өкілеттіктер — Ұлттық банк, Есеп комитеті, ҰҚК, яғни Президентке тікелей бағынатын мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру және Үкіметке белгілі бір бақылау жасау тапсырылды. Бірақ Есімов бұл өкілеттіктерді ерекше пайдалана алмады. Оған қоса Президент жанындағы көптеген комиссиялар мен кеңестерге басшылық жасау тапсырылды. 1996 жылғы қазанда Есімов Үкіметке бірінші вице-премьер болып ауысып, оның орнына халық жазушысы Әбіш Кекілбаев тағайындалды. Әбіш Кекілбаевтың тұсында Мемлекеттік хатшының атқаратын қызметі таза протоколдық және идеологиялық функцияларға өзгертілді: Президенттің саясатын түсіндіріп, елшілердің сенім грамоталарын қабылдап, түрлі комиссиялар мен кеңестерге төрағалық етті. 2002 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі отставкаға кетіп, бұрынғы үкімет басшысы Мемлекеттік хатшы — Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Мемлекеттік хатшы Тоқаев протоколдық функцияларды сақтай отырып, сыртқы саяси блокты қарамағына алды. 2003 жылы ол Иманғали Тасмағамбетов үкіметі отставкаға кеткенге дейін істеді: Тоқаев жай ғана министр болып қалды да, ал Тасмағамбетов Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Иманғали Нұрғалиұлына тек протоколдық және қоғамдық өкілеттіктер аздық етіп, саяси талдауды ала бастады. Бірақ ол бұл қызметте ұзақ уақыт жұмыс істемей, Президент Әкімшілігіне ауысты. 2004 жылы Мемлекеттік хатшы Оралбай Әбдікәрімов болды, оның тұсында функционал түпкілікті бекітілді: Президент саясатын насихаттау және қоғамдық-саяси жүктеме. Одан кейінгі барлық Мемлекеттік хатшылар осы функциялардың барлығын атқарды. 2007-2012 жылдары Мемлекеттік хатшы болған Қанат Саудабаев Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі кезінде Мемлекеттік хатшылықты 2009-2011 жылдары Сыртқы істер министрі қызметімен ұштастырды.<ref>[https://nomad.su/?a=10-201704050035&ysclid=mmcs1j9iir134582985 Госсекретари Казахстана глазами Ашимбаева - "качать права" или выживать]</ref> 2022 жылғы Конституцияға түзетулер нәтижесінде Мемлекеттік хатшы лауазымының атауы Мемлекеттік кеңесші болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202206150035&ysclid=mmctlomrlq92517544 О назначениях и отставках в Администрации президента]</ref> 2026 жылы Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті|Вице-президент]] лауазымын қайта енгізуді, сонымен бірге Мемлекеттік кеңесші лауазымын қысқартуды ұсынды. Осылайша [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдумда]] жаңа Конституция жобасы мақұлданған жағдайда Мемлекеттік кеңесші лауазымын жою жоспарланған.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> ==Мемлекеттік кеңесші өкілеттігі== :*[[Қазақстан Республикасының Президенті]]не ішкі саясат саласы бойынша стратегиялық ұсыныстарды тұжырымдайды; :* Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша: ::[[Қазақстан Республикасының Парламенті]]мен және оның палаталарымен, басқа да мемлекеттік органдармен, [[саяси партия]]лармен және өзге де қоғамдық бірлестіктерімен қарым-қатынастарда; халықаралық қатынастарда оның мүдделерін білдіреді; :* әлеуметтік-гуманитарлық сала: білім, ғылым, мәдениет және спорт мәселелері бойынша қызметті үйлестіреді; :*Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың: ::*Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі комиссияның, ::*Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның, ::*Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның, ::*Мемлекеттік рәміздер мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалар геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның, ::*Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссияның, ::*Қазақстан Республикасының әл-Фараби атындағы ғылым мен техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның, ::*Қазақстан Республикасының Абай атындағы әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның, ::*Қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлттық комиссияның, ::*Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның, ::*Ұлттық құрылтайдың және Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін үйлестіреді; :*Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының қызметіне жетекшілік етеді, қоғамдық даму саласындағы мемлекеттік талдамалық құрылымдардың жұмысын үйлестіреді; :*"Тәуелсіздік ұрпақтары" грантын тағайындау жөніндегі жұмысты үйлестіреді; :*Қазақстан Республикасының Президентінің тапсырмаларына сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2200000927 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кеңесшісінің мәртебесі мен өкілеттіктері, Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарына өзгерістер енгізу және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарын күші жойылды деп тану туралы]</ref> ==Өкілеттігін іске асыру== :*өкімдер шығаруға; :* өзінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша орталық және жергілікті атқарушы органдарға тапсырмалар беруге; :*Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың отырыстарына қатысуға; :*өз құзыретіне жататын мәселелер бойынша мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен басқа да материалдарды сұратуға және алуға; :*өзінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша Қазақстан Республикасы Президенті актілерінің жобаларын әзірлеу, сондай-ақ Мемлекет басшысы алға қойған өзге де міндеттерді шешу үшін ведомствоаралық жұмыс топтарын құруға құқылы. Мемлекеттік кеңесші қызметінің құқықтық негізін [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]], [[Қазақстан Республикасының заңдары|заңдары]], Қазақстан Республикасы Президентінің өзге де актілері құрайды. == Қызметте болған адамдар == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] |- | colspan="6"|'''Қазақстанның мемлекеттік хатшылары (1995—2022)''' |- |1 |[[Сурет:AEsimov.jpg|жиекті|141x141 нүкте]] |[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]<br>{{small|(1950 туған)}} |4 наурыз 1996 |24 қазан 1996 | rowspan="13"|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–2019)}} |- |2 |[[Сурет:A.Kekilbayev Deputy (cropped).jpg|жиекті|134x134 нүкте]] |[[Әбіш Кекілбайұлы]]<br>{{small|(1939—2015)}} |30 қазан 1996 |29 қаңтар 2002 |- |3 |[[Сурет:Tokaev.jpg|жиекті|117x117 нүкте]] |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} |29 қаңтар 2002 |13 маусым 2003 |- |4 |[[Сурет:Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич (cropped).jpg|жиекті|142x142 нүкте]] |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} |13 маусым 2003 |9 наурыз 2004 |- |5 |[[Сурет:Oralbay Abdikarimov.jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Оралбай Әбдікәрімов]]<br>{{small|(1944 туған)}} |10 наурыз 2004 |15 мамыр 2007 |- |6 |[[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]<br>{{small|(1946 туған)}} |15 мамыр 2007 |23 қаңтар 2012 |- |7 |[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|жиекті|135x135 нүкте]] |[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]<br>{{small|(1960 туған)}} |23 қаңтар 2012 |16 қаңтар 2013 |- |8 |[[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|жиекті|140x140 нүкте]] |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} |16 қаңтар 2013 |21 қаңтар 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|м.а. |style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Karim Masimov.jpg|жиекті|136x136 нүкте]] |style="background-color:#E6E6AA"|[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>{{small|(1965 туған)}} |style="background-color:#E6E6AA"|21 қаңтар 2014 |style="background-color:#E6E6AA"|2 сәуір 2014 |- |9 |[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|жиекті|147x147 нүкте]] |[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} |2 сәуір 2014 |22 қазан 2014 |- |style="background-color:#E6E6AA"|м.а. |style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Nigmatylın Nurlan.jpg|жиекті|133x133 нүкте]] |style="background-color:#E6E6AA"|[[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>{{small|(1962 туған)}} |style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |style="background-color:#E6E6AA"|11 қараша 2014 |- |10 |[[Сурет:Gulshara Abdykhalikova (2019-11-04) (cropped).jpg|жиекті|147x147 нүкте]] |[[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]]<br>{{small|(1965 туған)}} |11 қараша 2014 |25 ақпан 2019 |- |11 |[[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|жиекті|145x145 нүкте]] |[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} |1 наурыз 2019 |24 наурыз 2019 |- |12 |[[Сурет:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|жиекті|140x140 нүкте]] |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} |24 наурыз 2019 |18 қыркүйек 2019 | rowspan="5"|[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (19-08-2022).jpg|99px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |- |13 |[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|жиекті|121x121 нүкте]] |[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]<br>{{small|(1955 туған)}} |18 қыркүйек 2019 |5 қаңтар 2022 |- |14 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|150x150 нүкте]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} |5 қаңтар 2022 |14 маусым 2022 |- | colspan="5"|'''Қазақстанның мемлекеттік кеңесшілері (2022 жылдан бастап)''' |- |1 |[[Сурет:Erlankarin.jpg|жиекті|150x150 нүкте]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>{{small|(1976 туған)}} |14 маусым 2022 |қызметте |} === Қазақстанның мемлекеттік кеңесшілері (1990—1995) === Мемлекеттік кеңесші лауазымы алғаш рет Қазақ КСР-нің 1990 жылғы 20 қарашадағы Заңына сәйкес пайда болды. Ол бұрынғы Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары лауазымының орнына енгізілді. 1991 жылы 25 маусымда Қазақ КСР-нің Заңымен Премьер-министр орынбасары лауазымы қайта енгізілді, бірақ мемлекеттік кеңесші лауазымы жойылған жоқ. Лауазым 1995 жылғы Конституциялық реформадан кейін жойылды. {| class="wikitable" |- !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- |[[Мырзатай Жолдасбеков]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Қаратай Тұрысов]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] |желтоқсан<br>1990 |маусым<br>1991 |- |[[Юрий Александрович Хитрин|Юрий Хитрин]] |желтоқсан<br>1990 |шілде<br>1992 |- |[[Қадыр Қарқабатұлы Бәйкенов|Қадыр Бәйкенов]] |наурыз<br>1991 |маусым<br>1991 |- |[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]] |қазан<br>1991 |қараша<br>1993 |- |[[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |қаңтар<br>1992 |маусым<br>1993 |- |[[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] |қазан<br>1992 |қазан<br>1995 |- |[[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]] |қаңтар<br>1993 |наурыз<br>1994 |- |[[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]] |қазан<br>1993 |маусым<br>1994 |- |[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] |қазан<br>1994 |қазан<br>1995 |- |[[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]] |сәуір<br>1995 |желтоқсан<br>1995 |} ==Cілтеме== *Қазақстан Республикасы Мемлекеттік хатшысының мәртебесі мен өкілеттіктері туралы ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ЖАРЛЫҒЫ, 2007 жылғы 13 тамыз N 379 ==Дереккөздер== <references/> * http://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/on_the_status_and_authorities_of_secretary_of_state/decree_of_the_president_of_the_republic_of_kazakhstan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624110603/http://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/on_the_status_and_authorities_of_secretary_of_state/decree_of_the_president_of_the_republic_of_kazakhstan |date=2010-06-24 }} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] ae4yhkja8m9htjh46cu4shod6pmov1b 0 41700 3605794 3261848 2026-05-16T23:22:39Z Tuttiorchestra687 173049 3605794 wikitext text/x-wiki {{мағына|Біржан сал}}'''“Біржан — Сара”''' — [[М.Төлебаев]]тың операсы. Либреттосын [[Қажым Жұмалиев]] жазған. Премьерасы 1946 жылы 7 қазанда Абай атындағы Қазақ опера және балет театрында (Алматы) өтті. 1949 ж. 2-3-рет өңделіп, 1957 ж. қайта қойылды. Алғашқы қойылымындағы басты партияларды Ә. Үмбетбаев (Біржанды), К. Байсейітова (Сараны) орындады. Режиссері Қ.Жандарбеков, дирижері Г. Столяров, суретшісі А. [[Анатолий Иванович Ненашев|Ненашев]] болды. “Біржан — Сара” көп актілі лирикалық-драмалық опера. Оның негізіне 19 ғ-да өмір сүрген ақын, әнші-композитор Біржан салдың өмірі мен оның Сара ақынмен айтысы алынған. Либреттоға ақын өмірі жайлы деректер және Біржан мен Сара айтысындағы сюжеттік оқиғалар арқау болған. Операның драматургиялық желісінде Біржан мен Сараның махаббатын көрсететін лирикалық бағыт пен Біржан мен Жанбота болыстың арасындағы күресті көрсететін (бұл Біржанның әйгілі “Жанбота” әнінен алынған) әлеум. бағыт қатар жүріп отырады. Біржан салдың шығармаларындағы еркіндік, намыс, адамгершілік мәселелері бас кейіпкердің прототипіне де, операның бүкіл тақырыптық бағытына да негіз болған. Біржан бейнесі әншінің өз әндері (“Айтбай”, “Жанбота”, “Біржан сал”, “Адасқақ”, т.б.) және М. Төлебаевтың музыкасы арқылы ашылған. Опера ұлттық бояуы қанық, әсерлі лирикалық көріністерге, айшықты мелодияға толы. Операда ұлттық музыкалық формалар (әдет-ғұрыптық фольклор “жар-жар”, сыңсу, жоқтау, әсіресе, ақындар айтысы) өте әдемі әрі орынды қолданылған. 4 актілі опера қақтығысқа толы қарама-қайшы көріністерге (1-актідегі бас кейіпкердің нәзік ғашықтық дуэтіне айналатын әдемі айтыс кенеттен Біржан мен Жанботаның қақтығысы көрінісіне ауысып кетеді. 3-актідегі салтанатты той қарама-қарсы екі жақтың жаңа дауымен үзіліп қалады) құрылған. Опера 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнері мен әдебиетінің онкүндігінде көрсетілген. “Біржан — Сара” — рухы жағынан қазақтың халықтық эпостарына жақын, шын мәніндегі романтикалық шығарма” деп жазды белгілі музыка зерттеуші В. Виноградов. 1949 жылы операға [[КСРО]] Мемлекеттік сыйлық берілді. Айшықты ұлттық бояуы қанық шығарма қазақ опера өнерінің классикалық туындысы болып табылады. 1959 жылы бұл туынды Башқұрт опера және балет театрында ([[Уфа]] қаласы) қойылды.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақша опералар]] 1tvd044ijr6tdakvrjjrgerq5aaf0m3 0 44179 3605802 2640636 2026-05-17T00:54:04Z Tuttiorchestra687 173049 3605802 wikitext text/x-wiki '''“Ақан сері — Ақтоты”''' — опера (Автор С.[[Мұхамеджанов Сыдық|Мұхамеджанов]], либрет. авторы [[Ғабит Мүсірепов]], режиссер Б.Омаров, дирижері В.Руттер, суретші Г.Исмайылова). Тұсаукесер қойылымы 23.1.1982 жылы Алматыдағы Абай атындағы Қазақ академиялық Опера және балет театрында өтті. Алғашқы қойылымында басты партияларды Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Х.[[Хорлан Ықсанқызы Қалиламбекова|Қалиламбекова]] мен К.[[Мыржықбаев Кенжеғали|Мыржықбаев]] орындады. “Ақан сері —Ақтоқты” — лирика-психологиялық туынды. Оған 19 ғасырда өмір сүрген әнші-композитор [[Ақан Сері|Ақан Сері Қорамсаұлы]]ның өмірі мен шығармашылық жолы арқау болған. Операны айшықтай түсетін нақты белгілер — шығарманың өн бойына ұласып жатқан сұлу саз, ұлттық құнарлы тіл және сюжеттегі лирикалық арқаудың шымырлығы. Драмалық екі желі қатар өрбіп отырады. Олар —Ақан мен Ақтоқтының сүйіспеншілік сезімі, Ақанның Науан қазіретпен айқасы. Осыдан келіп операда бір-біріне қайшы образдардың екі тобы туындаған. Ақан мен Ақтоқтының лирикалық бейнелері барынша жақсы ашылған. Олардың партиялары вокальдық тынысының кеңдігімен, поэтикалық асқақтығымен, әуезділігімен ерекшеленеді. Халықтық ән өнері мен кәсіпқой шығармашылықтың терең астасып жатқанын аңғару қиын емес. Мұхаметжанов музыкасының Ақан әндерімен әуен-ырғақ жағынан тамырласып, сері шығармашылығының ішкі құпиясын дөп басуы операның көркемдік құнын асқақтата түседі. Бас қаһарман характерінің сан қырлылығымен ерекшеленеді. Вокальдық партиялар мен оркестрлік топтың интонациялық ауқымында Ақанның жан дүниесі жарқын көрінген. Қомақты жеке нөмірлерде — кіріспедегі әнде, 1-актының монологында, 2-актідегі Ариоза мен балладада, 3-актідегі арияда тағы басқа көріністерде Ақан сері образы жан-жақты ашылады. Операның лирикалық бағыты Ақтоқтының музыкалық бейнесін тереңдете түседі. Жанды образ сәт сайын биіктеп іштей дамып, бірте-бірте толысып, көрнекті тұлғаға айналады. Мөлдір сезімнен ұшқан атқан махаббат қоғамдық-әлеуметтік мәнге ие болады. Соңы ерлік драмасымен аяқталады. Операда хордың да өзіндік орны бар. Халықтық музыка(ән-күй) дәстүрінің айшықты беттерін толықтыратын бұл опера композитор Мұхамеджановтың классикалық еңбегі.<ref>Қазақ энциклопедиясы I том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақша опералар]] {{stub}} nnc1iucgob1tnaivuoqfri43w4yxqdn 0 45487 3605774 3499736 2026-05-16T20:32:57Z Amherst99 4439 /* */ 3605774 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Fireplace.svg|thumb|right|200px|A - салқын ауа<br />B - жылы ауа<br />C - мұржа газдар]] [[Сурет:2010Камин.JPG|thumb|left|200px|Камин]] '''Камин''' ({{lang-la|camіnus – пеш, ошақ}}) — # Үй ішіндегі пештің бір түрі. [[Мұржа]]сы тік, от жағатын жері кең, ашық болады. Бұрын, негізінен, [[үй]] жылытуға арнап салынса, қазір Камин ошағы сәндік үшін де тұрғызылады. Бөлме, негізінен, ашық жалын лебінен жылынады. Камин кейде тамақ пісіру үшін де пайдаланылады;<ref>{{cite web|url=https://stonehead-almaty.kz/articles/materialy-i-pravila-otdelki-kamina-s-uchyotom-pozharnoj-bezopasnosti/|title=Пожаробезопасность отделки возле камина: требования и типичные ошибки|author=Алдаберген Данияр /|date=18 тамыз 2025|work=|publisher=stonehead-almaty.kz|accessdate=2025-08-25|lang=ru}}</ref> # Бөлмені жылытуға арналған электр немесе [[газ]]ды аспап ([[электркамин]], [[газды камин]]).<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> ==Электр камин== [[Сурет:Open fireplace with icon.jpg|thumb|right|200px|Ашық Камин]] [[Инфрақызыл сәуле|Инфрақызыл (жылулық) сәуле]] есебінен жылу шығаратын құрал. Басқа жылу көздерінен мұның ерекшелігі — қыздыру элементінің температурасы жоғары (6,50—900о) және сәулелік энергия жылу ағынын объектіге қарай, шоғырлайтын шағылдырғышы бар. Электр каминдер инфрақызыл сәуле шығарумен қатар табиғи [[конвекция]] арқылы да жылу бере алады, бірақ жалпы жылу алмасудағы оның үлесі сәулелік қызудай кем. Электр каминдерді жылу [[изоляция]]сы жеткіліксіз үйлерде (мысалы, саяжай типті үйлерде), сондай-ақ ашық және жартылай ашық үйлерде (террасада, күркеле, балкондарда т, б.) белгілі бір жерді жылытуға пайдаланады. Алғашқы электр камині Англияда 1972 жылы пайда болды. Бұл оқиға ғасырлар бойы ағаш жанып тұрған классикалық камин болған пештің британдық консервативті көзқарасын түбегейлі өзгертті.<ref>[https://kaminline.ru/anons/plyusi-elektricheskogo-kamina.htm Электрлік каминнің артықшылығы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102155707/https://kaminline.ru/anons/plyusi-elektricheskogo-kamina.htm |date=2019-11-02 }}</ref> [[Сурет:Kamin-izrazets.jpg|thumb|left|200px|Камин]] Электр каминдердің столға және еденге қоятын, қабырғаға ілетін, әмбебап, тасымал-данатын және тұрақты қыздырғыштары біреу, екеу және үшеу болатын түрлері бар. Оның жайып жатқан ағашты немесе көмірлі, жалындаған отты, будақтаған түтінді ишара жасайтын қондырғылары бар түрлері де шығарылады. Осы заманғы электр каминдердің көпшілігі тұрғын бөлменің [[интерьер]]інде сәндік роль атқарады — олардың кітапқа немесе гүлге арналған сөрелері ('''«Уют» электр камині'''), құрастырмалы барлары ('''«Свердловск» баркамині''') мен кішкене шкафтары бар түрлері де шығарылады. Кернеу 127 немесе 220 В болғанда электр каминдердің (конструкңиясына тәуелді) жалпы белгіленген қуаты 0,5—2 кВт-қа тең болады. Электр каминдерде жылу көзі ретінде түтік тәрізді электрлі қыздырғыш элементтер (жабық қыздырғыштар) немесе электр кедергісі жоғары қорытпалардан жасалған сым спиральдары (ашық қыздырғыштар) қолданылады. Керамикалық цилиндр немесе конус бетіндегі винттік өзекке тартылған сым спиральды қыздырғыштың конструкциясы өте қарапайым. Бірақ, мұндай қыздырғыштардан өрт шығу қаупі бар. Ашық сымды қыздырғыштың бір түріне бетінде ұсақ винтті өзегі бар спираль орнына түзу сым және тығыздан [[оксидті сым]] ораған (сымның бетіндегі оксидті қабық оралған сымды қысқа тұйықталудан қорғайды) керамикалық ұзын стерженьдер жатады. Қалыңдығы 1 — 2 мм [[кварц шыны]]дай жасалған түтікке орналасқан нихром сым спиралінен тұратын түтікті электр қыздыргыш элементтер берік болады. Кварц шыны жылу сәулесін жақсы өткізеді, оның қыздырғыштығы жоғары және әбден қызған спиральмен жанасқанда балқымайды. Түтікті [[электр қыздырғыш]] элементтердің спиралы күйіп кеткен жағдайда ол кварц түтіктің ішінде қалады. Бұл оның аса маңызды артықшылығы болып табылады. Жылуды бағыттау үшін электр каминге шағылдырғыш орнатылады, оның тиімділігі қандай материалдан жасалғандығына, шағылдырғыш беттің сапасына және оның форматта байланысты болады. Беті жылтыратылған металдардың ([[алюминий]] немесе [[болат]]) шағылдырғыш қасиеті жоғары. Мысалы, жақсы жылтыратылған алюминий өзіне түскен жылу сәулелерінің 90%-ін шағылдырады, әдетте, мұндай шағылдырғыш беттің температурасы 100—200^о С-тан аспайды. Көптеген электр каминдердің әрбір қыздырғыш элементінің өз шағылдырғышы болады, бірақ каминнің массасы мен көлемін азайту мақсатында кейде бірнеше элемент үшін ортақ шағылдырғыш орнатылады. Ең жиі тараған тасымалданатын электр каминдер (мысалы, «Кварц — 2М») еденге де, столға да қойыла береді. Әдетте, олардың қуаты 2 кВт-тан аспайды. Каминдердің көпшілігінде шағылдырғыштың қызған бетін басқа затқа тиюден сақтайтын қорғауыш корпус болады. Корпустың жоғарғы және төменгі қабырғаларында шағылдырғышты салқындататын ау аның конвективтік ағыны үшін желдеткіш саңылаулар да жасалады. Токқа қосылған электр каминді бақылаусыз қалдыруға, сондай-ақ оның жанына тез тұтанғыш заттарды орналастыруға, сағаттап артық үздіксіз қыздыруға болмайды. Ауасы дымқыл үйлерді жылыту үшін түтікті қыздырғыш элементтері және [[герметика]]лық қосылыстары бар электр каминдерді пайдаланған жөн. Каминді жөндеген кезде қосқыш электр сымның штепселін розеткадан шығарып, [[электр желісі]]нен ажырату керек, тек осыдан кейін каминді қарап шығып, ұсақ ақауларын жөндеуге болады, күрделі жөндеуді тұрмыстық қызмет көрсету шеберханаларында мамандар жүргізеді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Тағы қараңыз== *[[Пеш]] *[[От]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Интерьер]] {{stub}} 6b0pl5u2so2620cwahfjqperdwm9mbr 0 48629 3605728 2576751 2026-05-16T17:22:21Z Yessennn 181312 Ақиқатты 3605728 wikitext text/x-wiki '''Алтош''' — ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасы қайтыс болған бала болып табылады. Сондай-ақ ата-ана құқықтарының шектелуiне немесе олардан айырылуына, ата-анасы хабар-ошарсыз кеттi деп танылуына, олар өлдi деп жариялануына, әрекетке қабiлетсiз (әрекет қабiлетi шектеулi) деп танылуына, ата-анасының бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеуiне, ата-анасының баласын тәрбиелеуден немесе оның құқықтары мен мүдделерiн қорғаудан жалтаруына, оның iшiнде ата-анасының өз баласын тәрбиелеу немесе емдеу мекемелерiнен алудан бас тартуына байланысты, сондай-ақ ата-анасы қамқорлық жасамаған өзге де жағдайларда жалғызбасты ата-анасының немесе екеуiнiң де қамқорлығынсыз қалған бала. '''Жетімдік''' – баланың психикалық дамуына қатты әсер етеді. Ата-анадан айрылған және интернат жағдайына түскен балалардың жалпы психикалық жағдайы төмендейді, өзін-өзі реттеп-бағыттауы бұзылады, көңіл күйі жабырқау болады. Балалардың басым көпшілігінің өмірге құштарлығы жоға-лады, өзіне-өзінің сенімсіздігі күшейіп, бойын үрей билей бастайды. Эмоционалдық-танымдық тал-пынысы төмендейді де, интеллектуалдық дамуы тежеледі. ==Жетімдіктің түрлері== [[Әлеуметтік жетім]] - ата-анасы бар немесе қайтыс болмаған, бірақ ата -ана өз келісімдерімен баладан бас тарту, сондай-ақ ата-ананың түрлі сол қылықтарға бару арқылы олардың құқықтарын шектеп баланы айырып алу. [[Тұл Жетім]] - ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасының біреуінің қайтыс болуы тұл жетім деп аталады. Қазіргі таңда әлеуметтік жетім тұл жетімге қарағанда 80 пайызды құрап отыр. Қалған пайызы ғана тұл жетімдер. ==Жалпы мәлімет== Жетім атауының өзі кезінде соғыс заманында ата-аналары қайтыс болған кезде баланың қараусыз қалып отырған. Міне осындай соғыс, қиын-қыстау, ашаршылық кезеңдерде пайда болған болатын. Оның өзінде [[Тәуке ханның - Жеті Жарғы]], [[Есім ханның - Ескі жолы]] сияқты заңдарында жетімдерді бай қауқарлы адамдарға асырап алуға беріп отырған. Х - XX ғасыр аралығындағы «жетім» ұғымының анықтамасы - толық жанұялық тәрбие көрмеген. Оларға тән қасиеттер: агрессия, алаңдаушылық, мінездегі жат қылықтар. Кейінгі жылдары әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты және әртүрлі себептер тұрғысынан әлеуметтік жетім балалар саны артуда. Осыған байланысты жетімдер мәселесі және оларға білім беру тәрбиелеу үдерісі, сонымен қатар, психологиялық-педагогикалық тұрғыдан қамтамасыз ету, тек арнайы педагогикада ғана емес жалпы педагогика, психология, әлеуметтік педагогика және тағы басқа ғылымдардың ғылыми білім саласында көкейтесті болып отыр. Бұл жағдайда аталмыш балалар тобы психологтар мен педагогтар, дәрігерлердің зерттеу нысанына айналуда. ==Қоғамдағы орны== Қазақстан Республикасында соңғы жылдары жетім балалар мен ата-анасынан ажыратылған, яғни олардың қамқорлығынсыз қалған балалардың жағдайы көпшілікті толғандыруда. Бұл мәселе Қазақстан Республикасының «Қазақстан-2030» даму стартегиясына сай жетім балалар үйіндегі тәрбиелініп жатқан әрбір ұрпақтың жеке адам ретінде қалыптасуының шешуші факторы ұлттық тәрбие деп көрсеткен. Жетім балалар тәрбиесіне қазіргі кезде ұлттық тәрбие тұрғысынан да көңіл бөліп, оларды тұлғалық қалыптастыру мәселесі бүгінгі күн талабы.Балалар үйінде тәрбиеленуші баланың жеке тұлғасының әлеуметтік қалыптасуының өзіндік ерекшелігі бар. Оның іс-әрекеті толығымен тәртіпке салынып қадағаланылады, бұл бала дамуында артта қалушылықты, масыл-дықты, жеке басы еркін ұйымдастырудың төменгі деңгейін туындатады. Сонымен қатар, әлеуметтендіруге байланысты ғылыми-педагогикалық әдебиеттерде әлеуметтендіру деңгейлері мен факторлары және «әлеумет-тендіру», «бейімдеу» ұғымдары бөліп қарастырылады. Жетім балаларды әлеуметтендіру мәселесін шетелдік, отандық ғалымдардың зерттеулеріне, тәжірибелерге сүйене отырып, теориялық, практикалық тұрғыда сипаттау қазіргі педагогика іліміндегі мұндай өзекті мәселені шешуге себеп болады. Көптеген теориялық деректерді талдау барысында біздің тарапымыздан қазіргі жағдайда жетім балаларға көмек көрсету жүйесінде жетім балалар тәрбиеленетін мекемелер қызметінің бірнеше жұмыс бағыттары айқындалды. Атап айтар болсақ, әлеуметтік, медициналық, психологиялық, ұйымдастырушылық-тәрбиелеушілік. Мұндағы тәрбиеленушілердің қоғамдық ортаға бейімделуі баланың әлеуметтік статусына сай емес, медициналық тұрғыдан бұл типтегі балалар тұқым қуалаушылық тұрғысынан дертке шалдыққан немесе жүйке жүйкелері тозу арқылы ашушаң, ызақор болып келеді. Мұның барлығы айналып келгенде олардың әлеуметтенуіне кедергі келтіріп, әлеуметтендірудің тиімділігін төмендетеді яғни, балалар шынайы өмірге даярланбайды. Оларды қоғамдық өмірге даярлауда өздерімен қатар бірге алып жүретін адамдардың қажеттігі туындайды. Олар ең алдымен әлеуметтік педагогтар, содан кейін психологтар, жалпы педагогтар.Оларды әлеуметтендіруге қиыншылық тудыратын себептерге тоқталар болсақ, олар әлеуметтік бейімделу деңгейлерінің, әлеуметтік белсенділіктерінің, әлеуметтік құзыреттіктерінің, әлеуметтік құндылықтарының қалыптасуы төмендегідей болып отыр. Оларды әлеуметтендіру әлеуметтік педагогтар тәрбиеші педагог қоғам жүйесі арқылы іске асырылуы тиіс деген тұжырым жасауға болады. Демек, жетім балаларға әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан көмек көрсету, өмір сүруге үйрету, өзімен қатар алып жүру әлеуметтік педагог, психологтардың, тәрбиешілердің, кәсіби іс-әрекеттерінің жүйесі болып табылады. Бұл жетім балаларды өзімен қатар алып жүру баланың бойындағы жеке қасиеттерге сүйену арқылы іске асырылады. Жетім балалардың тұлғалық әлеуметтенуіне бағытталған педагогикалық алғы шарттар жасалуы және теориялық тұрғыдан жүйеге келтірілуі, әдістемелік тұрғыдан нақты қарастыру, кезек күттірмейтін мәселе деп айтуға болады. Балалар үйіндегі тәрбиеленушілер шектеулі қарым-қатынастың шеңберіндегі әлеуметтік байланыстардың тұйық жүйесінде өмір сүреді. Отбасының, білім беру жүйесінің әлеуметтендіру әсері барынша кемиді, достарымен, құрдастарымен қарым-қатынас шеңбері тарылады. Қоғам мекемедегі баланы шеттетіп, оны өзінен және де мәдени құндылықтар мен заңдылықтардан алшақтатады. Балаға қоғамнан алшақтату жағдайында әлеуметтік мәдени тәжірибені жеткізу қиындайды, ол ересек болған кезде де орны толмас тапшылық болып қалады. {| class="wikitable sortable" |- ! Құрлық ! Жетімдер <br /> саны (1000) ! Бүкіл балалар санынан <br />алатын пайызы |- | Африка | align="right"|34,294 | align="center"| 11.9% |- | Азия | align="right"|65,504 | align="center"|6.5% |- | Латын Америка мен Кариб алабы | align="right"|8,166 | align="center"|7.4% |- | Барлығы | align="right"|107,964 | align="center"|7.6% |} ==Жетімдер туралы теориясы== Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала - отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. Демек, біз жетім балаларға ұсынып отырған жобамыздың барысында жаңа мүмкіндіктер сыйлаймыз. Ол Отбасы үлгісіндегі балалар үйі, ондағы шиеленістерді реттейтін және әр балаға жаңа отбасын сыйлайтын делдалдық ұйым. Демек, асырап алғысы келген азаматтарға жағдай жасаймыз. Баланың өзін қоршаған объективті нақтылықта өзін-өзі танытуы үшін тек отбасылық орта ғана мүмкіндік бере алады. Сондықтанда бұл мәселе өте өзекті. Басқа балалар қалай отбасында тұрса, жетім, тастанды балаларымызда отбасы үлгісіндегі үйлерінде тұруы қажет, сонымен қатар өздерінің отбасы махабатын сезіне алмаған жетім балаларымызға сол ыстық отбасы махабатын сезіндіру. Онсыз да тағдырдың тәлкегіне ұшыраған, ата-анасының безбүйрек, қатыкез болғаны үшін, өз отаны бұйыртпаған махаббатты жат елдерден тауып жатқандар да бар. Жат елге барып Қазақстанды қорғау үшін тәрбие алмайды. Қазақстанымыздың атын шығаратын да сөндіретін де осы балаларымыз. Ұлттық рухымызды қалыптастыратын да, ұлттық мүддемізді көтеретін де осы асыл қазыналарымыз. Тәрбиені бала тұлғасының әлеуметтенуінің психологиялық-педагогикалық құрамдас бөлігі ретінде санау тұжырымдамасы (О.С.Гребенюк, А.В.Мудрик, М.И.Рожков); әлеуметтік ортаны баланың тұлғалық қалыптасуындағы өте маңызды детерминант ретінде қабылдауға бағытталған педагогикадағы әлеуметтік-рөлдік тұжырымдама (Н.М.Таланчук, В.П.Созонов); жетім балаларды өмірге бейімдеуде қолданылатын әлеуметтік-психологиялық қолдауды ұйымдастырудың басты психологиялық жағдайларының әдістемелік негіздерінде әзірленген әлеуметтік-психологиялық қолдау мен жәрдем теориясы (Л.И.Аксенова, А.В.Мудрик, Х.Т.Шерьязданова, Ю.Н.Галагузова, Б.А.Расчетина, А.А.Тынышбаева), интегративті тұлғалық құры-лым ретінде көрінетін әлеуметтік-психологиялық жұмысқа ұстаздардың кәсіби жеке дайындығы тұжырымдамасы (Г.Ж.[[Гүлбақыт Жолдасбекқызы Меңлібекова|Меңлібекова]]) мазмұндап отыр. Жұмыс аясында зерттеу мәселелері бойынша психологиялық әдебиеттерді талдау, тұлғалық ба-ғыттаушы сипатты технологиялық үлгіні қолдана отырып, балалар үйіндегі әлеуметтік-психология-лық қолдауды ұйымдастыру жүйесінің тәжірибесін оқып-үйрену, балалар үйінде тәрбиеленушілердің әлеуметтенуін әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламаларын жобалау, әлеуметтік-психологиялық диагностика (сауалнама, бақылау, тестілеу, әңгімелесу), психологиялық тәжірибелік эксперимент әдістері қолданылды. [[Отбасы]] тәрбиесінің теориялық мәселелерін сөз еткенде, Бауыржан Момышұлының “Ұшқан ұя” повесін мысалға алуға болады Бала Бауыржанның психологиясын, отбасындағы тәрбие алу рәсімдерін осы кітапты талдау барысында көреміз. Баланы өмірге бейімдеуде жетімдер үйінің, тәрбиешілердің да орны бөлек. Олай дейтін себебіміз, бала бір жақта тәрбие алу мүмкін емес. Үйде ата-ана баулыса, мектепте мұғалімдер тәрбие береді. Тәлім-тәрбиедегі жарасымдылық бірлесіп жұмыс істеген жағдайда ғана үйлесімділік табады. Өйткені баланың өмір сүруге құштарлығының оянуы өзін қоршаған ортасына: тәрбиешісіне, ата-анаға, бірге жүрген құрбы-достарына, олардың күнделікті іс-әрекеттеріне байланысты. Отбасы- өмірге адам әкелу, оның қажеттілігін өтеу, өмірге жан-жақты даярлау, яғни әлеуметтендіру, сол сияқты тәрбиенің барлық түріне бағыт берумен айналысатын әлеуметтік институт. Отбасы “дербес мектеп, әлеуметтік институт” деп қарастыратын болсақ, әке-шеше-сол орданың ұстаздары, ал ата-әже-профессорлар іспеттес. Сол сияқты Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1959 жылдың 20 қарашасында 1386 (XIY) қарарымен қабылданған “Бала құқықтары Декларациясында”, 1989 жылдың 20 қарашасында қабылданып, 1990 жылдың 2 қыркүйегінде күшіне енген “Бала құқықтары туралы Конвенцияда” бала өмірі мен денсаулығы, білім алуы мен тәрбиесі жан-жақты қаралған. Отбасында ата-ана арқылы берілетін тәрбиенің басты мақсаты- баланың жасын, жеке ерекшелігін, психикалық процестерін ескере отырып, өз тегін жалғастыратын лайықты ұрпақ тәрбиелеу. Сол ияқты отбасы үлгісінде тәрбиеленетін балаларымызды да осылай тәрбиелеу.[2] Осы аталған міндеттерді қазақ отбасында қалай жүзеге асырудың жүйесін жасауда бірізділік болмағанымен, ғалымдарымыз өздерінің зерттеу нысанасы тұрғысында қарастырып келеді. Әрине, қазақ отбасындағы өзіндік ұлттық тәрбиесінің ерекшелігі, ұстанатын қағидалары, сүйенетін тағылымдары бар. Т.Рысқұлов кездерінде отбасы үлгісінде тәрбиелену теория жүзінде пайда болғанымен іске аспады. Кейіннен заңдары да қабылданып бірте-бірте отбасы үлгісіндегі үйлер пайда болып, тастанды, жетім балаларға арналған арнайы үйлер де салынып, іске аса батады. Бұл мәселеге өзіміздің Тұрар Рысқұловтың тигізген үлесі өте зор. Тіпті осы балаларға арналған кереметтей заңдарымыз да бар. Отбасы үлгiсiндегi балалар ауылы және жасөспiрiмдер үйлерi туралы 2000 жыл 13 желтоқсандағы № 113-ІІ Қазақстан Республикасының Заңы. Бұл Заңның негiзгi принциптерi мен мiндеттерi осы Заң адамгершiлiк, әдiлеттiлiк, адамның еркiн дамуы, тәрбиеленушiлердiң құқықтары мен заңды мүдделерiн басымдылықпен қорғау, балалар ауылы және Жасөспiрiмдер үйлерi отбасы мүшелерiнiң өзара көмек және қолдау көрсету принциптерiне негiзделедi. Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. ==Теориялық және тәжірибелік маңызы== -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында қолдау, тәрбиелеу, әлеуметтену үдерістеріндегі өзара байланыстар (ықпалдастыру) арқылы әлеуметтенудің теориялық ау-қымын кеңейту; -іс-әрекет мазмұнына модератор, менеджер, фасилитатор және т.б. қызметтерді енгізе отырып, тәрбиеші мен тәрбиеленушінің арасындағы өзара әрекеттің ұғымын байыту; -әлеуметтік-психологиялық қолдау және жәрдемдесу үдеріснің арақатысын қарастыратын тәсілдерді жүйелендіру; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында әлеуметтік-психологиялық қолдау үдерісінің өзіндік ерекшеліктерін ұлғайту; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балалардың балалар үйі жағдайында әлеуметтенуін әлеумет-тік-психологиялық қолдаудың психологиялық жағдайларын сипаттау және әдістемелік ұсыныстарды ғылыми түрде әзірлеп, оларды сынақтан өткізу; -тәрбиеленіп жатқан мекеменің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, ата-ана қамқорынсыз қалған балаларды әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламасын әзірлеу; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында инвариантты және бала-малы құрамды қолдаудың ықтималды психологиялық жағдайларын (құрылымы, мазмұны, техноло-гиясы) қарастыру. Балалар үйінде жұмыс іс-тейтін ұстаздардың біліктілігін көтеру жүйесінде, жоғары оқу орындарында әлеуметтік қызметкер, психолог, ұстаздар даярлауда қолдануға болады. ==Статистикалық көрсеткіштері== Ресми ақпараттарға сүйенсек Республикамызда 75000 жетім бала ар екен, олардң 660 интернат ұйымдарында тәрбиеленуде, олардың ішінде: жалпы және санаторий түріндегі мектеп-интернаттарда - 37 541 бала, мектеп жанындағы интернаттарда - 15 096 бала, балалар үйлері мен жетім балаларға және ата анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп–интернаттарда - 12 574 бала, кемтар балаларға арналған түзеу мекемелерінде - 12 599 бала, ерекше тәрбиелену жағдайларына мұқтаж балалар мен жасөспірімдерге, мінез құлқы девиантты балаларға арналған мектеп-интернаттарда - 884 бала, отбасы үлгісіндегі балалар ауылдарында – 281 бала, отбасы үлгісіндегі балалар үйлерде тәрбиеленуде. Жетім қалған балалардың негізгі бөлігі білім беру және әлеуметтік қорғау органдарының интернат мекемелерінде тәрбиеленуде. Мұндай мекемелерде бала, бірінші кезекте, ата-анасының қамқорлығына зәру, бұл оның табиғи дамуына кері әсер етіп, нәтижесінде ауыр психологиялық салдарларға әкелуі мүмкін. Балалар еркін қоғамдағы жауапты өмірге дайын болуға тиіс. Ал жетім бала балалар үйінен түлек болып шыққаннан кейін күн сайын ересектердің көмегінсіз бастан кешіруіне тура келетін түрлі проблемаларды шешуге қауқары жоқ. Балалар үйлері түлектерінің ішінде олардың қатарластарына қарағанда, қылмысқа қатысушылар немесе қылмыс құрбандары неғұрлым жиі ұшырасады, жұмысынан немесе тұрғын үйінен неғұрлым жиі айрылады, ал өз отбасын әрең құрса, оның нашақорлық немесе маскүнемдік жолға түсуі тіпті оңай, сонымен қатар олардың арасында суицид құрбандары да жиі кездеседі. Бұл олардың жеке-дара өмірге енуінің үлкен қиындықтармен ұштасып, әр уақытта табысты жүрмейтінінің белгісі. ==Интернат үйлерінде көрсетілетін тәрбие түрлері== [[Әлеуметтік-тұрмыстық тәрбие]]- өзіміздің салт-дәстүрлерімізге тәрбиелеу; [[Әлеуметтік-педагогикалық тәрбие]]- олардың бойында шыншылдық, жанашырлық, адамгершілік пен мейірімділік, ұйымдастырушылық қасиеттерге тәрбиелейді. [[Әлеуметтік-психологиялық тәрбие]]- ұлттық тәлім-тәрбие берудің нәтижесінде өз ұлтына тән ұлттық қадір-қасиеттерді, ұлттық сана сезімді, мінез-құлықты, түйсік-түсінікті, көңіл-күйді, ұлттық сезімді, эмоциялық шымырқануды, ұлттық мақтанышты, ұлттық талғамды, ұлттық материалдық және рухани құндылықтарды, ұлттық мүдделерді, мақсат-мұраттарды, ұлттық өзіндік шаруашылық жүргізу машық-тарын, іскерлік пен тәжірибені, өнерді меңгерту болып табылады; [[Әлеуметтік-құқықтық тәрбиелер]]-білім алу барысында өздерінің құқықтары мен міндеттеріне үйрету. [[Әлеуметтік-экономикалық тәрбиелер]]- әр бала өздерінің қаражаттарын тиімді жұмсауға үйрету, демек қаржылық сауаттылыққа үйрету. ==Әлеуметтенуін қолдаудың мақсаттары мен технологиясы== {| class="wikitable sortable" |- ! Тәсіл!! мақсат !! әдістемелік негіз(технологиясы) |- | Тәрбиеленушіні дербес өмірге дайындау технологиялары || Қажетті әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру арқылы дербес өмірге дайындықты қалыптас-тыру || Дамыту ортасын құру, әлеуметтік-психологиялық тренинг |- | Тәрбиеленушілердің әлеуметтік-кәсіби бейімделуін қалыптастыруға бағытталған технологиялар|| Жасөспірімді белсенді жұмыс әрекетіне қоса отырып, алғашқы кәсіби дағдыны қалыптастыру және тұлғаны дамыту || Өзара әрекеттің бригадалық түрін ұйымдастыру, ынталандыру және шара қолдану жүйесі |- | Тәрбиеленушінің тұлғасына не-гізделген технологиялар || Тәрбиеленушінің үйлесімді тұлға ретінде дамуы || Психологиялық тренингтер мен кеңес беру |} [[Әлеуметтену]] - баланың тұлғалық дамуындағы табиғи үдеріс, ал қолдау – бұл үдерісті демейтін психологиялық жағдайларды қолдан ұйымдастыру жүйесі Осыған қарамастан, әлеуметтенудің басты негіздері (теңесу, интериоризация, еліктеу, аккомодация, фасилитация, көз жеткізу, конфор-мизм) соңғы дамудың табиғи заңдылықтарына негізделген, ұстаздың қолдау алатын баламен өзара әрекетінің негізгі тетіктері ретінде қарастыруға болады. Қажетті психологиялық жағдай сияқты кешенді қолдаудың теориясы мен тәжірибесін қалыптас-тыруға арналған негізгі жағдай жүйелі – бағыттау тәсілі болады. Мұның астарында, дамуды субъектінің сол немесе басқа да инновацияларды дамытуды таңдауы мен меңгеруі деп түсіну жатыр. Жүйелі бағыттау тәсілінің негізі ретінде, субъекті дамуының ішкі қорында, яғни, субъектінің өз бетінше таңдау жасау және ол үшін жауап беру құқығын иелену басымдылығы алға шығады. Осылайша, жетім балаларға арналған кез келген балалар үйі немесе интернаттың басты міндеті – тәрбиеленушілердің әлеуметтенуі, олардың қазіргі қоғамға сіңісуі, оларға: а) жалпы қоғамдық ықпалдастық пен әлеуметтік-психологиялық жағдаяттардың баланың жеке тұлғасының дамуына әсер ету; ә) бұл үдерістегі істерге баланың өзінің белсене ат салысуы; б) қоғамдағы әлеуметтік қатынастар жүйесін жетілдіру, оның ішінде интернат түлектеріне қатыс-ты жүйені қайта қарастыру үдерістері жатады. ==Әлеуметтендірудің негізгі «кластерлері»== '''Отбасылық депривация факторлары'''. Баланың жас шамасына сәйкес ересектермен қарым-қатынасы оның толыққанды психикалық дамуының басты шарты болып табылады. Мұндай қарым-қатынастың негізінде өмірдің алғашқы айларында қалыптасатын жеке байланыстар жүйесі жатыр. Отбасылық әлеуметтену тәжірибесінің болмауы тәрбиелеу мекемелеріндегі өмір жағдайынан туындаған қордаланып қалған қажеттілік фрустрациясымен (психологиялық реакция) байланысты бала-ның тұлғалық және психикалық дамуын тежейді. Отбасылық депривация интернат үлгісіндегі мекемелерде тәрбиеленіп жатқан жасөспірімдердің әлеуметтенуінің бұзылуының бірден-бір басты себебі болып табылады. Әлеуметтік белсенділіктің төмендеуінің факторында. Балалар үйлерінің өзіндік ерекшеліктеріне, жетім балалардың әлеуметтік қоршаған ортамен еркін және кең қарым-қатынасы шектелген. Соның салдарынан, балалар үйлерінде тәрбиеленушілер әлеуметтік белсенділіктің субъектісі ретінде толық-қанды қалыптаспайды. Олардың ересектермен, құрбыларымен қарым-қатынастарында сындарлықтың байқалмайтыны, өз ұстанымдарын өзгелердің пікірлерімен ұштастыруға қырсыздықтары тән. Олардың сана-сезімі қарым-қатынас үдерісіндегі көбіне көп қорғаныс қызметін атқарады. '''Шектеулі қарым-қатынас факторы'''. Жасөспірім жаста қарым-қатынас қаншалықты әлеуметтік және тұлғалық дамудың тетігі болып табылса, оның бұзылуы да қайта қайталанатын қиындықтарды белгілейтін фактор болып саналады. Оның кемшілігі психикалық дамудағы артта қалушылықпен, сезімдік және еріктік аяда ауытқушылықтармен мазмұндалады. Жетім балалардың өз құрбыларымен қарым-қатынас орнатудың барынша мол мүмкіндігі мазмұнды байланыстарға негіз болмайды. Күнделікті өмірдегі «бәрі барлығымен» амалсыздан тілдесудің байланыстары тең тұрақты қатынастар қалыптастыру мүмкіндігін төмендетеді. Сезімдік-ұнамды, сезімдік-ұнамсыз байланыстар көбіне шамадан тыс, артық қарым-қатынас ретінде қалыптасады. Жас-өспірім жетімдер ашушаң, дауқұмар болып келеді. Олардың арасында ауыр және қарама-қайшылықты жағдайлар жиі болып тұрады. ==Шетелге асқан жетімдер саны және рөлі== 1999 жылдан бері шетелдік азаматтар 8169 қазақстандық баланы бауырына басыпты. Бұл – асырап алынған (37 450 бала) балалардың жалпы санының 21,7 пайызы. Ал соңғы он жылда 28 829 (77,1 пайыз) баланы қазақстандықтар және 452 (1,2 пайыз) баланы олардың шетелдердегі туыстары асырап алыпты. «Өткен жылы 3 мыңнан астам жетімдер өзінің жаңа отбасын тапса, тағы да 1 мыңнан астам адам бала асырап алғысы келетіндердің кезегінде тұр», – деді Жансейіт Қансейітұлы. Айғақ болатын тағы бірер сандарды келтірелік. Он жыл ішінде жәудіркөз жетімдер әлемнің 30 еліне әкетілген. Біздің жетімдерімізді асырап алудан бірінші орында – АҚШ (6406 бала), екінші орында – Испания (600), үшінші орында Бельгия (343) тұр. Одан әріде немістер – 173, канадалықтар – 167, ирландықтар – 140, француздар 131 жетімімізді асырап алған. Енді мынадай бір қызық дерекке назар аударалық. Шетел асқан 8169 тұл жетімдердің 3752-сі – қазақтар (45,9 пайыз), 4057-сі – орыстар (49,7 пайыз) және 360-ы басқа ұлттар (4,4 пайыз) екен. Онда да басқа ұлттардың арасында өзбек, тәжік, түрiкмен, қырғыз ұлтының бірде-бір баласы жоқ. Неміс, украин, белорус, татар, поляк, молдован, грек, корей, грузин, шешен, армян және ұйғыр ұлтының өкілдері ғана бар. ==Бала асырап алудағы құқықтары мен міндеттері== 1. Баланы асырап алушы баланы тәрбиелеуге, оның денсаулығы, дене, психикалық, адамгершілік және рухани жағынан дамуы жөнінде қамқорлық етуге міндетті. 2. Бала асырап алушы баланың пікірін және уәкілетті қорғаншы және қамқоршы органдардың нұсқамасын ескере отырып, өз бетінше тәрбие беруге құқылы әрине заңға қайшы боласа. 3. Бала асырап алушы баланың пікірін ескере отырып, оның міндетті орта білім алғанға дейін білім беру мекемесін және баланы оқыту нысанын таңдауға құқығы бар және баланың міндетті түрде орта білім алуын қамтамасыз етуге міндетті. 4. Шетелдік бала асырап алушылар Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктеріне және консулдық мекемелеріне асырап алған баланың денсаулық жағдайы туралы есеп береді. Баланы асырап алу тәртібі. 5. Шетелдік азаматтардың, соның ішінде балалардың туысқандары болып табылатын адамдардың, Қазақстан Республикасының аумағынан тыс тұратын Қазақстан Республикасы азаматтарының балаларды асырап алуы туралы істері аудандық (қалалық) соттарда қаралады. Бала асырап алушының және асырап алынған баланың құқықтары мен міндеттері баланы асырап алу туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап туындайды. Сот баланы асырап алу туралы соттың шешімі заңды күшіне енген күннен бастап үш күн ішінде осы шешімнің көшірмесін шешім шығарған орны бойынша азаматтық хал актілерін жазатын орган мен қорғаншы және қамқоршы органға жіберуге міндетті. Бала асырап алу азаматтық хал актілерінің мемлекеттік тіркеуі үшін белгіленген тәртіппен мемлекеттік тіркелуге тиіс.Б<ref>олдырев Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы, 1987. тарау.</ref><ref>Қазақстанда жетім балалармен әлеуметтік жұмыс жүргізу мәселесінің құқықтық негіздері. – Алматы: Ұлт тағлымы, 2005. – № 4. – Б.314-318.</ref<ref>>Жетім балалармен әлеуметтік жұмыс – өзекті мәселе. – Алматы: Қазақстан жоғары мектебі, 2005. – № 4. – Б.233-235.</ref><ref>Жетім балалардың әлеуметтенуінің кейбір ерекшеліктері //Мектепке дейінгі және бастауыш білім: қазіргі жағдайы, даму тенденциялары және мәселелері халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2014. – Б.118-123.</ref><ref>Социализация детей-сирот как педагогическое явление //Актуальные проблемы образования в условиях его модернизации. Международная научная конференция. – Москва: МГПУ, 2007. – С.151-154.</ref><ref>Проблема становления личности детей-сирот и их взаимоотношения со взрослыми //«Кадровые ресурсы инновационного развития образовательной системы». Материалы І Всеросийского педагогического конгресса. – Москва, 2007. – С.264-268.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Отбасылық құқық]] [[Санат:Отбасы]] aqlsgqnm2o2hrhll79cx41uuhrj7bmm 3605770 3605728 2026-05-16T20:27:02Z ~2026-29567-21 181317 Аттын өзгерттім 3605770 wikitext text/x-wiki '''Ануар''' — ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасы қайтыс болған бала болып табылады. Сондай-ақ ата-ана құқықтарының шектелуiне немесе олардан айырылуына, ата-анасы хабар-ошарсыз кеттi деп танылуына, олар өлдi деп жариялануына, әрекетке қабiлетсiз (әрекет қабiлетi шектеулi) деп танылуына, ата-анасының бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеуiне, ата-анасының баласын тәрбиелеуден немесе оның құқықтары мен мүдделерiн қорғаудан жалтаруына, оның iшiнде ата-анасының өз баласын тәрбиелеу немесе емдеу мекемелерiнен алудан бас тартуына байланысты, сондай-ақ ата-анасы қамқорлық жасамаған өзге де жағдайларда жалғызбасты ата-анасының немесе екеуiнiң де қамқорлығынсыз қалған бала. '''Жетімдік''' – баланың психикалық дамуына қатты әсер етеді. Ата-анадан айрылған және интернат жағдайына түскен балалардың жалпы психикалық жағдайы төмендейді, өзін-өзі реттеп-бағыттауы бұзылады, көңіл күйі жабырқау болады. Балалардың басым көпшілігінің өмірге құштарлығы жоға-лады, өзіне-өзінің сенімсіздігі күшейіп, бойын үрей билей бастайды. Эмоционалдық-танымдық тал-пынысы төмендейді де, интеллектуалдық дамуы тежеледі. ==Жетімдіктің түрлері== [[Әлеуметтік жетім]] - ата-анасы бар немесе қайтыс болмаған, бірақ ата -ана өз келісімдерімен баладан бас тарту, сондай-ақ ата-ананың түрлі сол қылықтарға бару арқылы олардың құқықтарын шектеп баланы айырып алу. [[Тұл Жетім]] - ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасының біреуінің қайтыс болуы тұл жетім деп аталады. Қазіргі таңда әлеуметтік жетім тұл жетімге қарағанда 80 пайызды құрап отыр. Қалған пайызы ғана тұл жетімдер. ==Жалпы мәлімет== Жетім атауының өзі кезінде соғыс заманында ата-аналары қайтыс болған кезде баланың қараусыз қалып отырған. Міне осындай соғыс, қиын-қыстау, ашаршылық кезеңдерде пайда болған болатын. Оның өзінде [[Тәуке ханның - Жеті Жарғы]], [[Есім ханның - Ескі жолы]] сияқты заңдарында жетімдерді бай қауқарлы адамдарға асырап алуға беріп отырған. Х - XX ғасыр аралығындағы «жетім» ұғымының анықтамасы - толық жанұялық тәрбие көрмеген. Оларға тән қасиеттер: агрессия, алаңдаушылық, мінездегі жат қылықтар. Кейінгі жылдары әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты және әртүрлі себептер тұрғысынан әлеуметтік жетім балалар саны артуда. Осыған байланысты жетімдер мәселесі және оларға білім беру тәрбиелеу үдерісі, сонымен қатар, психологиялық-педагогикалық тұрғыдан қамтамасыз ету, тек арнайы педагогикада ғана емес жалпы педагогика, психология, әлеуметтік педагогика және тағы басқа ғылымдардың ғылыми білім саласында көкейтесті болып отыр. Бұл жағдайда аталмыш балалар тобы психологтар мен педагогтар, дәрігерлердің зерттеу нысанына айналуда. ==Қоғамдағы орны== Қазақстан Республикасында соңғы жылдары жетім балалар мен ата-анасынан ажыратылған, яғни олардың қамқорлығынсыз қалған балалардың жағдайы көпшілікті толғандыруда. Бұл мәселе Қазақстан Республикасының «Қазақстан-2030» даму стартегиясына сай жетім балалар үйіндегі тәрбиелініп жатқан әрбір ұрпақтың жеке адам ретінде қалыптасуының шешуші факторы ұлттық тәрбие деп көрсеткен. Жетім балалар тәрбиесіне қазіргі кезде ұлттық тәрбие тұрғысынан да көңіл бөліп, оларды тұлғалық қалыптастыру мәселесі бүгінгі күн талабы.Балалар үйінде тәрбиеленуші баланың жеке тұлғасының әлеуметтік қалыптасуының өзіндік ерекшелігі бар. Оның іс-әрекеті толығымен тәртіпке салынып қадағаланылады, бұл бала дамуында артта қалушылықты, масыл-дықты, жеке басы еркін ұйымдастырудың төменгі деңгейін туындатады. Сонымен қатар, әлеуметтендіруге байланысты ғылыми-педагогикалық әдебиеттерде әлеуметтендіру деңгейлері мен факторлары және «әлеумет-тендіру», «бейімдеу» ұғымдары бөліп қарастырылады. Жетім балаларды әлеуметтендіру мәселесін шетелдік, отандық ғалымдардың зерттеулеріне, тәжірибелерге сүйене отырып, теориялық, практикалық тұрғыда сипаттау қазіргі педагогика іліміндегі мұндай өзекті мәселені шешуге себеп болады. Көптеген теориялық деректерді талдау барысында біздің тарапымыздан қазіргі жағдайда жетім балаларға көмек көрсету жүйесінде жетім балалар тәрбиеленетін мекемелер қызметінің бірнеше жұмыс бағыттары айқындалды. Атап айтар болсақ, әлеуметтік, медициналық, психологиялық, ұйымдастырушылық-тәрбиелеушілік. Мұндағы тәрбиеленушілердің қоғамдық ортаға бейімделуі баланың әлеуметтік статусына сай емес, медициналық тұрғыдан бұл типтегі балалар тұқым қуалаушылық тұрғысынан дертке шалдыққан немесе жүйке жүйкелері тозу арқылы ашушаң, ызақор болып келеді. Мұның барлығы айналып келгенде олардың әлеуметтенуіне кедергі келтіріп, әлеуметтендірудің тиімділігін төмендетеді яғни, балалар шынайы өмірге даярланбайды. Оларды қоғамдық өмірге даярлауда өздерімен қатар бірге алып жүретін адамдардың қажеттігі туындайды. Олар ең алдымен әлеуметтік педагогтар, содан кейін психологтар, жалпы педагогтар.Оларды әлеуметтендіруге қиыншылық тудыратын себептерге тоқталар болсақ, олар әлеуметтік бейімделу деңгейлерінің, әлеуметтік белсенділіктерінің, әлеуметтік құзыреттіктерінің, әлеуметтік құндылықтарының қалыптасуы төмендегідей болып отыр. Оларды әлеуметтендіру әлеуметтік педагогтар тәрбиеші педагог қоғам жүйесі арқылы іске асырылуы тиіс деген тұжырым жасауға болады. Демек, жетім балаларға әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан көмек көрсету, өмір сүруге үйрету, өзімен қатар алып жүру әлеуметтік педагог, психологтардың, тәрбиешілердің, кәсіби іс-әрекеттерінің жүйесі болып табылады. Бұл жетім балаларды өзімен қатар алып жүру баланың бойындағы жеке қасиеттерге сүйену арқылы іске асырылады. Жетім балалардың тұлғалық әлеуметтенуіне бағытталған педагогикалық алғы шарттар жасалуы және теориялық тұрғыдан жүйеге келтірілуі, әдістемелік тұрғыдан нақты қарастыру, кезек күттірмейтін мәселе деп айтуға болады. Балалар үйіндегі тәрбиеленушілер шектеулі қарым-қатынастың шеңберіндегі әлеуметтік байланыстардың тұйық жүйесінде өмір сүреді. Отбасының, білім беру жүйесінің әлеуметтендіру әсері барынша кемиді, достарымен, құрдастарымен қарым-қатынас шеңбері тарылады. Қоғам мекемедегі баланы шеттетіп, оны өзінен және де мәдени құндылықтар мен заңдылықтардан алшақтатады. Балаға қоғамнан алшақтату жағдайында әлеуметтік мәдени тәжірибені жеткізу қиындайды, ол ересек болған кезде де орны толмас тапшылық болып қалады. {| class="wikitable sortable" |- ! Құрлық ! Жетімдер <br /> саны (1000) ! Бүкіл балалар санынан <br />алатын пайызы |- | Африка | align="right"|34,294 | align="center"| 11.9% |- | Азия | align="right"|65,504 | align="center"|6.5% |- | Латын Америка мен Кариб алабы | align="right"|8,166 | align="center"|7.4% |- | Барлығы | align="right"|107,964 | align="center"|7.6% |} ==Жетімдер туралы теориясы== Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала - отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. Демек, біз жетім балаларға ұсынып отырған жобамыздың барысында жаңа мүмкіндіктер сыйлаймыз. Ол Отбасы үлгісіндегі балалар үйі, ондағы шиеленістерді реттейтін және әр балаға жаңа отбасын сыйлайтын делдалдық ұйым. Демек, асырап алғысы келген азаматтарға жағдай жасаймыз. Баланың өзін қоршаған объективті нақтылықта өзін-өзі танытуы үшін тек отбасылық орта ғана мүмкіндік бере алады. Сондықтанда бұл мәселе өте өзекті. Басқа балалар қалай отбасында тұрса, жетім, тастанды балаларымызда отбасы үлгісіндегі үйлерінде тұруы қажет, сонымен қатар өздерінің отбасы махабатын сезіне алмаған жетім балаларымызға сол ыстық отбасы махабатын сезіндіру. Онсыз да тағдырдың тәлкегіне ұшыраған, ата-анасының безбүйрек, қатыкез болғаны үшін, өз отаны бұйыртпаған махаббатты жат елдерден тауып жатқандар да бар. Жат елге барып Қазақстанды қорғау үшін тәрбие алмайды. Қазақстанымыздың атын шығаратын да сөндіретін де осы балаларымыз. Ұлттық рухымызды қалыптастыратын да, ұлттық мүддемізді көтеретін де осы асыл қазыналарымыз. Тәрбиені бала тұлғасының әлеуметтенуінің психологиялық-педагогикалық құрамдас бөлігі ретінде санау тұжырымдамасы (О.С.Гребенюк, А.В.Мудрик, М.И.Рожков); әлеуметтік ортаны баланың тұлғалық қалыптасуындағы өте маңызды детерминант ретінде қабылдауға бағытталған педагогикадағы әлеуметтік-рөлдік тұжырымдама (Н.М.Таланчук, В.П.Созонов); жетім балаларды өмірге бейімдеуде қолданылатын әлеуметтік-психологиялық қолдауды ұйымдастырудың басты психологиялық жағдайларының әдістемелік негіздерінде әзірленген әлеуметтік-психологиялық қолдау мен жәрдем теориясы (Л.И.Аксенова, А.В.Мудрик, Х.Т.Шерьязданова, Ю.Н.Галагузова, Б.А.Расчетина, А.А.Тынышбаева), интегративті тұлғалық құры-лым ретінде көрінетін әлеуметтік-психологиялық жұмысқа ұстаздардың кәсіби жеке дайындығы тұжырымдамасы (Г.Ж.[[Гүлбақыт Жолдасбекқызы Меңлібекова|Меңлібекова]]) мазмұндап отыр. Жұмыс аясында зерттеу мәселелері бойынша психологиялық әдебиеттерді талдау, тұлғалық ба-ғыттаушы сипатты технологиялық үлгіні қолдана отырып, балалар үйіндегі әлеуметтік-психология-лық қолдауды ұйымдастыру жүйесінің тәжірибесін оқып-үйрену, балалар үйінде тәрбиеленушілердің әлеуметтенуін әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламаларын жобалау, әлеуметтік-психологиялық диагностика (сауалнама, бақылау, тестілеу, әңгімелесу), психологиялық тәжірибелік эксперимент әдістері қолданылды. [[Отбасы]] тәрбиесінің теориялық мәселелерін сөз еткенде, Бауыржан Момышұлының “Ұшқан ұя” повесін мысалға алуға болады Бала Бауыржанның психологиясын, отбасындағы тәрбие алу рәсімдерін осы кітапты талдау барысында көреміз. Баланы өмірге бейімдеуде жетімдер үйінің, тәрбиешілердің да орны бөлек. Олай дейтін себебіміз, бала бір жақта тәрбие алу мүмкін емес. Үйде ата-ана баулыса, мектепте мұғалімдер тәрбие береді. Тәлім-тәрбиедегі жарасымдылық бірлесіп жұмыс істеген жағдайда ғана үйлесімділік табады. Өйткені баланың өмір сүруге құштарлығының оянуы өзін қоршаған ортасына: тәрбиешісіне, ата-анаға, бірге жүрген құрбы-достарына, олардың күнделікті іс-әрекеттеріне байланысты. Отбасы- өмірге адам әкелу, оның қажеттілігін өтеу, өмірге жан-жақты даярлау, яғни әлеуметтендіру, сол сияқты тәрбиенің барлық түріне бағыт берумен айналысатын әлеуметтік институт. Отбасы “дербес мектеп, әлеуметтік институт” деп қарастыратын болсақ, әке-шеше-сол орданың ұстаздары, ал ата-әже-профессорлар іспеттес. Сол сияқты Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1959 жылдың 20 қарашасында 1386 (XIY) қарарымен қабылданған “Бала құқықтары Декларациясында”, 1989 жылдың 20 қарашасында қабылданып, 1990 жылдың 2 қыркүйегінде күшіне енген “Бала құқықтары туралы Конвенцияда” бала өмірі мен денсаулығы, білім алуы мен тәрбиесі жан-жақты қаралған. Отбасында ата-ана арқылы берілетін тәрбиенің басты мақсаты- баланың жасын, жеке ерекшелігін, психикалық процестерін ескере отырып, өз тегін жалғастыратын лайықты ұрпақ тәрбиелеу. Сол ияқты отбасы үлгісінде тәрбиеленетін балаларымызды да осылай тәрбиелеу.[2] Осы аталған міндеттерді қазақ отбасында қалай жүзеге асырудың жүйесін жасауда бірізділік болмағанымен, ғалымдарымыз өздерінің зерттеу нысанасы тұрғысында қарастырып келеді. Әрине, қазақ отбасындағы өзіндік ұлттық тәрбиесінің ерекшелігі, ұстанатын қағидалары, сүйенетін тағылымдары бар. Т.Рысқұлов кездерінде отбасы үлгісінде тәрбиелену теория жүзінде пайда болғанымен іске аспады. Кейіннен заңдары да қабылданып бірте-бірте отбасы үлгісіндегі үйлер пайда болып, тастанды, жетім балаларға арналған арнайы үйлер де салынып, іске аса батады. Бұл мәселеге өзіміздің Тұрар Рысқұловтың тигізген үлесі өте зор. Тіпті осы балаларға арналған кереметтей заңдарымыз да бар. Отбасы үлгiсiндегi балалар ауылы және жасөспiрiмдер үйлерi туралы 2000 жыл 13 желтоқсандағы № 113-ІІ Қазақстан Республикасының Заңы. Бұл Заңның негiзгi принциптерi мен мiндеттерi осы Заң адамгершiлiк, әдiлеттiлiк, адамның еркiн дамуы, тәрбиеленушiлердiң құқықтары мен заңды мүдделерiн басымдылықпен қорғау, балалар ауылы және Жасөспiрiмдер үйлерi отбасы мүшелерiнiң өзара көмек және қолдау көрсету принциптерiне негiзделедi. Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. ==Теориялық және тәжірибелік маңызы== -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында қолдау, тәрбиелеу, әлеуметтену үдерістеріндегі өзара байланыстар (ықпалдастыру) арқылы әлеуметтенудің теориялық ау-қымын кеңейту; -іс-әрекет мазмұнына модератор, менеджер, фасилитатор және т.б. қызметтерді енгізе отырып, тәрбиеші мен тәрбиеленушінің арасындағы өзара әрекеттің ұғымын байыту; -әлеуметтік-психологиялық қолдау және жәрдемдесу үдеріснің арақатысын қарастыратын тәсілдерді жүйелендіру; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында әлеуметтік-психологиялық қолдау үдерісінің өзіндік ерекшеліктерін ұлғайту; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балалардың балалар үйі жағдайында әлеуметтенуін әлеумет-тік-психологиялық қолдаудың психологиялық жағдайларын сипаттау және әдістемелік ұсыныстарды ғылыми түрде әзірлеп, оларды сынақтан өткізу; -тәрбиеленіп жатқан мекеменің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, ата-ана қамқорынсыз қалған балаларды әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламасын әзірлеу; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында инвариантты және бала-малы құрамды қолдаудың ықтималды психологиялық жағдайларын (құрылымы, мазмұны, техноло-гиясы) қарастыру. Балалар үйінде жұмыс іс-тейтін ұстаздардың біліктілігін көтеру жүйесінде, жоғары оқу орындарында әлеуметтік қызметкер, психолог, ұстаздар даярлауда қолдануға болады. ==Статистикалық көрсеткіштері== Ресми ақпараттарға сүйенсек Республикамызда 75000 жетім бала ар екен, олардң 660 интернат ұйымдарында тәрбиеленуде, олардың ішінде: жалпы және санаторий түріндегі мектеп-интернаттарда - 37 541 бала, мектеп жанындағы интернаттарда - 15 096 бала, балалар үйлері мен жетім балаларға және ата анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп–интернаттарда - 12 574 бала, кемтар балаларға арналған түзеу мекемелерінде - 12 599 бала, ерекше тәрбиелену жағдайларына мұқтаж балалар мен жасөспірімдерге, мінез құлқы девиантты балаларға арналған мектеп-интернаттарда - 884 бала, отбасы үлгісіндегі балалар ауылдарында – 281 бала, отбасы үлгісіндегі балалар үйлерде тәрбиеленуде. Жетім қалған балалардың негізгі бөлігі білім беру және әлеуметтік қорғау органдарының интернат мекемелерінде тәрбиеленуде. Мұндай мекемелерде бала, бірінші кезекте, ата-анасының қамқорлығына зәру, бұл оның табиғи дамуына кері әсер етіп, нәтижесінде ауыр психологиялық салдарларға әкелуі мүмкін. Балалар еркін қоғамдағы жауапты өмірге дайын болуға тиіс. Ал жетім бала балалар үйінен түлек болып шыққаннан кейін күн сайын ересектердің көмегінсіз бастан кешіруіне тура келетін түрлі проблемаларды шешуге қауқары жоқ. Балалар үйлері түлектерінің ішінде олардың қатарластарына қарағанда, қылмысқа қатысушылар немесе қылмыс құрбандары неғұрлым жиі ұшырасады, жұмысынан немесе тұрғын үйінен неғұрлым жиі айрылады, ал өз отбасын әрең құрса, оның нашақорлық немесе маскүнемдік жолға түсуі тіпті оңай, сонымен қатар олардың арасында суицид құрбандары да жиі кездеседі. Бұл олардың жеке-дара өмірге енуінің үлкен қиындықтармен ұштасып, әр уақытта табысты жүрмейтінінің белгісі. ==Интернат үйлерінде көрсетілетін тәрбие түрлері== [[Әлеуметтік-тұрмыстық тәрбие]]- өзіміздің салт-дәстүрлерімізге тәрбиелеу; [[Әлеуметтік-педагогикалық тәрбие]]- олардың бойында шыншылдық, жанашырлық, адамгершілік пен мейірімділік, ұйымдастырушылық қасиеттерге тәрбиелейді. [[Әлеуметтік-психологиялық тәрбие]]- ұлттық тәлім-тәрбие берудің нәтижесінде өз ұлтына тән ұлттық қадір-қасиеттерді, ұлттық сана сезімді, мінез-құлықты, түйсік-түсінікті, көңіл-күйді, ұлттық сезімді, эмоциялық шымырқануды, ұлттық мақтанышты, ұлттық талғамды, ұлттық материалдық және рухани құндылықтарды, ұлттық мүдделерді, мақсат-мұраттарды, ұлттық өзіндік шаруашылық жүргізу машық-тарын, іскерлік пен тәжірибені, өнерді меңгерту болып табылады; [[Әлеуметтік-құқықтық тәрбиелер]]-білім алу барысында өздерінің құқықтары мен міндеттеріне үйрету. [[Әлеуметтік-экономикалық тәрбиелер]]- әр бала өздерінің қаражаттарын тиімді жұмсауға үйрету, демек қаржылық сауаттылыққа үйрету. ==Әлеуметтенуін қолдаудың мақсаттары мен технологиясы== {| class="wikitable sortable" |- ! Тәсіл!! мақсат !! әдістемелік негіз(технологиясы) |- | Тәрбиеленушіні дербес өмірге дайындау технологиялары || Қажетті әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру арқылы дербес өмірге дайындықты қалыптас-тыру || Дамыту ортасын құру, әлеуметтік-психологиялық тренинг |- | Тәрбиеленушілердің әлеуметтік-кәсіби бейімделуін қалыптастыруға бағытталған технологиялар|| Жасөспірімді белсенді жұмыс әрекетіне қоса отырып, алғашқы кәсіби дағдыны қалыптастыру және тұлғаны дамыту || Өзара әрекеттің бригадалық түрін ұйымдастыру, ынталандыру және шара қолдану жүйесі |- | Тәрбиеленушінің тұлғасына не-гізделген технологиялар || Тәрбиеленушінің үйлесімді тұлға ретінде дамуы || Психологиялық тренингтер мен кеңес беру |} [[Әлеуметтену]] - баланың тұлғалық дамуындағы табиғи үдеріс, ал қолдау – бұл үдерісті демейтін психологиялық жағдайларды қолдан ұйымдастыру жүйесі Осыған қарамастан, әлеуметтенудің басты негіздері (теңесу, интериоризация, еліктеу, аккомодация, фасилитация, көз жеткізу, конфор-мизм) соңғы дамудың табиғи заңдылықтарына негізделген, ұстаздың қолдау алатын баламен өзара әрекетінің негізгі тетіктері ретінде қарастыруға болады. Қажетті психологиялық жағдай сияқты кешенді қолдаудың теориясы мен тәжірибесін қалыптас-тыруға арналған негізгі жағдай жүйелі – бағыттау тәсілі болады. Мұның астарында, дамуды субъектінің сол немесе басқа да инновацияларды дамытуды таңдауы мен меңгеруі деп түсіну жатыр. Жүйелі бағыттау тәсілінің негізі ретінде, субъекті дамуының ішкі қорында, яғни, субъектінің өз бетінше таңдау жасау және ол үшін жауап беру құқығын иелену басымдылығы алға шығады. Осылайша, жетім балаларға арналған кез келген балалар үйі немесе интернаттың басты міндеті – тәрбиеленушілердің әлеуметтенуі, олардың қазіргі қоғамға сіңісуі, оларға: а) жалпы қоғамдық ықпалдастық пен әлеуметтік-психологиялық жағдаяттардың баланың жеке тұлғасының дамуына әсер ету; ә) бұл үдерістегі істерге баланың өзінің белсене ат салысуы; б) қоғамдағы әлеуметтік қатынастар жүйесін жетілдіру, оның ішінде интернат түлектеріне қатыс-ты жүйені қайта қарастыру үдерістері жатады. ==Әлеуметтендірудің негізгі «кластерлері»== '''Отбасылық депривация факторлары'''. Баланың жас шамасына сәйкес ересектермен қарым-қатынасы оның толыққанды психикалық дамуының басты шарты болып табылады. Мұндай қарым-қатынастың негізінде өмірдің алғашқы айларында қалыптасатын жеке байланыстар жүйесі жатыр. Отбасылық әлеуметтену тәжірибесінің болмауы тәрбиелеу мекемелеріндегі өмір жағдайынан туындаған қордаланып қалған қажеттілік фрустрациясымен (психологиялық реакция) байланысты бала-ның тұлғалық және психикалық дамуын тежейді. Отбасылық депривация интернат үлгісіндегі мекемелерде тәрбиеленіп жатқан жасөспірімдердің әлеуметтенуінің бұзылуының бірден-бір басты себебі болып табылады. Әлеуметтік белсенділіктің төмендеуінің факторында. Балалар үйлерінің өзіндік ерекшеліктеріне, жетім балалардың әлеуметтік қоршаған ортамен еркін және кең қарым-қатынасы шектелген. Соның салдарынан, балалар үйлерінде тәрбиеленушілер әлеуметтік белсенділіктің субъектісі ретінде толық-қанды қалыптаспайды. Олардың ересектермен, құрбыларымен қарым-қатынастарында сындарлықтың байқалмайтыны, өз ұстанымдарын өзгелердің пікірлерімен ұштастыруға қырсыздықтары тән. Олардың сана-сезімі қарым-қатынас үдерісіндегі көбіне көп қорғаныс қызметін атқарады. '''Шектеулі қарым-қатынас факторы'''. Жасөспірім жаста қарым-қатынас қаншалықты әлеуметтік және тұлғалық дамудың тетігі болып табылса, оның бұзылуы да қайта қайталанатын қиындықтарды белгілейтін фактор болып саналады. Оның кемшілігі психикалық дамудағы артта қалушылықпен, сезімдік және еріктік аяда ауытқушылықтармен мазмұндалады. Жетім балалардың өз құрбыларымен қарым-қатынас орнатудың барынша мол мүмкіндігі мазмұнды байланыстарға негіз болмайды. Күнделікті өмірдегі «бәрі барлығымен» амалсыздан тілдесудің байланыстары тең тұрақты қатынастар қалыптастыру мүмкіндігін төмендетеді. Сезімдік-ұнамды, сезімдік-ұнамсыз байланыстар көбіне шамадан тыс, артық қарым-қатынас ретінде қалыптасады. Жас-өспірім жетімдер ашушаң, дауқұмар болып келеді. Олардың арасында ауыр және қарама-қайшылықты жағдайлар жиі болып тұрады. ==Шетелге асқан жетімдер саны және рөлі== 1999 жылдан бері шетелдік азаматтар 8169 қазақстандық баланы бауырына басыпты. Бұл – асырап алынған (37 450 бала) балалардың жалпы санының 21,7 пайызы. Ал соңғы он жылда 28 829 (77,1 пайыз) баланы қазақстандықтар және 452 (1,2 пайыз) баланы олардың шетелдердегі туыстары асырап алыпты. «Өткен жылы 3 мыңнан астам жетімдер өзінің жаңа отбасын тапса, тағы да 1 мыңнан астам адам бала асырап алғысы келетіндердің кезегінде тұр», – деді Жансейіт Қансейітұлы. Айғақ болатын тағы бірер сандарды келтірелік. Он жыл ішінде жәудіркөз жетімдер әлемнің 30 еліне әкетілген. Біздің жетімдерімізді асырап алудан бірінші орында – АҚШ (6406 бала), екінші орында – Испания (600), үшінші орында Бельгия (343) тұр. Одан әріде немістер – 173, канадалықтар – 167, ирландықтар – 140, француздар 131 жетімімізді асырап алған. Енді мынадай бір қызық дерекке назар аударалық. Шетел асқан 8169 тұл жетімдердің 3752-сі – қазақтар (45,9 пайыз), 4057-сі – орыстар (49,7 пайыз) және 360-ы басқа ұлттар (4,4 пайыз) екен. Онда да басқа ұлттардың арасында өзбек, тәжік, түрiкмен, қырғыз ұлтының бірде-бір баласы жоқ. Неміс, украин, белорус, татар, поляк, молдован, грек, корей, грузин, шешен, армян және ұйғыр ұлтының өкілдері ғана бар. ==Бала асырап алудағы құқықтары мен міндеттері== 1. Баланы асырап алушы баланы тәрбиелеуге, оның денсаулығы, дене, психикалық, адамгершілік және рухани жағынан дамуы жөнінде қамқорлық етуге міндетті. 2. Бала асырап алушы баланың пікірін және уәкілетті қорғаншы және қамқоршы органдардың нұсқамасын ескере отырып, өз бетінше тәрбие беруге құқылы әрине заңға қайшы боласа. 3. Бала асырап алушы баланың пікірін ескере отырып, оның міндетті орта білім алғанға дейін білім беру мекемесін және баланы оқыту нысанын таңдауға құқығы бар және баланың міндетті түрде орта білім алуын қамтамасыз етуге міндетті. 4. Шетелдік бала асырап алушылар Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктеріне және консулдық мекемелеріне асырап алған баланың денсаулық жағдайы туралы есеп береді. Баланы асырап алу тәртібі. 5. Шетелдік азаматтардың, соның ішінде балалардың туысқандары болып табылатын адамдардың, Қазақстан Республикасының аумағынан тыс тұратын Қазақстан Республикасы азаматтарының балаларды асырап алуы туралы істері аудандық (қалалық) соттарда қаралады. Бала асырап алушының және асырап алынған баланың құқықтары мен міндеттері баланы асырап алу туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап туындайды. Сот баланы асырап алу туралы соттың шешімі заңды күшіне енген күннен бастап үш күн ішінде осы шешімнің көшірмесін шешім шығарған орны бойынша азаматтық хал актілерін жазатын орган мен қорғаншы және қамқоршы органға жіберуге міндетті. Бала асырап алу азаматтық хал актілерінің мемлекеттік тіркеуі үшін белгіленген тәртіппен мемлекеттік тіркелуге тиіс.Б<ref>олдырев Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы, 1987. тарау.</ref><ref>Қазақстанда жетім балалармен әлеуметтік жұмыс жүргізу мәселесінің құқықтық негіздері. – Алматы: Ұлт тағлымы, 2005. – № 4. – Б.314-318.</ref<ref>>Жетім балалармен әлеуметтік жұмыс – өзекті мәселе. – Алматы: Қазақстан жоғары мектебі, 2005. – № 4. – Б.233-235.</ref><ref>Жетім балалардың әлеуметтенуінің кейбір ерекшеліктері //Мектепке дейінгі және бастауыш білім: қазіргі жағдайы, даму тенденциялары және мәселелері халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2014. – Б.118-123.</ref><ref>Социализация детей-сирот как педагогическое явление //Актуальные проблемы образования в условиях его модернизации. Международная научная конференция. – Москва: МГПУ, 2007. – С.151-154.</ref><ref>Проблема становления личности детей-сирот и их взаимоотношения со взрослыми //«Кадровые ресурсы инновационного развития образовательной системы». Материалы І Всеросийского педагогического конгресса. – Москва, 2007. – С.264-268.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Отбасылық құқық]] [[Санат:Отбасы]] g8r68o8w7r9d26lvapana0e19qr9vaz 3605773 3605770 2026-05-16T20:30:00Z Yessennn 181312 ақиқат 3605773 wikitext text/x-wiki '''Аян''' — ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасы қайтыс болған бала болып табылады. Сондай-ақ ата-ана құқықтарының шектелуiне немесе олардан айырылуына, ата-анасы хабар-ошарсыз кеттi деп танылуына, олар өлдi деп жариялануына, әрекетке қабiлетсiз (әрекет қабiлетi шектеулi) деп танылуына, ата-анасының бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеуiне, ата-анасының баласын тәрбиелеуден немесе оның құқықтары мен мүдделерiн қорғаудан жалтаруына, оның iшiнде ата-анасының өз баласын тәрбиелеу немесе емдеу мекемелерiнен алудан бас тартуына байланысты, сондай-ақ ата-анасы қамқорлық жасамаған өзге де жағдайларда жалғызбасты ата-анасының немесе екеуiнiң де қамқорлығынсыз қалған бала. '''Жетімдік''' – баланың психикалық дамуына қатты әсер етеді. Ата-анадан айрылған және интернат жағдайына түскен балалардың жалпы психикалық жағдайы төмендейді, өзін-өзі реттеп-бағыттауы бұзылады, көңіл күйі жабырқау болады. Балалардың басым көпшілігінің өмірге құштарлығы жоға-лады, өзіне-өзінің сенімсіздігі күшейіп, бойын үрей билей бастайды. Эмоционалдық-танымдық тал-пынысы төмендейді де, интеллектуалдық дамуы тежеледі. ==Жетімдіктің түрлері== [[Әлеуметтік жетім]] - ата-анасы бар немесе қайтыс болмаған, бірақ ата -ана өз келісімдерімен баладан бас тарту, сондай-ақ ата-ананың түрлі сол қылықтарға бару арқылы олардың құқықтарын шектеп баланы айырып алу. [[Тұл Жетім]] - ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасының біреуінің қайтыс болуы тұл жетім деп аталады. Қазіргі таңда әлеуметтік жетім тұл жетімге қарағанда 80 пайызды құрап отыр. Қалған пайызы ғана тұл жетімдер. ==Жалпы мәлімет== Жетім атауының өзі кезінде соғыс заманында ата-аналары қайтыс болған кезде баланың қараусыз қалып отырған. Міне осындай соғыс, қиын-қыстау, ашаршылық кезеңдерде пайда болған болатын. Оның өзінде [[Тәуке ханның - Жеті Жарғы]], [[Есім ханның - Ескі жолы]] сияқты заңдарында жетімдерді бай қауқарлы адамдарға асырап алуға беріп отырған. Х - XX ғасыр аралығындағы «жетім» ұғымының анықтамасы - толық жанұялық тәрбие көрмеген. Оларға тән қасиеттер: агрессия, алаңдаушылық, мінездегі жат қылықтар. Кейінгі жылдары әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты және әртүрлі себептер тұрғысынан әлеуметтік жетім балалар саны артуда. Осыған байланысты жетімдер мәселесі және оларға білім беру тәрбиелеу үдерісі, сонымен қатар, психологиялық-педагогикалық тұрғыдан қамтамасыз ету, тек арнайы педагогикада ғана емес жалпы педагогика, психология, әлеуметтік педагогика және тағы басқа ғылымдардың ғылыми білім саласында көкейтесті болып отыр. Бұл жағдайда аталмыш балалар тобы психологтар мен педагогтар, дәрігерлердің зерттеу нысанына айналуда. ==Қоғамдағы орны== Қазақстан Республикасында соңғы жылдары жетім балалар мен ата-анасынан ажыратылған, яғни олардың қамқорлығынсыз қалған балалардың жағдайы көпшілікті толғандыруда. Бұл мәселе Қазақстан Республикасының «Қазақстан-2030» даму стартегиясына сай жетім балалар үйіндегі тәрбиелініп жатқан әрбір ұрпақтың жеке адам ретінде қалыптасуының шешуші факторы ұлттық тәрбие деп көрсеткен. Жетім балалар тәрбиесіне қазіргі кезде ұлттық тәрбие тұрғысынан да көңіл бөліп, оларды тұлғалық қалыптастыру мәселесі бүгінгі күн талабы.Балалар үйінде тәрбиеленуші баланың жеке тұлғасының әлеуметтік қалыптасуының өзіндік ерекшелігі бар. Оның іс-әрекеті толығымен тәртіпке салынып қадағаланылады, бұл бала дамуында артта қалушылықты, масыл-дықты, жеке басы еркін ұйымдастырудың төменгі деңгейін туындатады. Сонымен қатар, әлеуметтендіруге байланысты ғылыми-педагогикалық әдебиеттерде әлеуметтендіру деңгейлері мен факторлары және «әлеумет-тендіру», «бейімдеу» ұғымдары бөліп қарастырылады. Жетім балаларды әлеуметтендіру мәселесін шетелдік, отандық ғалымдардың зерттеулеріне, тәжірибелерге сүйене отырып, теориялық, практикалық тұрғыда сипаттау қазіргі педагогика іліміндегі мұндай өзекті мәселені шешуге себеп болады. Көптеген теориялық деректерді талдау барысында біздің тарапымыздан қазіргі жағдайда жетім балаларға көмек көрсету жүйесінде жетім балалар тәрбиеленетін мекемелер қызметінің бірнеше жұмыс бағыттары айқындалды. Атап айтар болсақ, әлеуметтік, медициналық, психологиялық, ұйымдастырушылық-тәрбиелеушілік. Мұндағы тәрбиеленушілердің қоғамдық ортаға бейімделуі баланың әлеуметтік статусына сай емес, медициналық тұрғыдан бұл типтегі балалар тұқым қуалаушылық тұрғысынан дертке шалдыққан немесе жүйке жүйкелері тозу арқылы ашушаң, ызақор болып келеді. Мұның барлығы айналып келгенде олардың әлеуметтенуіне кедергі келтіріп, әлеуметтендірудің тиімділігін төмендетеді яғни, балалар шынайы өмірге даярланбайды. Оларды қоғамдық өмірге даярлауда өздерімен қатар бірге алып жүретін адамдардың қажеттігі туындайды. Олар ең алдымен әлеуметтік педагогтар, содан кейін психологтар, жалпы педагогтар.Оларды әлеуметтендіруге қиыншылық тудыратын себептерге тоқталар болсақ, олар әлеуметтік бейімделу деңгейлерінің, әлеуметтік белсенділіктерінің, әлеуметтік құзыреттіктерінің, әлеуметтік құндылықтарының қалыптасуы төмендегідей болып отыр. Оларды әлеуметтендіру әлеуметтік педагогтар тәрбиеші педагог қоғам жүйесі арқылы іске асырылуы тиіс деген тұжырым жасауға болады. Демек, жетім балаларға әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан көмек көрсету, өмір сүруге үйрету, өзімен қатар алып жүру әлеуметтік педагог, психологтардың, тәрбиешілердің, кәсіби іс-әрекеттерінің жүйесі болып табылады. Бұл жетім балаларды өзімен қатар алып жүру баланың бойындағы жеке қасиеттерге сүйену арқылы іске асырылады. Жетім балалардың тұлғалық әлеуметтенуіне бағытталған педагогикалық алғы шарттар жасалуы және теориялық тұрғыдан жүйеге келтірілуі, әдістемелік тұрғыдан нақты қарастыру, кезек күттірмейтін мәселе деп айтуға болады. Балалар үйіндегі тәрбиеленушілер шектеулі қарым-қатынастың шеңберіндегі әлеуметтік байланыстардың тұйық жүйесінде өмір сүреді. Отбасының, білім беру жүйесінің әлеуметтендіру әсері барынша кемиді, достарымен, құрдастарымен қарым-қатынас шеңбері тарылады. Қоғам мекемедегі баланы шеттетіп, оны өзінен және де мәдени құндылықтар мен заңдылықтардан алшақтатады. Балаға қоғамнан алшақтату жағдайында әлеуметтік мәдени тәжірибені жеткізу қиындайды, ол ересек болған кезде де орны толмас тапшылық болып қалады. {| class="wikitable sortable" |- ! Құрлық ! Жетімдер <br /> саны (1000) ! Бүкіл балалар санынан <br />алатын пайызы |- | Африка | align="right"|34,294 | align="center"| 11.9% |- | Азия | align="right"|65,504 | align="center"|6.5% |- | Латын Америка мен Кариб алабы | align="right"|8,166 | align="center"|7.4% |- | Барлығы | align="right"|107,964 | align="center"|7.6% |} ==Жетімдер туралы теориясы== Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала - отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. Демек, біз жетім балаларға ұсынып отырған жобамыздың барысында жаңа мүмкіндіктер сыйлаймыз. Ол Отбасы үлгісіндегі балалар үйі, ондағы шиеленістерді реттейтін және әр балаға жаңа отбасын сыйлайтын делдалдық ұйым. Демек, асырап алғысы келген азаматтарға жағдай жасаймыз. Баланың өзін қоршаған объективті нақтылықта өзін-өзі танытуы үшін тек отбасылық орта ғана мүмкіндік бере алады. Сондықтанда бұл мәселе өте өзекті. Басқа балалар қалай отбасында тұрса, жетім, тастанды балаларымызда отбасы үлгісіндегі үйлерінде тұруы қажет, сонымен қатар өздерінің отбасы махабатын сезіне алмаған жетім балаларымызға сол ыстық отбасы махабатын сезіндіру. Онсыз да тағдырдың тәлкегіне ұшыраған, ата-анасының безбүйрек, қатыкез болғаны үшін, өз отаны бұйыртпаған махаббатты жат елдерден тауып жатқандар да бар. Жат елге барып Қазақстанды қорғау үшін тәрбие алмайды. Қазақстанымыздың атын шығаратын да сөндіретін де осы балаларымыз. Ұлттық рухымызды қалыптастыратын да, ұлттық мүддемізді көтеретін де осы асыл қазыналарымыз. Тәрбиені бала тұлғасының әлеуметтенуінің психологиялық-педагогикалық құрамдас бөлігі ретінде санау тұжырымдамасы (О.С.Гребенюк, А.В.Мудрик, М.И.Рожков); әлеуметтік ортаны баланың тұлғалық қалыптасуындағы өте маңызды детерминант ретінде қабылдауға бағытталған педагогикадағы әлеуметтік-рөлдік тұжырымдама (Н.М.Таланчук, В.П.Созонов); жетім балаларды өмірге бейімдеуде қолданылатын әлеуметтік-психологиялық қолдауды ұйымдастырудың басты психологиялық жағдайларының әдістемелік негіздерінде әзірленген әлеуметтік-психологиялық қолдау мен жәрдем теориясы (Л.И.Аксенова, А.В.Мудрик, Х.Т.Шерьязданова, Ю.Н.Галагузова, Б.А.Расчетина, А.А.Тынышбаева), интегративті тұлғалық құры-лым ретінде көрінетін әлеуметтік-психологиялық жұмысқа ұстаздардың кәсіби жеке дайындығы тұжырымдамасы (Г.Ж.[[Гүлбақыт Жолдасбекқызы Меңлібекова|Меңлібекова]]) мазмұндап отыр. Жұмыс аясында зерттеу мәселелері бойынша психологиялық әдебиеттерді талдау, тұлғалық ба-ғыттаушы сипатты технологиялық үлгіні қолдана отырып, балалар үйіндегі әлеуметтік-психология-лық қолдауды ұйымдастыру жүйесінің тәжірибесін оқып-үйрену, балалар үйінде тәрбиеленушілердің әлеуметтенуін әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламаларын жобалау, әлеуметтік-психологиялық диагностика (сауалнама, бақылау, тестілеу, әңгімелесу), психологиялық тәжірибелік эксперимент әдістері қолданылды. [[Отбасы]] тәрбиесінің теориялық мәселелерін сөз еткенде, Бауыржан Момышұлының “Ұшқан ұя” повесін мысалға алуға болады Бала Бауыржанның психологиясын, отбасындағы тәрбие алу рәсімдерін осы кітапты талдау барысында көреміз. Баланы өмірге бейімдеуде жетімдер үйінің, тәрбиешілердің да орны бөлек. Олай дейтін себебіміз, бала бір жақта тәрбие алу мүмкін емес. Үйде ата-ана баулыса, мектепте мұғалімдер тәрбие береді. Тәлім-тәрбиедегі жарасымдылық бірлесіп жұмыс істеген жағдайда ғана үйлесімділік табады. Өйткені баланың өмір сүруге құштарлығының оянуы өзін қоршаған ортасына: тәрбиешісіне, ата-анаға, бірге жүрген құрбы-достарына, олардың күнделікті іс-әрекеттеріне байланысты. Отбасы- өмірге адам әкелу, оның қажеттілігін өтеу, өмірге жан-жақты даярлау, яғни әлеуметтендіру, сол сияқты тәрбиенің барлық түріне бағыт берумен айналысатын әлеуметтік институт. Отбасы “дербес мектеп, әлеуметтік институт” деп қарастыратын болсақ, әке-шеше-сол орданың ұстаздары, ал ата-әже-профессорлар іспеттес. Сол сияқты Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1959 жылдың 20 қарашасында 1386 (XIY) қарарымен қабылданған “Бала құқықтары Декларациясында”, 1989 жылдың 20 қарашасында қабылданып, 1990 жылдың 2 қыркүйегінде күшіне енген “Бала құқықтары туралы Конвенцияда” бала өмірі мен денсаулығы, білім алуы мен тәрбиесі жан-жақты қаралған. Отбасында ата-ана арқылы берілетін тәрбиенің басты мақсаты- баланың жасын, жеке ерекшелігін, психикалық процестерін ескере отырып, өз тегін жалғастыратын лайықты ұрпақ тәрбиелеу. Сол ияқты отбасы үлгісінде тәрбиеленетін балаларымызды да осылай тәрбиелеу.[2] Осы аталған міндеттерді қазақ отбасында қалай жүзеге асырудың жүйесін жасауда бірізділік болмағанымен, ғалымдарымыз өздерінің зерттеу нысанасы тұрғысында қарастырып келеді. Әрине, қазақ отбасындағы өзіндік ұлттық тәрбиесінің ерекшелігі, ұстанатын қағидалары, сүйенетін тағылымдары бар. Т.Рысқұлов кездерінде отбасы үлгісінде тәрбиелену теория жүзінде пайда болғанымен іске аспады. Кейіннен заңдары да қабылданып бірте-бірте отбасы үлгісіндегі үйлер пайда болып, тастанды, жетім балаларға арналған арнайы үйлер де салынып, іске аса батады. Бұл мәселеге өзіміздің Тұрар Рысқұловтың тигізген үлесі өте зор. Тіпті осы балаларға арналған кереметтей заңдарымыз да бар. Отбасы үлгiсiндегi балалар ауылы және жасөспiрiмдер үйлерi туралы 2000 жыл 13 желтоқсандағы № 113-ІІ Қазақстан Республикасының Заңы. Бұл Заңның негiзгi принциптерi мен мiндеттерi осы Заң адамгершiлiк, әдiлеттiлiк, адамның еркiн дамуы, тәрбиеленушiлердiң құқықтары мен заңды мүдделерiн басымдылықпен қорғау, балалар ауылы және Жасөспiрiмдер үйлерi отбасы мүшелерiнiң өзара көмек және қолдау көрсету принциптерiне негiзделедi. Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. ==Теориялық және тәжірибелік маңызы== -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында қолдау, тәрбиелеу, әлеуметтену үдерістеріндегі өзара байланыстар (ықпалдастыру) арқылы әлеуметтенудің теориялық ау-қымын кеңейту; -іс-әрекет мазмұнына модератор, менеджер, фасилитатор және т.б. қызметтерді енгізе отырып, тәрбиеші мен тәрбиеленушінің арасындағы өзара әрекеттің ұғымын байыту; -әлеуметтік-психологиялық қолдау және жәрдемдесу үдеріснің арақатысын қарастыратын тәсілдерді жүйелендіру; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында әлеуметтік-психологиялық қолдау үдерісінің өзіндік ерекшеліктерін ұлғайту; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балалардың балалар үйі жағдайында әлеуметтенуін әлеумет-тік-психологиялық қолдаудың психологиялық жағдайларын сипаттау және әдістемелік ұсыныстарды ғылыми түрде әзірлеп, оларды сынақтан өткізу; -тәрбиеленіп жатқан мекеменің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, ата-ана қамқорынсыз қалған балаларды әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламасын әзірлеу; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында инвариантты және бала-малы құрамды қолдаудың ықтималды психологиялық жағдайларын (құрылымы, мазмұны, техноло-гиясы) қарастыру. Балалар үйінде жұмыс іс-тейтін ұстаздардың біліктілігін көтеру жүйесінде, жоғары оқу орындарында әлеуметтік қызметкер, психолог, ұстаздар даярлауда қолдануға болады. ==Статистикалық көрсеткіштері== Ресми ақпараттарға сүйенсек Республикамызда 75000 жетім бала ар екен, олардң 660 интернат ұйымдарында тәрбиеленуде, олардың ішінде: жалпы және санаторий түріндегі мектеп-интернаттарда - 37 541 бала, мектеп жанындағы интернаттарда - 15 096 бала, балалар үйлері мен жетім балаларға және ата анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп–интернаттарда - 12 574 бала, кемтар балаларға арналған түзеу мекемелерінде - 12 599 бала, ерекше тәрбиелену жағдайларына мұқтаж балалар мен жасөспірімдерге, мінез құлқы девиантты балаларға арналған мектеп-интернаттарда - 884 бала, отбасы үлгісіндегі балалар ауылдарында – 281 бала, отбасы үлгісіндегі балалар үйлерде тәрбиеленуде. Жетім қалған балалардың негізгі бөлігі білім беру және әлеуметтік қорғау органдарының интернат мекемелерінде тәрбиеленуде. Мұндай мекемелерде бала, бірінші кезекте, ата-анасының қамқорлығына зәру, бұл оның табиғи дамуына кері әсер етіп, нәтижесінде ауыр психологиялық салдарларға әкелуі мүмкін. Балалар еркін қоғамдағы жауапты өмірге дайын болуға тиіс. Ал жетім бала балалар үйінен түлек болып шыққаннан кейін күн сайын ересектердің көмегінсіз бастан кешіруіне тура келетін түрлі проблемаларды шешуге қауқары жоқ. Балалар үйлері түлектерінің ішінде олардың қатарластарына қарағанда, қылмысқа қатысушылар немесе қылмыс құрбандары неғұрлым жиі ұшырасады, жұмысынан немесе тұрғын үйінен неғұрлым жиі айрылады, ал өз отбасын әрең құрса, оның нашақорлық немесе маскүнемдік жолға түсуі тіпті оңай, сонымен қатар олардың арасында суицид құрбандары да жиі кездеседі. Бұл олардың жеке-дара өмірге енуінің үлкен қиындықтармен ұштасып, әр уақытта табысты жүрмейтінінің белгісі. ==Интернат үйлерінде көрсетілетін тәрбие түрлері== [[Әлеуметтік-тұрмыстық тәрбие]]- өзіміздің салт-дәстүрлерімізге тәрбиелеу; [[Әлеуметтік-педагогикалық тәрбие]]- олардың бойында шыншылдық, жанашырлық, адамгершілік пен мейірімділік, ұйымдастырушылық қасиеттерге тәрбиелейді. [[Әлеуметтік-психологиялық тәрбие]]- ұлттық тәлім-тәрбие берудің нәтижесінде өз ұлтына тән ұлттық қадір-қасиеттерді, ұлттық сана сезімді, мінез-құлықты, түйсік-түсінікті, көңіл-күйді, ұлттық сезімді, эмоциялық шымырқануды, ұлттық мақтанышты, ұлттық талғамды, ұлттық материалдық және рухани құндылықтарды, ұлттық мүдделерді, мақсат-мұраттарды, ұлттық өзіндік шаруашылық жүргізу машық-тарын, іскерлік пен тәжірибені, өнерді меңгерту болып табылады; [[Әлеуметтік-құқықтық тәрбиелер]]-білім алу барысында өздерінің құқықтары мен міндеттеріне үйрету. [[Әлеуметтік-экономикалық тәрбиелер]]- әр бала өздерінің қаражаттарын тиімді жұмсауға үйрету, демек қаржылық сауаттылыққа үйрету. ==Әлеуметтенуін қолдаудың мақсаттары мен технологиясы== {| class="wikitable sortable" |- ! Тәсіл!! мақсат !! әдістемелік негіз(технологиясы) |- | Тәрбиеленушіні дербес өмірге дайындау технологиялары || Қажетті әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру арқылы дербес өмірге дайындықты қалыптас-тыру || Дамыту ортасын құру, әлеуметтік-психологиялық тренинг |- | Тәрбиеленушілердің әлеуметтік-кәсіби бейімделуін қалыптастыруға бағытталған технологиялар|| Жасөспірімді белсенді жұмыс әрекетіне қоса отырып, алғашқы кәсіби дағдыны қалыптастыру және тұлғаны дамыту || Өзара әрекеттің бригадалық түрін ұйымдастыру, ынталандыру және шара қолдану жүйесі |- | Тәрбиеленушінің тұлғасына не-гізделген технологиялар || Тәрбиеленушінің үйлесімді тұлға ретінде дамуы || Психологиялық тренингтер мен кеңес беру |} [[Әлеуметтену]] - баланың тұлғалық дамуындағы табиғи үдеріс, ал қолдау – бұл үдерісті демейтін психологиялық жағдайларды қолдан ұйымдастыру жүйесі Осыған қарамастан, әлеуметтенудің басты негіздері (теңесу, интериоризация, еліктеу, аккомодация, фасилитация, көз жеткізу, конфор-мизм) соңғы дамудың табиғи заңдылықтарына негізделген, ұстаздың қолдау алатын баламен өзара әрекетінің негізгі тетіктері ретінде қарастыруға болады. Қажетті психологиялық жағдай сияқты кешенді қолдаудың теориясы мен тәжірибесін қалыптас-тыруға арналған негізгі жағдай жүйелі – бағыттау тәсілі болады. Мұның астарында, дамуды субъектінің сол немесе басқа да инновацияларды дамытуды таңдауы мен меңгеруі деп түсіну жатыр. Жүйелі бағыттау тәсілінің негізі ретінде, субъекті дамуының ішкі қорында, яғни, субъектінің өз бетінше таңдау жасау және ол үшін жауап беру құқығын иелену басымдылығы алға шығады. Осылайша, жетім балаларға арналған кез келген балалар үйі немесе интернаттың басты міндеті – тәрбиеленушілердің әлеуметтенуі, олардың қазіргі қоғамға сіңісуі, оларға: а) жалпы қоғамдық ықпалдастық пен әлеуметтік-психологиялық жағдаяттардың баланың жеке тұлғасының дамуына әсер ету; ә) бұл үдерістегі істерге баланың өзінің белсене ат салысуы; б) қоғамдағы әлеуметтік қатынастар жүйесін жетілдіру, оның ішінде интернат түлектеріне қатыс-ты жүйені қайта қарастыру үдерістері жатады. ==Әлеуметтендірудің негізгі «кластерлері»== '''Отбасылық депривация факторлары'''. Баланың жас шамасына сәйкес ересектермен қарым-қатынасы оның толыққанды психикалық дамуының басты шарты болып табылады. Мұндай қарым-қатынастың негізінде өмірдің алғашқы айларында қалыптасатын жеке байланыстар жүйесі жатыр. Отбасылық әлеуметтену тәжірибесінің болмауы тәрбиелеу мекемелеріндегі өмір жағдайынан туындаған қордаланып қалған қажеттілік фрустрациясымен (психологиялық реакция) байланысты бала-ның тұлғалық және психикалық дамуын тежейді. Отбасылық депривация интернат үлгісіндегі мекемелерде тәрбиеленіп жатқан жасөспірімдердің әлеуметтенуінің бұзылуының бірден-бір басты себебі болып табылады. Әлеуметтік белсенділіктің төмендеуінің факторында. Балалар үйлерінің өзіндік ерекшеліктеріне, жетім балалардың әлеуметтік қоршаған ортамен еркін және кең қарым-қатынасы шектелген. Соның салдарынан, балалар үйлерінде тәрбиеленушілер әлеуметтік белсенділіктің субъектісі ретінде толық-қанды қалыптаспайды. Олардың ересектермен, құрбыларымен қарым-қатынастарында сындарлықтың байқалмайтыны, өз ұстанымдарын өзгелердің пікірлерімен ұштастыруға қырсыздықтары тән. Олардың сана-сезімі қарым-қатынас үдерісіндегі көбіне көп қорғаныс қызметін атқарады. '''Шектеулі қарым-қатынас факторы'''. Жасөспірім жаста қарым-қатынас қаншалықты әлеуметтік және тұлғалық дамудың тетігі болып табылса, оның бұзылуы да қайта қайталанатын қиындықтарды белгілейтін фактор болып саналады. Оның кемшілігі психикалық дамудағы артта қалушылықпен, сезімдік және еріктік аяда ауытқушылықтармен мазмұндалады. Жетім балалардың өз құрбыларымен қарым-қатынас орнатудың барынша мол мүмкіндігі мазмұнды байланыстарға негіз болмайды. Күнделікті өмірдегі «бәрі барлығымен» амалсыздан тілдесудің байланыстары тең тұрақты қатынастар қалыптастыру мүмкіндігін төмендетеді. Сезімдік-ұнамды, сезімдік-ұнамсыз байланыстар көбіне шамадан тыс, артық қарым-қатынас ретінде қалыптасады. Жас-өспірім жетімдер ашушаң, дауқұмар болып келеді. Олардың арасында ауыр және қарама-қайшылықты жағдайлар жиі болып тұрады. ==Шетелге асқан жетімдер саны және рөлі== 1999 жылдан бері шетелдік азаматтар 8169 қазақстандық баланы бауырына басыпты. Бұл – асырап алынған (37 450 бала) балалардың жалпы санының 21,7 пайызы. Ал соңғы он жылда 28 829 (77,1 пайыз) баланы қазақстандықтар және 452 (1,2 пайыз) баланы олардың шетелдердегі туыстары асырап алыпты. «Өткен жылы 3 мыңнан астам жетімдер өзінің жаңа отбасын тапса, тағы да 1 мыңнан астам адам бала асырап алғысы келетіндердің кезегінде тұр», – деді Жансейіт Қансейітұлы. Айғақ болатын тағы бірер сандарды келтірелік. Он жыл ішінде жәудіркөз жетімдер әлемнің 30 еліне әкетілген. Біздің жетімдерімізді асырап алудан бірінші орында – АҚШ (6406 бала), екінші орында – Испания (600), үшінші орында Бельгия (343) тұр. Одан әріде немістер – 173, канадалықтар – 167, ирландықтар – 140, француздар 131 жетімімізді асырап алған. Енді мынадай бір қызық дерекке назар аударалық. Шетел асқан 8169 тұл жетімдердің 3752-сі – қазақтар (45,9 пайыз), 4057-сі – орыстар (49,7 пайыз) және 360-ы басқа ұлттар (4,4 пайыз) екен. Онда да басқа ұлттардың арасында өзбек, тәжік, түрiкмен, қырғыз ұлтының бірде-бір баласы жоқ. Неміс, украин, белорус, татар, поляк, молдован, грек, корей, грузин, шешен, армян және ұйғыр ұлтының өкілдері ғана бар. ==Бала асырап алудағы құқықтары мен міндеттері== 1. Баланы асырап алушы баланы тәрбиелеуге, оның денсаулығы, дене, психикалық, адамгершілік және рухани жағынан дамуы жөнінде қамқорлық етуге міндетті. 2. Бала асырап алушы баланың пікірін және уәкілетті қорғаншы және қамқоршы органдардың нұсқамасын ескере отырып, өз бетінше тәрбие беруге құқылы әрине заңға қайшы боласа. 3. Бала асырап алушы баланың пікірін ескере отырып, оның міндетті орта білім алғанға дейін білім беру мекемесін және баланы оқыту нысанын таңдауға құқығы бар және баланың міндетті түрде орта білім алуын қамтамасыз етуге міндетті. 4. Шетелдік бала асырап алушылар Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктеріне және консулдық мекемелеріне асырап алған баланың денсаулық жағдайы туралы есеп береді. Баланы асырап алу тәртібі. 5. Шетелдік азаматтардың, соның ішінде балалардың туысқандары болып табылатын адамдардың, Қазақстан Республикасының аумағынан тыс тұратын Қазақстан Республикасы азаматтарының балаларды асырап алуы туралы істері аудандық (қалалық) соттарда қаралады. Бала асырап алушының және асырап алынған баланың құқықтары мен міндеттері баланы асырап алу туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап туындайды. Сот баланы асырап алу туралы соттың шешімі заңды күшіне енген күннен бастап үш күн ішінде осы шешімнің көшірмесін шешім шығарған орны бойынша азаматтық хал актілерін жазатын орган мен қорғаншы және қамқоршы органға жіберуге міндетті. Бала асырап алу азаматтық хал актілерінің мемлекеттік тіркеуі үшін белгіленген тәртіппен мемлекеттік тіркелуге тиіс.Б<ref>олдырев Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы, 1987. тарау.</ref><ref>Қазақстанда жетім балалармен әлеуметтік жұмыс жүргізу мәселесінің құқықтық негіздері. – Алматы: Ұлт тағлымы, 2005. – № 4. – Б.314-318.</ref<ref>>Жетім балалармен әлеуметтік жұмыс – өзекті мәселе. – Алматы: Қазақстан жоғары мектебі, 2005. – № 4. – Б.233-235.</ref><ref>Жетім балалардың әлеуметтенуінің кейбір ерекшеліктері //Мектепке дейінгі және бастауыш білім: қазіргі жағдайы, даму тенденциялары және мәселелері халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2014. – Б.118-123.</ref><ref>Социализация детей-сирот как педагогическое явление //Актуальные проблемы образования в условиях его модернизации. Международная научная конференция. – Москва: МГПУ, 2007. – С.151-154.</ref><ref>Проблема становления личности детей-сирот и их взаимоотношения со взрослыми //«Кадровые ресурсы инновационного развития образовательной системы». Материалы І Всеросийского педагогического конгресса. – Москва, 2007. – С.264-268.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Отбасылық құқық]] [[Санат:Отбасы]] qpbg9lm93y0ssd3nb1pinds7m6tjhpz 3605777 3605773 2026-05-16T20:46:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Yessennn|Yessennn]] ([[User talk:Yessennn|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-29567-21|~2026-29567-21]] соңғы нұсқасына қайтарды 3605770 wikitext text/x-wiki '''Ануар''' — ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасы қайтыс болған бала болып табылады. Сондай-ақ ата-ана құқықтарының шектелуiне немесе олардан айырылуына, ата-анасы хабар-ошарсыз кеттi деп танылуына, олар өлдi деп жариялануына, әрекетке қабiлетсiз (әрекет қабiлетi шектеулi) деп танылуына, ата-анасының бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеуiне, ата-анасының баласын тәрбиелеуден немесе оның құқықтары мен мүдделерiн қорғаудан жалтаруына, оның iшiнде ата-анасының өз баласын тәрбиелеу немесе емдеу мекемелерiнен алудан бас тартуына байланысты, сондай-ақ ата-анасы қамқорлық жасамаған өзге де жағдайларда жалғызбасты ата-анасының немесе екеуiнiң де қамқорлығынсыз қалған бала. '''Жетімдік''' – баланың психикалық дамуына қатты әсер етеді. Ата-анадан айрылған және интернат жағдайына түскен балалардың жалпы психикалық жағдайы төмендейді, өзін-өзі реттеп-бағыттауы бұзылады, көңіл күйі жабырқау болады. Балалардың басым көпшілігінің өмірге құштарлығы жоға-лады, өзіне-өзінің сенімсіздігі күшейіп, бойын үрей билей бастайды. Эмоционалдық-танымдық тал-пынысы төмендейді де, интеллектуалдық дамуы тежеледі. ==Жетімдіктің түрлері== [[Әлеуметтік жетім]] - ата-анасы бар немесе қайтыс болмаған, бірақ ата -ана өз келісімдерімен баладан бас тарту, сондай-ақ ата-ананың түрлі сол қылықтарға бару арқылы олардың құқықтарын шектеп баланы айырып алу. [[Тұл Жетім]] - ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасының біреуінің қайтыс болуы тұл жетім деп аталады. Қазіргі таңда әлеуметтік жетім тұл жетімге қарағанда 80 пайызды құрап отыр. Қалған пайызы ғана тұл жетімдер. ==Жалпы мәлімет== Жетім атауының өзі кезінде соғыс заманында ата-аналары қайтыс болған кезде баланың қараусыз қалып отырған. Міне осындай соғыс, қиын-қыстау, ашаршылық кезеңдерде пайда болған болатын. Оның өзінде [[Тәуке ханның - Жеті Жарғы]], [[Есім ханның - Ескі жолы]] сияқты заңдарында жетімдерді бай қауқарлы адамдарға асырап алуға беріп отырған. Х - XX ғасыр аралығындағы «жетім» ұғымының анықтамасы - толық жанұялық тәрбие көрмеген. Оларға тән қасиеттер: агрессия, алаңдаушылық, мінездегі жат қылықтар. Кейінгі жылдары әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты және әртүрлі себептер тұрғысынан әлеуметтік жетім балалар саны артуда. Осыған байланысты жетімдер мәселесі және оларға білім беру тәрбиелеу үдерісі, сонымен қатар, психологиялық-педагогикалық тұрғыдан қамтамасыз ету, тек арнайы педагогикада ғана емес жалпы педагогика, психология, әлеуметтік педагогика және тағы басқа ғылымдардың ғылыми білім саласында көкейтесті болып отыр. Бұл жағдайда аталмыш балалар тобы психологтар мен педагогтар, дәрігерлердің зерттеу нысанына айналуда. ==Қоғамдағы орны== Қазақстан Республикасында соңғы жылдары жетім балалар мен ата-анасынан ажыратылған, яғни олардың қамқорлығынсыз қалған балалардың жағдайы көпшілікті толғандыруда. Бұл мәселе Қазақстан Республикасының «Қазақстан-2030» даму стартегиясына сай жетім балалар үйіндегі тәрбиелініп жатқан әрбір ұрпақтың жеке адам ретінде қалыптасуының шешуші факторы ұлттық тәрбие деп көрсеткен. Жетім балалар тәрбиесіне қазіргі кезде ұлттық тәрбие тұрғысынан да көңіл бөліп, оларды тұлғалық қалыптастыру мәселесі бүгінгі күн талабы.Балалар үйінде тәрбиеленуші баланың жеке тұлғасының әлеуметтік қалыптасуының өзіндік ерекшелігі бар. Оның іс-әрекеті толығымен тәртіпке салынып қадағаланылады, бұл бала дамуында артта қалушылықты, масыл-дықты, жеке басы еркін ұйымдастырудың төменгі деңгейін туындатады. Сонымен қатар, әлеуметтендіруге байланысты ғылыми-педагогикалық әдебиеттерде әлеуметтендіру деңгейлері мен факторлары және «әлеумет-тендіру», «бейімдеу» ұғымдары бөліп қарастырылады. Жетім балаларды әлеуметтендіру мәселесін шетелдік, отандық ғалымдардың зерттеулеріне, тәжірибелерге сүйене отырып, теориялық, практикалық тұрғыда сипаттау қазіргі педагогика іліміндегі мұндай өзекті мәселені шешуге себеп болады. Көптеген теориялық деректерді талдау барысында біздің тарапымыздан қазіргі жағдайда жетім балаларға көмек көрсету жүйесінде жетім балалар тәрбиеленетін мекемелер қызметінің бірнеше жұмыс бағыттары айқындалды. Атап айтар болсақ, әлеуметтік, медициналық, психологиялық, ұйымдастырушылық-тәрбиелеушілік. Мұндағы тәрбиеленушілердің қоғамдық ортаға бейімделуі баланың әлеуметтік статусына сай емес, медициналық тұрғыдан бұл типтегі балалар тұқым қуалаушылық тұрғысынан дертке шалдыққан немесе жүйке жүйкелері тозу арқылы ашушаң, ызақор болып келеді. Мұның барлығы айналып келгенде олардың әлеуметтенуіне кедергі келтіріп, әлеуметтендірудің тиімділігін төмендетеді яғни, балалар шынайы өмірге даярланбайды. Оларды қоғамдық өмірге даярлауда өздерімен қатар бірге алып жүретін адамдардың қажеттігі туындайды. Олар ең алдымен әлеуметтік педагогтар, содан кейін психологтар, жалпы педагогтар.Оларды әлеуметтендіруге қиыншылық тудыратын себептерге тоқталар болсақ, олар әлеуметтік бейімделу деңгейлерінің, әлеуметтік белсенділіктерінің, әлеуметтік құзыреттіктерінің, әлеуметтік құндылықтарының қалыптасуы төмендегідей болып отыр. Оларды әлеуметтендіру әлеуметтік педагогтар тәрбиеші педагог қоғам жүйесі арқылы іске асырылуы тиіс деген тұжырым жасауға болады. Демек, жетім балаларға әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан көмек көрсету, өмір сүруге үйрету, өзімен қатар алып жүру әлеуметтік педагог, психологтардың, тәрбиешілердің, кәсіби іс-әрекеттерінің жүйесі болып табылады. Бұл жетім балаларды өзімен қатар алып жүру баланың бойындағы жеке қасиеттерге сүйену арқылы іске асырылады. Жетім балалардың тұлғалық әлеуметтенуіне бағытталған педагогикалық алғы шарттар жасалуы және теориялық тұрғыдан жүйеге келтірілуі, әдістемелік тұрғыдан нақты қарастыру, кезек күттірмейтін мәселе деп айтуға болады. Балалар үйіндегі тәрбиеленушілер шектеулі қарым-қатынастың шеңберіндегі әлеуметтік байланыстардың тұйық жүйесінде өмір сүреді. Отбасының, білім беру жүйесінің әлеуметтендіру әсері барынша кемиді, достарымен, құрдастарымен қарым-қатынас шеңбері тарылады. Қоғам мекемедегі баланы шеттетіп, оны өзінен және де мәдени құндылықтар мен заңдылықтардан алшақтатады. Балаға қоғамнан алшақтату жағдайында әлеуметтік мәдени тәжірибені жеткізу қиындайды, ол ересек болған кезде де орны толмас тапшылық болып қалады. {| class="wikitable sortable" |- ! Құрлық ! Жетімдер <br /> саны (1000) ! Бүкіл балалар санынан <br />алатын пайызы |- | Африка | align="right"|34,294 | align="center"| 11.9% |- | Азия | align="right"|65,504 | align="center"|6.5% |- | Латын Америка мен Кариб алабы | align="right"|8,166 | align="center"|7.4% |- | Барлығы | align="right"|107,964 | align="center"|7.6% |} ==Жетімдер туралы теориясы== Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала - отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. Демек, біз жетім балаларға ұсынып отырған жобамыздың барысында жаңа мүмкіндіктер сыйлаймыз. Ол Отбасы үлгісіндегі балалар үйі, ондағы шиеленістерді реттейтін және әр балаға жаңа отбасын сыйлайтын делдалдық ұйым. Демек, асырап алғысы келген азаматтарға жағдай жасаймыз. Баланың өзін қоршаған объективті нақтылықта өзін-өзі танытуы үшін тек отбасылық орта ғана мүмкіндік бере алады. Сондықтанда бұл мәселе өте өзекті. Басқа балалар қалай отбасында тұрса, жетім, тастанды балаларымызда отбасы үлгісіндегі үйлерінде тұруы қажет, сонымен қатар өздерінің отбасы махабатын сезіне алмаған жетім балаларымызға сол ыстық отбасы махабатын сезіндіру. Онсыз да тағдырдың тәлкегіне ұшыраған, ата-анасының безбүйрек, қатыкез болғаны үшін, өз отаны бұйыртпаған махаббатты жат елдерден тауып жатқандар да бар. Жат елге барып Қазақстанды қорғау үшін тәрбие алмайды. Қазақстанымыздың атын шығаратын да сөндіретін де осы балаларымыз. Ұлттық рухымызды қалыптастыратын да, ұлттық мүддемізді көтеретін де осы асыл қазыналарымыз. Тәрбиені бала тұлғасының әлеуметтенуінің психологиялық-педагогикалық құрамдас бөлігі ретінде санау тұжырымдамасы (О.С.Гребенюк, А.В.Мудрик, М.И.Рожков); әлеуметтік ортаны баланың тұлғалық қалыптасуындағы өте маңызды детерминант ретінде қабылдауға бағытталған педагогикадағы әлеуметтік-рөлдік тұжырымдама (Н.М.Таланчук, В.П.Созонов); жетім балаларды өмірге бейімдеуде қолданылатын әлеуметтік-психологиялық қолдауды ұйымдастырудың басты психологиялық жағдайларының әдістемелік негіздерінде әзірленген әлеуметтік-психологиялық қолдау мен жәрдем теориясы (Л.И.Аксенова, А.В.Мудрик, Х.Т.Шерьязданова, Ю.Н.Галагузова, Б.А.Расчетина, А.А.Тынышбаева), интегративті тұлғалық құры-лым ретінде көрінетін әлеуметтік-психологиялық жұмысқа ұстаздардың кәсіби жеке дайындығы тұжырымдамасы (Г.Ж.[[Гүлбақыт Жолдасбекқызы Меңлібекова|Меңлібекова]]) мазмұндап отыр. Жұмыс аясында зерттеу мәселелері бойынша психологиялық әдебиеттерді талдау, тұлғалық ба-ғыттаушы сипатты технологиялық үлгіні қолдана отырып, балалар үйіндегі әлеуметтік-психология-лық қолдауды ұйымдастыру жүйесінің тәжірибесін оқып-үйрену, балалар үйінде тәрбиеленушілердің әлеуметтенуін әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламаларын жобалау, әлеуметтік-психологиялық диагностика (сауалнама, бақылау, тестілеу, әңгімелесу), психологиялық тәжірибелік эксперимент әдістері қолданылды. [[Отбасы]] тәрбиесінің теориялық мәселелерін сөз еткенде, Бауыржан Момышұлының “Ұшқан ұя” повесін мысалға алуға болады Бала Бауыржанның психологиясын, отбасындағы тәрбие алу рәсімдерін осы кітапты талдау барысында көреміз. Баланы өмірге бейімдеуде жетімдер үйінің, тәрбиешілердің да орны бөлек. Олай дейтін себебіміз, бала бір жақта тәрбие алу мүмкін емес. Үйде ата-ана баулыса, мектепте мұғалімдер тәрбие береді. Тәлім-тәрбиедегі жарасымдылық бірлесіп жұмыс істеген жағдайда ғана үйлесімділік табады. Өйткені баланың өмір сүруге құштарлығының оянуы өзін қоршаған ортасына: тәрбиешісіне, ата-анаға, бірге жүрген құрбы-достарына, олардың күнделікті іс-әрекеттеріне байланысты. Отбасы- өмірге адам әкелу, оның қажеттілігін өтеу, өмірге жан-жақты даярлау, яғни әлеуметтендіру, сол сияқты тәрбиенің барлық түріне бағыт берумен айналысатын әлеуметтік институт. Отбасы “дербес мектеп, әлеуметтік институт” деп қарастыратын болсақ, әке-шеше-сол орданың ұстаздары, ал ата-әже-профессорлар іспеттес. Сол сияқты Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1959 жылдың 20 қарашасында 1386 (XIY) қарарымен қабылданған “Бала құқықтары Декларациясында”, 1989 жылдың 20 қарашасында қабылданып, 1990 жылдың 2 қыркүйегінде күшіне енген “Бала құқықтары туралы Конвенцияда” бала өмірі мен денсаулығы, білім алуы мен тәрбиесі жан-жақты қаралған. Отбасында ата-ана арқылы берілетін тәрбиенің басты мақсаты- баланың жасын, жеке ерекшелігін, психикалық процестерін ескере отырып, өз тегін жалғастыратын лайықты ұрпақ тәрбиелеу. Сол ияқты отбасы үлгісінде тәрбиеленетін балаларымызды да осылай тәрбиелеу.[2] Осы аталған міндеттерді қазақ отбасында қалай жүзеге асырудың жүйесін жасауда бірізділік болмағанымен, ғалымдарымыз өздерінің зерттеу нысанасы тұрғысында қарастырып келеді. Әрине, қазақ отбасындағы өзіндік ұлттық тәрбиесінің ерекшелігі, ұстанатын қағидалары, сүйенетін тағылымдары бар. Т.Рысқұлов кездерінде отбасы үлгісінде тәрбиелену теория жүзінде пайда болғанымен іске аспады. Кейіннен заңдары да қабылданып бірте-бірте отбасы үлгісіндегі үйлер пайда болып, тастанды, жетім балаларға арналған арнайы үйлер де салынып, іске аса батады. Бұл мәселеге өзіміздің Тұрар Рысқұловтың тигізген үлесі өте зор. Тіпті осы балаларға арналған кереметтей заңдарымыз да бар. Отбасы үлгiсiндегi балалар ауылы және жасөспiрiмдер үйлерi туралы 2000 жыл 13 желтоқсандағы № 113-ІІ Қазақстан Республикасының Заңы. Бұл Заңның негiзгi принциптерi мен мiндеттерi осы Заң адамгершiлiк, әдiлеттiлiк, адамның еркiн дамуы, тәрбиеленушiлердiң құқықтары мен заңды мүдделерiн басымдылықпен қорғау, балалар ауылы және Жасөспiрiмдер үйлерi отбасы мүшелерiнiң өзара көмек және қолдау көрсету принциптерiне негiзделедi. Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. ==Теориялық және тәжірибелік маңызы== -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында қолдау, тәрбиелеу, әлеуметтену үдерістеріндегі өзара байланыстар (ықпалдастыру) арқылы әлеуметтенудің теориялық ау-қымын кеңейту; -іс-әрекет мазмұнына модератор, менеджер, фасилитатор және т.б. қызметтерді енгізе отырып, тәрбиеші мен тәрбиеленушінің арасындағы өзара әрекеттің ұғымын байыту; -әлеуметтік-психологиялық қолдау және жәрдемдесу үдеріснің арақатысын қарастыратын тәсілдерді жүйелендіру; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында әлеуметтік-психологиялық қолдау үдерісінің өзіндік ерекшеліктерін ұлғайту; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балалардың балалар үйі жағдайында әлеуметтенуін әлеумет-тік-психологиялық қолдаудың психологиялық жағдайларын сипаттау және әдістемелік ұсыныстарды ғылыми түрде әзірлеп, оларды сынақтан өткізу; -тәрбиеленіп жатқан мекеменің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, ата-ана қамқорынсыз қалған балаларды әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламасын әзірлеу; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында инвариантты және бала-малы құрамды қолдаудың ықтималды психологиялық жағдайларын (құрылымы, мазмұны, техноло-гиясы) қарастыру. Балалар үйінде жұмыс іс-тейтін ұстаздардың біліктілігін көтеру жүйесінде, жоғары оқу орындарында әлеуметтік қызметкер, психолог, ұстаздар даярлауда қолдануға болады. ==Статистикалық көрсеткіштері== Ресми ақпараттарға сүйенсек Республикамызда 75000 жетім бала ар екен, олардң 660 интернат ұйымдарында тәрбиеленуде, олардың ішінде: жалпы және санаторий түріндегі мектеп-интернаттарда - 37 541 бала, мектеп жанындағы интернаттарда - 15 096 бала, балалар үйлері мен жетім балаларға және ата анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп–интернаттарда - 12 574 бала, кемтар балаларға арналған түзеу мекемелерінде - 12 599 бала, ерекше тәрбиелену жағдайларына мұқтаж балалар мен жасөспірімдерге, мінез құлқы девиантты балаларға арналған мектеп-интернаттарда - 884 бала, отбасы үлгісіндегі балалар ауылдарында – 281 бала, отбасы үлгісіндегі балалар үйлерде тәрбиеленуде. Жетім қалған балалардың негізгі бөлігі білім беру және әлеуметтік қорғау органдарының интернат мекемелерінде тәрбиеленуде. Мұндай мекемелерде бала, бірінші кезекте, ата-анасының қамқорлығына зәру, бұл оның табиғи дамуына кері әсер етіп, нәтижесінде ауыр психологиялық салдарларға әкелуі мүмкін. Балалар еркін қоғамдағы жауапты өмірге дайын болуға тиіс. Ал жетім бала балалар үйінен түлек болып шыққаннан кейін күн сайын ересектердің көмегінсіз бастан кешіруіне тура келетін түрлі проблемаларды шешуге қауқары жоқ. Балалар үйлері түлектерінің ішінде олардың қатарластарына қарағанда, қылмысқа қатысушылар немесе қылмыс құрбандары неғұрлым жиі ұшырасады, жұмысынан немесе тұрғын үйінен неғұрлым жиі айрылады, ал өз отбасын әрең құрса, оның нашақорлық немесе маскүнемдік жолға түсуі тіпті оңай, сонымен қатар олардың арасында суицид құрбандары да жиі кездеседі. Бұл олардың жеке-дара өмірге енуінің үлкен қиындықтармен ұштасып, әр уақытта табысты жүрмейтінінің белгісі. ==Интернат үйлерінде көрсетілетін тәрбие түрлері== [[Әлеуметтік-тұрмыстық тәрбие]]- өзіміздің салт-дәстүрлерімізге тәрбиелеу; [[Әлеуметтік-педагогикалық тәрбие]]- олардың бойында шыншылдық, жанашырлық, адамгершілік пен мейірімділік, ұйымдастырушылық қасиеттерге тәрбиелейді. [[Әлеуметтік-психологиялық тәрбие]]- ұлттық тәлім-тәрбие берудің нәтижесінде өз ұлтына тән ұлттық қадір-қасиеттерді, ұлттық сана сезімді, мінез-құлықты, түйсік-түсінікті, көңіл-күйді, ұлттық сезімді, эмоциялық шымырқануды, ұлттық мақтанышты, ұлттық талғамды, ұлттық материалдық және рухани құндылықтарды, ұлттық мүдделерді, мақсат-мұраттарды, ұлттық өзіндік шаруашылық жүргізу машық-тарын, іскерлік пен тәжірибені, өнерді меңгерту болып табылады; [[Әлеуметтік-құқықтық тәрбиелер]]-білім алу барысында өздерінің құқықтары мен міндеттеріне үйрету. [[Әлеуметтік-экономикалық тәрбиелер]]- әр бала өздерінің қаражаттарын тиімді жұмсауға үйрету, демек қаржылық сауаттылыққа үйрету. ==Әлеуметтенуін қолдаудың мақсаттары мен технологиясы== {| class="wikitable sortable" |- ! Тәсіл!! мақсат !! әдістемелік негіз(технологиясы) |- | Тәрбиеленушіні дербес өмірге дайындау технологиялары || Қажетті әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру арқылы дербес өмірге дайындықты қалыптас-тыру || Дамыту ортасын құру, әлеуметтік-психологиялық тренинг |- | Тәрбиеленушілердің әлеуметтік-кәсіби бейімделуін қалыптастыруға бағытталған технологиялар|| Жасөспірімді белсенді жұмыс әрекетіне қоса отырып, алғашқы кәсіби дағдыны қалыптастыру және тұлғаны дамыту || Өзара әрекеттің бригадалық түрін ұйымдастыру, ынталандыру және шара қолдану жүйесі |- | Тәрбиеленушінің тұлғасына не-гізделген технологиялар || Тәрбиеленушінің үйлесімді тұлға ретінде дамуы || Психологиялық тренингтер мен кеңес беру |} [[Әлеуметтену]] - баланың тұлғалық дамуындағы табиғи үдеріс, ал қолдау – бұл үдерісті демейтін психологиялық жағдайларды қолдан ұйымдастыру жүйесі Осыған қарамастан, әлеуметтенудің басты негіздері (теңесу, интериоризация, еліктеу, аккомодация, фасилитация, көз жеткізу, конфор-мизм) соңғы дамудың табиғи заңдылықтарына негізделген, ұстаздың қолдау алатын баламен өзара әрекетінің негізгі тетіктері ретінде қарастыруға болады. Қажетті психологиялық жағдай сияқты кешенді қолдаудың теориясы мен тәжірибесін қалыптас-тыруға арналған негізгі жағдай жүйелі – бағыттау тәсілі болады. Мұның астарында, дамуды субъектінің сол немесе басқа да инновацияларды дамытуды таңдауы мен меңгеруі деп түсіну жатыр. Жүйелі бағыттау тәсілінің негізі ретінде, субъекті дамуының ішкі қорында, яғни, субъектінің өз бетінше таңдау жасау және ол үшін жауап беру құқығын иелену басымдылығы алға шығады. Осылайша, жетім балаларға арналған кез келген балалар үйі немесе интернаттың басты міндеті – тәрбиеленушілердің әлеуметтенуі, олардың қазіргі қоғамға сіңісуі, оларға: а) жалпы қоғамдық ықпалдастық пен әлеуметтік-психологиялық жағдаяттардың баланың жеке тұлғасының дамуына әсер ету; ә) бұл үдерістегі істерге баланың өзінің белсене ат салысуы; б) қоғамдағы әлеуметтік қатынастар жүйесін жетілдіру, оның ішінде интернат түлектеріне қатыс-ты жүйені қайта қарастыру үдерістері жатады. ==Әлеуметтендірудің негізгі «кластерлері»== '''Отбасылық депривация факторлары'''. Баланың жас шамасына сәйкес ересектермен қарым-қатынасы оның толыққанды психикалық дамуының басты шарты болып табылады. Мұндай қарым-қатынастың негізінде өмірдің алғашқы айларында қалыптасатын жеке байланыстар жүйесі жатыр. Отбасылық әлеуметтену тәжірибесінің болмауы тәрбиелеу мекемелеріндегі өмір жағдайынан туындаған қордаланып қалған қажеттілік фрустрациясымен (психологиялық реакция) байланысты бала-ның тұлғалық және психикалық дамуын тежейді. Отбасылық депривация интернат үлгісіндегі мекемелерде тәрбиеленіп жатқан жасөспірімдердің әлеуметтенуінің бұзылуының бірден-бір басты себебі болып табылады. Әлеуметтік белсенділіктің төмендеуінің факторында. Балалар үйлерінің өзіндік ерекшеліктеріне, жетім балалардың әлеуметтік қоршаған ортамен еркін және кең қарым-қатынасы шектелген. Соның салдарынан, балалар үйлерінде тәрбиеленушілер әлеуметтік белсенділіктің субъектісі ретінде толық-қанды қалыптаспайды. Олардың ересектермен, құрбыларымен қарым-қатынастарында сындарлықтың байқалмайтыны, өз ұстанымдарын өзгелердің пікірлерімен ұштастыруға қырсыздықтары тән. Олардың сана-сезімі қарым-қатынас үдерісіндегі көбіне көп қорғаныс қызметін атқарады. '''Шектеулі қарым-қатынас факторы'''. Жасөспірім жаста қарым-қатынас қаншалықты әлеуметтік және тұлғалық дамудың тетігі болып табылса, оның бұзылуы да қайта қайталанатын қиындықтарды белгілейтін фактор болып саналады. Оның кемшілігі психикалық дамудағы артта қалушылықпен, сезімдік және еріктік аяда ауытқушылықтармен мазмұндалады. Жетім балалардың өз құрбыларымен қарым-қатынас орнатудың барынша мол мүмкіндігі мазмұнды байланыстарға негіз болмайды. Күнделікті өмірдегі «бәрі барлығымен» амалсыздан тілдесудің байланыстары тең тұрақты қатынастар қалыптастыру мүмкіндігін төмендетеді. Сезімдік-ұнамды, сезімдік-ұнамсыз байланыстар көбіне шамадан тыс, артық қарым-қатынас ретінде қалыптасады. Жас-өспірім жетімдер ашушаң, дауқұмар болып келеді. Олардың арасында ауыр және қарама-қайшылықты жағдайлар жиі болып тұрады. ==Шетелге асқан жетімдер саны және рөлі== 1999 жылдан бері шетелдік азаматтар 8169 қазақстандық баланы бауырына басыпты. Бұл – асырап алынған (37 450 бала) балалардың жалпы санының 21,7 пайызы. Ал соңғы он жылда 28 829 (77,1 пайыз) баланы қазақстандықтар және 452 (1,2 пайыз) баланы олардың шетелдердегі туыстары асырап алыпты. «Өткен жылы 3 мыңнан астам жетімдер өзінің жаңа отбасын тапса, тағы да 1 мыңнан астам адам бала асырап алғысы келетіндердің кезегінде тұр», – деді Жансейіт Қансейітұлы. Айғақ болатын тағы бірер сандарды келтірелік. Он жыл ішінде жәудіркөз жетімдер әлемнің 30 еліне әкетілген. Біздің жетімдерімізді асырап алудан бірінші орында – АҚШ (6406 бала), екінші орында – Испания (600), үшінші орында Бельгия (343) тұр. Одан әріде немістер – 173, канадалықтар – 167, ирландықтар – 140, француздар 131 жетімімізді асырап алған. Енді мынадай бір қызық дерекке назар аударалық. Шетел асқан 8169 тұл жетімдердің 3752-сі – қазақтар (45,9 пайыз), 4057-сі – орыстар (49,7 пайыз) және 360-ы басқа ұлттар (4,4 пайыз) екен. Онда да басқа ұлттардың арасында өзбек, тәжік, түрiкмен, қырғыз ұлтының бірде-бір баласы жоқ. Неміс, украин, белорус, татар, поляк, молдован, грек, корей, грузин, шешен, армян және ұйғыр ұлтының өкілдері ғана бар. ==Бала асырап алудағы құқықтары мен міндеттері== 1. Баланы асырап алушы баланы тәрбиелеуге, оның денсаулығы, дене, психикалық, адамгершілік және рухани жағынан дамуы жөнінде қамқорлық етуге міндетті. 2. Бала асырап алушы баланың пікірін және уәкілетті қорғаншы және қамқоршы органдардың нұсқамасын ескере отырып, өз бетінше тәрбие беруге құқылы әрине заңға қайшы боласа. 3. Бала асырап алушы баланың пікірін ескере отырып, оның міндетті орта білім алғанға дейін білім беру мекемесін және баланы оқыту нысанын таңдауға құқығы бар және баланың міндетті түрде орта білім алуын қамтамасыз етуге міндетті. 4. Шетелдік бала асырап алушылар Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктеріне және консулдық мекемелеріне асырап алған баланың денсаулық жағдайы туралы есеп береді. Баланы асырап алу тәртібі. 5. Шетелдік азаматтардың, соның ішінде балалардың туысқандары болып табылатын адамдардың, Қазақстан Республикасының аумағынан тыс тұратын Қазақстан Республикасы азаматтарының балаларды асырап алуы туралы істері аудандық (қалалық) соттарда қаралады. Бала асырап алушының және асырап алынған баланың құқықтары мен міндеттері баланы асырап алу туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап туындайды. Сот баланы асырап алу туралы соттың шешімі заңды күшіне енген күннен бастап үш күн ішінде осы шешімнің көшірмесін шешім шығарған орны бойынша азаматтық хал актілерін жазатын орган мен қорғаншы және қамқоршы органға жіберуге міндетті. Бала асырап алу азаматтық хал актілерінің мемлекеттік тіркеуі үшін белгіленген тәртіппен мемлекеттік тіркелуге тиіс.Б<ref>олдырев Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы, 1987. тарау.</ref><ref>Қазақстанда жетім балалармен әлеуметтік жұмыс жүргізу мәселесінің құқықтық негіздері. – Алматы: Ұлт тағлымы, 2005. – № 4. – Б.314-318.</ref<ref>>Жетім балалармен әлеуметтік жұмыс – өзекті мәселе. – Алматы: Қазақстан жоғары мектебі, 2005. – № 4. – Б.233-235.</ref><ref>Жетім балалардың әлеуметтенуінің кейбір ерекшеліктері //Мектепке дейінгі және бастауыш білім: қазіргі жағдайы, даму тенденциялары және мәселелері халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2014. – Б.118-123.</ref><ref>Социализация детей-сирот как педагогическое явление //Актуальные проблемы образования в условиях его модернизации. Международная научная конференция. – Москва: МГПУ, 2007. – С.151-154.</ref><ref>Проблема становления личности детей-сирот и их взаимоотношения со взрослыми //«Кадровые ресурсы инновационного развития образовательной системы». Материалы І Всеросийского педагогического конгресса. – Москва, 2007. – С.264-268.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Отбасылық құқық]] [[Санат:Отбасы]] g8r68o8w7r9d26lvapana0e19qr9vaz 3605779 3605777 2026-05-16T20:47:17Z 1nter pares 146705 /* */ 3605779 wikitext text/x-wiki '''Жетім''' — ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасы қайтыс болған бала болып табылады. Сондай-ақ ата-ана құқықтарының шектелуiне немесе олардан айырылуына, ата-анасы хабар-ошарсыз кеттi деп танылуына, олар өлдi деп жариялануына, әрекетке қабiлетсiз (әрекет қабiлетi шектеулi) деп танылуына, ата-анасының бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеуiне, ата-анасының баласын тәрбиелеуден немесе оның құқықтары мен мүдделерiн қорғаудан жалтаруына, оның iшiнде ата-анасының өз баласын тәрбиелеу немесе емдеу мекемелерiнен алудан бас тартуына байланысты, сондай-ақ ата-анасы қамқорлық жасамаған өзге де жағдайларда жалғызбасты ата-анасының немесе екеуiнiң де қамқорлығынсыз қалған бала. '''Жетімдік''' – баланың психикалық дамуына қатты әсер етеді. Ата-анадан айрылған және интернат жағдайына түскен балалардың жалпы психикалық жағдайы төмендейді, өзін-өзі реттеп-бағыттауы бұзылады, көңіл күйі жабырқау болады. Балалардың басым көпшілігінің өмірге құштарлығы жоға-лады, өзіне-өзінің сенімсіздігі күшейіп, бойын үрей билей бастайды. Эмоционалдық-танымдық тал-пынысы төмендейді де, интеллектуалдық дамуы тежеледі. ==Жетімдіктің түрлері== [[Әлеуметтік жетім]] - ата-анасы бар немесе қайтыс болмаған, бірақ ата -ана өз келісімдерімен баладан бас тарту, сондай-ақ ата-ананың түрлі сол қылықтарға бару арқылы олардың құқықтарын шектеп баланы айырып алу. [[Тұл Жетім]] - ата-анасының екеуi де немесе жалғыз басты ата-анасының біреуінің қайтыс болуы тұл жетім деп аталады. Қазіргі таңда әлеуметтік жетім тұл жетімге қарағанда 80 пайызды құрап отыр. Қалған пайызы ғана тұл жетімдер. ==Жалпы мәлімет== Жетім атауының өзі кезінде соғыс заманында ата-аналары қайтыс болған кезде баланың қараусыз қалып отырған. Міне осындай соғыс, қиын-қыстау, ашаршылық кезеңдерде пайда болған болатын. Оның өзінде [[Тәуке ханның - Жеті Жарғы]], [[Есім ханның - Ескі жолы]] сияқты заңдарында жетімдерді бай қауқарлы адамдарға асырап алуға беріп отырған. Х - XX ғасыр аралығындағы «жетім» ұғымының анықтамасы - толық жанұялық тәрбие көрмеген. Оларға тән қасиеттер: агрессия, алаңдаушылық, мінездегі жат қылықтар. Кейінгі жылдары әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты және әртүрлі себептер тұрғысынан әлеуметтік жетім балалар саны артуда. Осыған байланысты жетімдер мәселесі және оларға білім беру тәрбиелеу үдерісі, сонымен қатар, психологиялық-педагогикалық тұрғыдан қамтамасыз ету, тек арнайы педагогикада ғана емес жалпы педагогика, психология, әлеуметтік педагогика және тағы басқа ғылымдардың ғылыми білім саласында көкейтесті болып отыр. Бұл жағдайда аталмыш балалар тобы психологтар мен педагогтар, дәрігерлердің зерттеу нысанына айналуда. ==Қоғамдағы орны== Қазақстан Республикасында соңғы жылдары жетім балалар мен ата-анасынан ажыратылған, яғни олардың қамқорлығынсыз қалған балалардың жағдайы көпшілікті толғандыруда. Бұл мәселе Қазақстан Республикасының «Қазақстан-2030» даму стартегиясына сай жетім балалар үйіндегі тәрбиелініп жатқан әрбір ұрпақтың жеке адам ретінде қалыптасуының шешуші факторы ұлттық тәрбие деп көрсеткен. Жетім балалар тәрбиесіне қазіргі кезде ұлттық тәрбие тұрғысынан да көңіл бөліп, оларды тұлғалық қалыптастыру мәселесі бүгінгі күн талабы.Балалар үйінде тәрбиеленуші баланың жеке тұлғасының әлеуметтік қалыптасуының өзіндік ерекшелігі бар. Оның іс-әрекеті толығымен тәртіпке салынып қадағаланылады, бұл бала дамуында артта қалушылықты, масыл-дықты, жеке басы еркін ұйымдастырудың төменгі деңгейін туындатады. Сонымен қатар, әлеуметтендіруге байланысты ғылыми-педагогикалық әдебиеттерде әлеуметтендіру деңгейлері мен факторлары және «әлеумет-тендіру», «бейімдеу» ұғымдары бөліп қарастырылады. Жетім балаларды әлеуметтендіру мәселесін шетелдік, отандық ғалымдардың зерттеулеріне, тәжірибелерге сүйене отырып, теориялық, практикалық тұрғыда сипаттау қазіргі педагогика іліміндегі мұндай өзекті мәселені шешуге себеп болады. Көптеген теориялық деректерді талдау барысында біздің тарапымыздан қазіргі жағдайда жетім балаларға көмек көрсету жүйесінде жетім балалар тәрбиеленетін мекемелер қызметінің бірнеше жұмыс бағыттары айқындалды. Атап айтар болсақ, әлеуметтік, медициналық, психологиялық, ұйымдастырушылық-тәрбиелеушілік. Мұндағы тәрбиеленушілердің қоғамдық ортаға бейімделуі баланың әлеуметтік статусына сай емес, медициналық тұрғыдан бұл типтегі балалар тұқым қуалаушылық тұрғысынан дертке шалдыққан немесе жүйке жүйкелері тозу арқылы ашушаң, ызақор болып келеді. Мұның барлығы айналып келгенде олардың әлеуметтенуіне кедергі келтіріп, әлеуметтендірудің тиімділігін төмендетеді яғни, балалар шынайы өмірге даярланбайды. Оларды қоғамдық өмірге даярлауда өздерімен қатар бірге алып жүретін адамдардың қажеттігі туындайды. Олар ең алдымен әлеуметтік педагогтар, содан кейін психологтар, жалпы педагогтар.Оларды әлеуметтендіруге қиыншылық тудыратын себептерге тоқталар болсақ, олар әлеуметтік бейімделу деңгейлерінің, әлеуметтік белсенділіктерінің, әлеуметтік құзыреттіктерінің, әлеуметтік құндылықтарының қалыптасуы төмендегідей болып отыр. Оларды әлеуметтендіру әлеуметтік педагогтар тәрбиеші педагог қоғам жүйесі арқылы іске асырылуы тиіс деген тұжырым жасауға болады. Демек, жетім балаларға әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан көмек көрсету, өмір сүруге үйрету, өзімен қатар алып жүру әлеуметтік педагог, психологтардың, тәрбиешілердің, кәсіби іс-әрекеттерінің жүйесі болып табылады. Бұл жетім балаларды өзімен қатар алып жүру баланың бойындағы жеке қасиеттерге сүйену арқылы іске асырылады. Жетім балалардың тұлғалық әлеуметтенуіне бағытталған педагогикалық алғы шарттар жасалуы және теориялық тұрғыдан жүйеге келтірілуі, әдістемелік тұрғыдан нақты қарастыру, кезек күттірмейтін мәселе деп айтуға болады. Балалар үйіндегі тәрбиеленушілер шектеулі қарым-қатынастың шеңберіндегі әлеуметтік байланыстардың тұйық жүйесінде өмір сүреді. Отбасының, білім беру жүйесінің әлеуметтендіру әсері барынша кемиді, достарымен, құрдастарымен қарым-қатынас шеңбері тарылады. Қоғам мекемедегі баланы шеттетіп, оны өзінен және де мәдени құндылықтар мен заңдылықтардан алшақтатады. Балаға қоғамнан алшақтату жағдайында әлеуметтік мәдени тәжірибені жеткізу қиындайды, ол ересек болған кезде де орны толмас тапшылық болып қалады. {| class="wikitable sortable" |- ! Құрлық ! Жетімдер <br /> саны (1000) ! Бүкіл балалар санынан <br />алатын пайызы |- | Африка | align="right"|34,294 | align="center"| 11.9% |- | Азия | align="right"|65,504 | align="center"|6.5% |- | Латын Америка мен Кариб алабы | align="right"|8,166 | align="center"|7.4% |- | Барлығы | align="right"|107,964 | align="center"|7.6% |} ==Жетімдер туралы теориясы== Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала - отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. Демек, біз жетім балаларға ұсынып отырған жобамыздың барысында жаңа мүмкіндіктер сыйлаймыз. Ол Отбасы үлгісіндегі балалар үйі, ондағы шиеленістерді реттейтін және әр балаға жаңа отбасын сыйлайтын делдалдық ұйым. Демек, асырап алғысы келген азаматтарға жағдай жасаймыз. Баланың өзін қоршаған объективті нақтылықта өзін-өзі танытуы үшін тек отбасылық орта ғана мүмкіндік бере алады. Сондықтанда бұл мәселе өте өзекті. Басқа балалар қалай отбасында тұрса, жетім, тастанды балаларымызда отбасы үлгісіндегі үйлерінде тұруы қажет, сонымен қатар өздерінің отбасы махабатын сезіне алмаған жетім балаларымызға сол ыстық отбасы махабатын сезіндіру. Онсыз да тағдырдың тәлкегіне ұшыраған, ата-анасының безбүйрек, қатыкез болғаны үшін, өз отаны бұйыртпаған махаббатты жат елдерден тауып жатқандар да бар. Жат елге барып Қазақстанды қорғау үшін тәрбие алмайды. Қазақстанымыздың атын шығаратын да сөндіретін де осы балаларымыз. Ұлттық рухымызды қалыптастыратын да, ұлттық мүддемізді көтеретін де осы асыл қазыналарымыз. Тәрбиені бала тұлғасының әлеуметтенуінің психологиялық-педагогикалық құрамдас бөлігі ретінде санау тұжырымдамасы (О.С.Гребенюк, А.В.Мудрик, М.И.Рожков); әлеуметтік ортаны баланың тұлғалық қалыптасуындағы өте маңызды детерминант ретінде қабылдауға бағытталған педагогикадағы әлеуметтік-рөлдік тұжырымдама (Н.М.Таланчук, В.П.Созонов); жетім балаларды өмірге бейімдеуде қолданылатын әлеуметтік-психологиялық қолдауды ұйымдастырудың басты психологиялық жағдайларының әдістемелік негіздерінде әзірленген әлеуметтік-психологиялық қолдау мен жәрдем теориясы (Л.И.Аксенова, А.В.Мудрик, Х.Т.Шерьязданова, Ю.Н.Галагузова, Б.А.Расчетина, А.А.Тынышбаева), интегративті тұлғалық құры-лым ретінде көрінетін әлеуметтік-психологиялық жұмысқа ұстаздардың кәсіби жеке дайындығы тұжырымдамасы (Г.Ж.[[Гүлбақыт Жолдасбекқызы Меңлібекова|Меңлібекова]]) мазмұндап отыр. Жұмыс аясында зерттеу мәселелері бойынша психологиялық әдебиеттерді талдау, тұлғалық ба-ғыттаушы сипатты технологиялық үлгіні қолдана отырып, балалар үйіндегі әлеуметтік-психология-лық қолдауды ұйымдастыру жүйесінің тәжірибесін оқып-үйрену, балалар үйінде тәрбиеленушілердің әлеуметтенуін әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламаларын жобалау, әлеуметтік-психологиялық диагностика (сауалнама, бақылау, тестілеу, әңгімелесу), психологиялық тәжірибелік эксперимент әдістері қолданылды. [[Отбасы]] тәрбиесінің теориялық мәселелерін сөз еткенде, Бауыржан Момышұлының “Ұшқан ұя” повесін мысалға алуға болады Бала Бауыржанның психологиясын, отбасындағы тәрбие алу рәсімдерін осы кітапты талдау барысында көреміз. Баланы өмірге бейімдеуде жетімдер үйінің, тәрбиешілердің да орны бөлек. Олай дейтін себебіміз, бала бір жақта тәрбие алу мүмкін емес. Үйде ата-ана баулыса, мектепте мұғалімдер тәрбие береді. Тәлім-тәрбиедегі жарасымдылық бірлесіп жұмыс істеген жағдайда ғана үйлесімділік табады. Өйткені баланың өмір сүруге құштарлығының оянуы өзін қоршаған ортасына: тәрбиешісіне, ата-анаға, бірге жүрген құрбы-достарына, олардың күнделікті іс-әрекеттеріне байланысты. Отбасы- өмірге адам әкелу, оның қажеттілігін өтеу, өмірге жан-жақты даярлау, яғни әлеуметтендіру, сол сияқты тәрбиенің барлық түріне бағыт берумен айналысатын әлеуметтік институт. Отбасы “дербес мектеп, әлеуметтік институт” деп қарастыратын болсақ, әке-шеше-сол орданың ұстаздары, ал ата-әже-профессорлар іспеттес. Сол сияқты Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1959 жылдың 20 қарашасында 1386 (XIY) қарарымен қабылданған “Бала құқықтары Декларациясында”, 1989 жылдың 20 қарашасында қабылданып, 1990 жылдың 2 қыркүйегінде күшіне енген “Бала құқықтары туралы Конвенцияда” бала өмірі мен денсаулығы, білім алуы мен тәрбиесі жан-жақты қаралған. Отбасында ата-ана арқылы берілетін тәрбиенің басты мақсаты- баланың жасын, жеке ерекшелігін, психикалық процестерін ескере отырып, өз тегін жалғастыратын лайықты ұрпақ тәрбиелеу. Сол ияқты отбасы үлгісінде тәрбиеленетін балаларымызды да осылай тәрбиелеу.[2] Осы аталған міндеттерді қазақ отбасында қалай жүзеге асырудың жүйесін жасауда бірізділік болмағанымен, ғалымдарымыз өздерінің зерттеу нысанасы тұрғысында қарастырып келеді. Әрине, қазақ отбасындағы өзіндік ұлттық тәрбиесінің ерекшелігі, ұстанатын қағидалары, сүйенетін тағылымдары бар. Т.Рысқұлов кездерінде отбасы үлгісінде тәрбиелену теория жүзінде пайда болғанымен іске аспады. Кейіннен заңдары да қабылданып бірте-бірте отбасы үлгісіндегі үйлер пайда болып, тастанды, жетім балаларға арналған арнайы үйлер де салынып, іске аса батады. Бұл мәселеге өзіміздің Тұрар Рысқұловтың тигізген үлесі өте зор. Тіпті осы балаларға арналған кереметтей заңдарымыз да бар. Отбасы үлгiсiндегi балалар ауылы және жасөспiрiмдер үйлерi туралы 2000 жыл 13 желтоқсандағы № 113-ІІ Қазақстан Республикасының Заңы. Бұл Заңның негiзгi принциптерi мен мiндеттерi осы Заң адамгершiлiк, әдiлеттiлiк, адамның еркiн дамуы, тәрбиеленушiлердiң құқықтары мен заңды мүдделерiн басымдылықпен қорғау, балалар ауылы және Жасөспiрiмдер үйлерi отбасы мүшелерiнiң өзара көмек және қолдау көрсету принциптерiне негiзделедi. Ата-ана қамқорлығынан айырылған әрбір бала отбасында тәрбиеленуге тиісті. Себебі: олар міндетті түрде ата-аналарының өмірін қайталап немесе қайталайтын болса болашақта олардың саны екі есе көп болмақ. ==Теориялық және тәжірибелік маңызы== -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында қолдау, тәрбиелеу, әлеуметтену үдерістеріндегі өзара байланыстар (ықпалдастыру) арқылы әлеуметтенудің теориялық ау-қымын кеңейту; -іс-әрекет мазмұнына модератор, менеджер, фасилитатор және т.б. қызметтерді енгізе отырып, тәрбиеші мен тәрбиеленушінің арасындағы өзара әрекеттің ұғымын байыту; -әлеуметтік-психологиялық қолдау және жәрдемдесу үдеріснің арақатысын қарастыратын тәсілдерді жүйелендіру; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында әлеуметтік-психологиялық қолдау үдерісінің өзіндік ерекшеліктерін ұлғайту; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балалардың балалар үйі жағдайында әлеуметтенуін әлеумет-тік-психологиялық қолдаудың психологиялық жағдайларын сипаттау және әдістемелік ұсыныстарды ғылыми түрде әзірлеп, оларды сынақтан өткізу; -тәрбиеленіп жатқан мекеменің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, ата-ана қамқорынсыз қалған балаларды әлеуметтік-психологиялық қолдау бағдарламасын әзірлеу; -ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды балалар үйі жағдайында инвариантты және бала-малы құрамды қолдаудың ықтималды психологиялық жағдайларын (құрылымы, мазмұны, техноло-гиясы) қарастыру. Балалар үйінде жұмыс іс-тейтін ұстаздардың біліктілігін көтеру жүйесінде, жоғары оқу орындарында әлеуметтік қызметкер, психолог, ұстаздар даярлауда қолдануға болады. ==Статистикалық көрсеткіштері== Ресми ақпараттарға сүйенсек Республикамызда 75000 жетім бала ар екен, олардң 660 интернат ұйымдарында тәрбиеленуде, олардың ішінде: жалпы және санаторий түріндегі мектеп-интернаттарда - 37 541 бала, мектеп жанындағы интернаттарда - 15 096 бала, балалар үйлері мен жетім балаларға және ата анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп–интернаттарда - 12 574 бала, кемтар балаларға арналған түзеу мекемелерінде - 12 599 бала, ерекше тәрбиелену жағдайларына мұқтаж балалар мен жасөспірімдерге, мінез құлқы девиантты балаларға арналған мектеп-интернаттарда - 884 бала, отбасы үлгісіндегі балалар ауылдарында – 281 бала, отбасы үлгісіндегі балалар үйлерде тәрбиеленуде. Жетім қалған балалардың негізгі бөлігі білім беру және әлеуметтік қорғау органдарының интернат мекемелерінде тәрбиеленуде. Мұндай мекемелерде бала, бірінші кезекте, ата-анасының қамқорлығына зәру, бұл оның табиғи дамуына кері әсер етіп, нәтижесінде ауыр психологиялық салдарларға әкелуі мүмкін. Балалар еркін қоғамдағы жауапты өмірге дайын болуға тиіс. Ал жетім бала балалар үйінен түлек болып шыққаннан кейін күн сайын ересектердің көмегінсіз бастан кешіруіне тура келетін түрлі проблемаларды шешуге қауқары жоқ. Балалар үйлері түлектерінің ішінде олардың қатарластарына қарағанда, қылмысқа қатысушылар немесе қылмыс құрбандары неғұрлым жиі ұшырасады, жұмысынан немесе тұрғын үйінен неғұрлым жиі айрылады, ал өз отбасын әрең құрса, оның нашақорлық немесе маскүнемдік жолға түсуі тіпті оңай, сонымен қатар олардың арасында суицид құрбандары да жиі кездеседі. Бұл олардың жеке-дара өмірге енуінің үлкен қиындықтармен ұштасып, әр уақытта табысты жүрмейтінінің белгісі. ==Интернат үйлерінде көрсетілетін тәрбие түрлері== [[Әлеуметтік-тұрмыстық тәрбие]]- өзіміздің салт-дәстүрлерімізге тәрбиелеу; [[Әлеуметтік-педагогикалық тәрбие]]- олардың бойында шыншылдық, жанашырлық, адамгершілік пен мейірімділік, ұйымдастырушылық қасиеттерге тәрбиелейді. [[Әлеуметтік-психологиялық тәрбие]]- ұлттық тәлім-тәрбие берудің нәтижесінде өз ұлтына тән ұлттық қадір-қасиеттерді, ұлттық сана сезімді, мінез-құлықты, түйсік-түсінікті, көңіл-күйді, ұлттық сезімді, эмоциялық шымырқануды, ұлттық мақтанышты, ұлттық талғамды, ұлттық материалдық және рухани құндылықтарды, ұлттық мүдделерді, мақсат-мұраттарды, ұлттық өзіндік шаруашылық жүргізу машық-тарын, іскерлік пен тәжірибені, өнерді меңгерту болып табылады; [[Әлеуметтік-құқықтық тәрбиелер]]-білім алу барысында өздерінің құқықтары мен міндеттеріне үйрету. [[Әлеуметтік-экономикалық тәрбиелер]]- әр бала өздерінің қаражаттарын тиімді жұмсауға үйрету, демек қаржылық сауаттылыққа үйрету. ==Әлеуметтенуін қолдаудың мақсаттары мен технологиясы== {| class="wikitable sortable" |- ! Тәсіл!! мақсат !! әдістемелік негіз(технологиясы) |- | Тәрбиеленушіні дербес өмірге дайындау технологиялары || Қажетті әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру арқылы дербес өмірге дайындықты қалыптас-тыру || Дамыту ортасын құру, әлеуметтік-психологиялық тренинг |- | Тәрбиеленушілердің әлеуметтік-кәсіби бейімделуін қалыптастыруға бағытталған технологиялар|| Жасөспірімді белсенді жұмыс әрекетіне қоса отырып, алғашқы кәсіби дағдыны қалыптастыру және тұлғаны дамыту || Өзара әрекеттің бригадалық түрін ұйымдастыру, ынталандыру және шара қолдану жүйесі |- | Тәрбиеленушінің тұлғасына не-гізделген технологиялар || Тәрбиеленушінің үйлесімді тұлға ретінде дамуы || Психологиялық тренингтер мен кеңес беру |} [[Әлеуметтену]] - баланың тұлғалық дамуындағы табиғи үдеріс, ал қолдау – бұл үдерісті демейтін психологиялық жағдайларды қолдан ұйымдастыру жүйесі Осыған қарамастан, әлеуметтенудің басты негіздері (теңесу, интериоризация, еліктеу, аккомодация, фасилитация, көз жеткізу, конфор-мизм) соңғы дамудың табиғи заңдылықтарына негізделген, ұстаздың қолдау алатын баламен өзара әрекетінің негізгі тетіктері ретінде қарастыруға болады. Қажетті психологиялық жағдай сияқты кешенді қолдаудың теориясы мен тәжірибесін қалыптас-тыруға арналған негізгі жағдай жүйелі – бағыттау тәсілі болады. Мұның астарында, дамуды субъектінің сол немесе басқа да инновацияларды дамытуды таңдауы мен меңгеруі деп түсіну жатыр. Жүйелі бағыттау тәсілінің негізі ретінде, субъекті дамуының ішкі қорында, яғни, субъектінің өз бетінше таңдау жасау және ол үшін жауап беру құқығын иелену басымдылығы алға шығады. Осылайша, жетім балаларға арналған кез келген балалар үйі немесе интернаттың басты міндеті – тәрбиеленушілердің әлеуметтенуі, олардың қазіргі қоғамға сіңісуі, оларға: а) жалпы қоғамдық ықпалдастық пен әлеуметтік-психологиялық жағдаяттардың баланың жеке тұлғасының дамуына әсер ету; ә) бұл үдерістегі істерге баланың өзінің белсене ат салысуы; б) қоғамдағы әлеуметтік қатынастар жүйесін жетілдіру, оның ішінде интернат түлектеріне қатыс-ты жүйені қайта қарастыру үдерістері жатады. ==Әлеуметтендірудің негізгі «кластерлері»== '''Отбасылық депривация факторлары'''. Баланың жас шамасына сәйкес ересектермен қарым-қатынасы оның толыққанды психикалық дамуының басты шарты болып табылады. Мұндай қарым-қатынастың негізінде өмірдің алғашқы айларында қалыптасатын жеке байланыстар жүйесі жатыр. Отбасылық әлеуметтену тәжірибесінің болмауы тәрбиелеу мекемелеріндегі өмір жағдайынан туындаған қордаланып қалған қажеттілік фрустрациясымен (психологиялық реакция) байланысты бала-ның тұлғалық және психикалық дамуын тежейді. Отбасылық депривация интернат үлгісіндегі мекемелерде тәрбиеленіп жатқан жасөспірімдердің әлеуметтенуінің бұзылуының бірден-бір басты себебі болып табылады. Әлеуметтік белсенділіктің төмендеуінің факторында. Балалар үйлерінің өзіндік ерекшеліктеріне, жетім балалардың әлеуметтік қоршаған ортамен еркін және кең қарым-қатынасы шектелген. Соның салдарынан, балалар үйлерінде тәрбиеленушілер әлеуметтік белсенділіктің субъектісі ретінде толық-қанды қалыптаспайды. Олардың ересектермен, құрбыларымен қарым-қатынастарында сындарлықтың байқалмайтыны, өз ұстанымдарын өзгелердің пікірлерімен ұштастыруға қырсыздықтары тән. Олардың сана-сезімі қарым-қатынас үдерісіндегі көбіне көп қорғаныс қызметін атқарады. '''Шектеулі қарым-қатынас факторы'''. Жасөспірім жаста қарым-қатынас қаншалықты әлеуметтік және тұлғалық дамудың тетігі болып табылса, оның бұзылуы да қайта қайталанатын қиындықтарды белгілейтін фактор болып саналады. Оның кемшілігі психикалық дамудағы артта қалушылықпен, сезімдік және еріктік аяда ауытқушылықтармен мазмұндалады. Жетім балалардың өз құрбыларымен қарым-қатынас орнатудың барынша мол мүмкіндігі мазмұнды байланыстарға негіз болмайды. Күнделікті өмірдегі «бәрі барлығымен» амалсыздан тілдесудің байланыстары тең тұрақты қатынастар қалыптастыру мүмкіндігін төмендетеді. Сезімдік-ұнамды, сезімдік-ұнамсыз байланыстар көбіне шамадан тыс, артық қарым-қатынас ретінде қалыптасады. Жас-өспірім жетімдер ашушаң, дауқұмар болып келеді. Олардың арасында ауыр және қарама-қайшылықты жағдайлар жиі болып тұрады. ==Шетелге асқан жетімдер саны және рөлі== 1999 жылдан бері шетелдік азаматтар 8169 қазақстандық баланы бауырына басыпты. Бұл – асырап алынған (37 450 бала) балалардың жалпы санының 21,7 пайызы. Ал соңғы он жылда 28 829 (77,1 пайыз) баланы қазақстандықтар және 452 (1,2 пайыз) баланы олардың шетелдердегі туыстары асырап алыпты. «Өткен жылы 3 мыңнан астам жетімдер өзінің жаңа отбасын тапса, тағы да 1 мыңнан астам адам бала асырап алғысы келетіндердің кезегінде тұр», – деді Жансейіт Қансейітұлы. Айғақ болатын тағы бірер сандарды келтірелік. Он жыл ішінде жәудіркөз жетімдер әлемнің 30 еліне әкетілген. Біздің жетімдерімізді асырап алудан бірінші орында – АҚШ (6406 бала), екінші орында – Испания (600), үшінші орында Бельгия (343) тұр. Одан әріде немістер – 173, канадалықтар – 167, ирландықтар – 140, француздар 131 жетімімізді асырап алған. Енді мынадай бір қызық дерекке назар аударалық. Шетел асқан 8169 тұл жетімдердің 3752-сі – қазақтар (45,9 пайыз), 4057-сі – орыстар (49,7 пайыз) және 360-ы басқа ұлттар (4,4 пайыз) екен. Онда да басқа ұлттардың арасында өзбек, тәжік, түрiкмен, қырғыз ұлтының бірде-бір баласы жоқ. Неміс, украин, белорус, татар, поляк, молдован, грек, корей, грузин, шешен, армян және ұйғыр ұлтының өкілдері ғана бар. ==Бала асырап алудағы құқықтары мен міндеттері== 1. Баланы асырап алушы баланы тәрбиелеуге, оның денсаулығы, дене, психикалық, адамгершілік және рухани жағынан дамуы жөнінде қамқорлық етуге міндетті. 2. Бала асырап алушы баланың пікірін және уәкілетті қорғаншы және қамқоршы органдардың нұсқамасын ескере отырып, өз бетінше тәрбие беруге құқылы әрине заңға қайшы боласа. 3. Бала асырап алушы баланың пікірін ескере отырып, оның міндетті орта білім алғанға дейін білім беру мекемесін және баланы оқыту нысанын таңдауға құқығы бар және баланың міндетті түрде орта білім алуын қамтамасыз етуге міндетті. 4. Шетелдік бала асырап алушылар Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктеріне және консулдық мекемелеріне асырап алған баланың денсаулық жағдайы туралы есеп береді. Баланы асырап алу тәртібі. 5. Шетелдік азаматтардың, соның ішінде балалардың туысқандары болып табылатын адамдардың, Қазақстан Республикасының аумағынан тыс тұратын Қазақстан Республикасы азаматтарының балаларды асырап алуы туралы істері аудандық (қалалық) соттарда қаралады. Бала асырап алушының және асырап алынған баланың құқықтары мен міндеттері баланы асырап алу туралы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап туындайды. Сот баланы асырап алу туралы соттың шешімі заңды күшіне енген күннен бастап үш күн ішінде осы шешімнің көшірмесін шешім шығарған орны бойынша азаматтық хал актілерін жазатын орган мен қорғаншы және қамқоршы органға жіберуге міндетті. Бала асырап алу азаматтық хал актілерінің мемлекеттік тіркеуі үшін белгіленген тәртіппен мемлекеттік тіркелуге тиіс.Б<ref>олдырев Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы, 1987. тарау.</ref><ref>Қазақстанда жетім балалармен әлеуметтік жұмыс жүргізу мәселесінің құқықтық негіздері. – Алматы: Ұлт тағлымы, 2005. – № 4. – Б.314-318.</ref<ref>>Жетім балалармен әлеуметтік жұмыс – өзекті мәселе. – Алматы: Қазақстан жоғары мектебі, 2005. – № 4. – Б.233-235.</ref><ref>Жетім балалардың әлеуметтенуінің кейбір ерекшеліктері //Мектепке дейінгі және бастауыш білім: қазіргі жағдайы, даму тенденциялары және мәселелері халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2014. – Б.118-123.</ref><ref>Социализация детей-сирот как педагогическое явление //Актуальные проблемы образования в условиях его модернизации. Международная научная конференция. – Москва: МГПУ, 2007. – С.151-154.</ref><ref>Проблема становления личности детей-сирот и их взаимоотношения со взрослыми //«Кадровые ресурсы инновационного развития образовательной системы». Материалы І Всеросийского педагогического конгресса. – Москва, 2007. – С.264-268.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Отбасылық құқық]] [[Санат:Отбасы]] i7macys6qcqhj3v2849h8cg1o4j0fth 10 58856 3605805 3604147 2026-05-17T01:30:04Z Nurtenge 93712 /* */ 3605805 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Eurovision ән байқауы 2026]]{{*}}[[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:Presenters kicking off the 1st Semi-Final of the 2026 Eurovision Song Contest 01.jpg|оңға|100px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[16 мамыр]] — [[Болгария]]лық әнші [[Дара (әнші)|Дара]] '''[[Eurovision ән байқауы 2026|Eurovision 2026 ән байқауында]]''' «[[Bangaranga]]» әнімен жеңіске жетті. * [[10 мамыр]] — Аустрияның [[Вена]] қаласында [[Eurovision ән байқауы]]ның '''[[Eurovision ән байқауы 2026|70-мерейтойлық шығарылымы]]''' (''суретте'') басталды. * [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' қайтыс болды. * [[12 сәуір]] — [[Мажарстан]]дағы '''[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|парламент сайлауы нәтижесінде]]''' [[Петер Мадияр]]дың партиясы жеңіп, 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] премьер-министрліктен кетпек. * [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды. * [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]{{*}}[[Валерий Никитич Рухледев|Валерий Рухледев]]{{*}}[[Зұқай Шәрбақынұлы]]{{*}}[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева|Раиса Күзденбаева]]{{*}}[[Джон Майкл Бишоп]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> 9xrskn5n4llqohtq31suyz9ymidrcnc 3605816 3605805 2026-05-17T05:41:56Z Nurken 111493 /* */ 3605816 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:Presenters kicking off the 1st Semi-Final of the 2026 Eurovision Song Contest 01.jpg|оңға|100px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[16 мамыр]] — [[Болгария]]лық әнші [[Дара (әнші)|Дара]] '''[[Eurovision ән байқауы 2026|Eurovision 2026 ән байқауында]]''' «[[Bangaranga]]» әнімен жеңіске жетті. * [[10 мамыр]] — Аустрияның [[Вена]] қаласында [[Eurovision ән байқауы]]ның '''[[Eurovision ән байқауы 2026|70-мерейтойлық шығарылымы]]''' (''суретте'') басталды. * [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' қайтыс болды. * [[12 сәуір]] — [[Мажарстан]]дағы '''[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|парламент сайлауы нәтижесінде]]''' [[Петер Мадияр]]дың партиясы жеңіп, 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] премьер-министрліктен кетпек. * [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды. * [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]{{*}}[[Валерий Никитич Рухледев|Валерий Рухледев]]{{*}}[[Зұқай Шәрбақынұлы]]{{*}}[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева|Раиса Күзденбаева]]{{*}}[[Джон Майкл Бишоп]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> glq4f7s2p7bz69t4go0egnjhmnrdgm4 0 70560 3605809 3213181 2026-05-17T02:34:23Z ~2026-29417-10 181327 Шәкәрімнің кенже 1907 жылы туған ұлы Зият туралы ақпарат еңгіздім 3605809 wikitext text/x-wiki '''Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев''' (1900-1984), [[ақын]], фольклоршы, [[шежіреші]], [[ұстаз]]. Шәкәрімнің кенже ұлы. (ШӘКӘРІМНІҢ 1907 жылы туған кенже ұлы бар ЗИЯТ ШӘКӘРІМҰЛЫ деген, 1937 жылы халық жауының ұлы деп атылған. Сонда Ахат кенже ұлы деп жазған дұрыс емес) Ұзақ жылдар бойы Жидебайдағы Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайының меңгерушісі, одан кейін Абайдың Семейдегі қорық - мұражайының ғылыми қызметкері болды. [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] мен [[Абай]]дың, [[Шәкәрім]]нің өміріне қатысты орасан мол деректер жинастырып, Абай мұражайының ғылыми қорына тапсырды. Мақалалары, естеліктері, өлендері мерзімді баспасөздерде жарияланды. [[Әлиакпаров Мақаш Тыныштықбайұлы|М. Әлиакпаровтың]] құрастыруымен Ахаттың естеліктері мен өлеңдері [[1997]]ж. жарықкөрді. М. Әуезов Ахатқа әкесі Шәкәрімнің суреттерін сыйлаған және ақынның қолжазбаларын жинап, ретке келтіруді тапсырған. Жазушының тапсырмасы бойынша, Шәкәрімнің өлеңдері мен дастандарын 2 том етіп құрастырып, [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]] атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөліміне өткізді. Ақын шығармаларының кейінгі басылымдары сол қолжазбаның негізінде жүзеге асырылды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> <nowiki>*</nowiki>Зият Шәкәрімұлы* — қазақ тарихының ең күрделі әрі қасіретті кезеңінде өмір сүрген, есімі ұзақ уақыт бойы тарих сахнасынан шеттетіліп келген тұлға. Зият — ұлы ойшыл Шәкәрім Құдайбердіұлының кенже ұлы, өз заманының  білімді, озық ойлы азаматы, ақын және әке мұрасын сақтаушы.<ref>Зият Шәкәрімұлы — қазақ тарихының ең күрделі әрі қасіретті кезеңінде өмір сүрген, есімі ұзақ уақыт бойы тарих сахнасынан шеттетіліп келген тұлға. Зият — ұлы ойшыл Шәкәрім Құдайбердіұлының кенже ұлы, өз заманының  білімді, озық ойлы азаматы, ақын және әке мұрасын сақтаушы. Зияттың дүниетанымы әкесі Шәкәрімнің тәлім-тәрбиесімен тікелей байланысты болды. Ол жастайынан Шығыс пен Батыс әдебиетін терең меңгеріп, хакім Абай мен әкесінің философиялық ойлары мен ақындық мектебінен нәр алған. Оның білімі  мен озық ақыл- ойы сол тұстағы Алаш зиялыларының назарына ілігіп, үлкен үміт күттірген еді. Алайда 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін Шәкәрім отбасына қара бұлт үйірді. 1931 жылы Зиятқа «халық жауының ұлы» деген ауыр айып тағылды. Бастарына төнген хауіпті сезген әкесі Шәкерім амалсыз Зиятты Қытайға барып үш аймақтағы қазатардың ішінде бас сауғалап жүріуге аттатдырады. 1934 жылы Зият Шәкәрім ұлы Сарсүнбе қаласында оқытушылар курсын бітіріп, Алтай аймақтық оқу-ағарту бөлімінде қызметші, кейін Үрімжідегі қазақ-қырғыз ағарту ұйымы ойын-сауық бөлімінің меңгерушісі, “Шыңжаң” газетінің әдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды.  Сол қысқа ғана уақытында, ол ұлтты ғылым-білімге, бірлікке және әділеттілікке шақырған, елін-жерін жырлаған  өлеңдер және "Аюбай үкірдай", "Шал мен баланың айтысы" пьесалар  жазумен бірге, Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин шығармаларын жергілікті халыққа таныстырып, олардың “Қаракөз”, “Шұғаның белгісі”, “Қалқаман-Мамыр”, “Жалбыр” пьесаларының сахнаға шығуына өшпес үлес қосты. Ол ең алғаш рет Шәкәрім шығармаларын қытайдағы қазақтардың ішіне таратушы. Алайда, тағдыр  осындай талант иесін тәлкек қылғандай ол жақта да тыныштық кете бастайды. 1937 жылы Қытайдағы Шың Шысай үкіметі Кеңес Одағының тапсырысымен Зиятты тұтқындап, содан былай хабар ошарсыз кетеді. Кейбір деректер оның түрмеде қаза тапқанын айтса, енді бір деректер оның Үрімжіде атылғанын растайды.    Осы күнге дейін Зият Шәкәрімұлы жайлы жария деректер шекті, бұдан былай оның өмірін, еңбектері мен шығармаларын зерттеп, ұрпақтарға жеткізу тарихшылар үшін үлкен борыш.</ref> Зияттың дүниетанымы әкесі Шәкәрімнің тәлім-тәрбиесімен тікелей байланысты болды. Ол жастайынан Шығыс пен Батыс әдебиетін терең меңгеріп, хакім Абай мен әкесінің философиялық ойлары мен ақындық мектебінен нәр алған. Оның білімі  мен озық ақыл- ойы сол тұстағы Алаш зиялыларының назарына ілігіп, үлкен үміт күттірген еді. Алайда 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін Шәкәрім отбасына қара бұлт үйірді. 1931 жылы Зиятқа «халық жауының ұлы» деген ауыр айып тағылды. Бастарына төнген хауіпті сезген әкесі Шәкерім амалсыз Зиятты Қытайға барып үш аймақтағы қазатардың ішінде бас сауғалап жүріуге аттатдырады. <ref>Фейсбуктег алынды ақпарат</ref> 1934 жылы Зият Шәкәрім ұлы Сарсүнбе қаласында оқытушылар курсын бітіріп, Алтай аймақтық оқу-ағарту бөлімінде қызметші, кейін Үрімжідегі қазақ-қырғыз ағарту ұйымы ойын-сауық бөлімінің меңгерушісі, “Шыңжаң” газетінің әдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды.  Сол қысқа ғана уақытында, ол ұлтты ғылым-білімге, бірлікке және әділеттілікке шақырған, елін-жерін жырлаған  өлеңдер және "Аюбай үкірдай", "Шал мен баланың айтысы" пьесалар  жазумен бірге, Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин шығармаларын жергілікті халыққа таныстырып, олардың “Қаракөз”, “Шұғаның белгісі”, “Қалқаман-Мамыр”, “Жалбыр” пьесаларының сахнаға шығуына өшпес үлес қосты. Ол ең алғаш рет Шәкәрім шығармаларын қытайдағы қазақтардың ішіне таратушы. Алайда, тағдыр  осындай талант иесін тәлкек қылғандай ол жақта да тыныштық кете бастайды. 1937 жылы Қытайдағы Шың Шысай үкіметі Кеңес Одағының тапсырысымен Зиятты тұтқындап, содан былай хабар ошарсыз кетеді. Кейбір деректер оның түрмеде қаза тапқанын айтса, енді бір деректер оның Үрімжіде атылғанын растайды.   <ref>https://www.facebook.com/share/p/1S8LDi5U1K/</ref> Осы күнге дейін Зият Шәкәрімұлы жайлы жария деректер шекті, бұдан былай оның өмірін, еңбектері мен шығармаларын зерттеп, ұрпақтарға жеткізу тарихшылар үшін үлкен борыш.<ref>әлеуметтік желіде фотосы да бар</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан шежірешілері]] 42gst631x6xd8ic1znxm8711tsdpc2u 3605839 3605809 2026-05-17T07:28:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-29417-10|~2026-29417-10]] ([[User talk:~2026-29417-10|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 3213181 wikitext text/x-wiki '''Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев''' (1900-1984), [[ақын]], фольклоршы, [[шежіреші]], [[ұстаз]]. Шәкәрімнің кенже ұлы. Ұзақ жылдар бойы Жидебайдағы Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайының меңгерушісі, одан кейін Абайдың Семейдегі қорық - мұражайының ғылыми қызметкері болды. [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] мен [[Абай]]дың, [[Шәкәрім]]нің өміріне қатысты орасан мол деректер жинастырып, Абай мұражайының ғылыми қорына тапсырды. Мақалалары, естеліктері, өлендері мерзімді баспасөздерде жарияланды. [[Әлиакпаров Мақаш Тыныштықбайұлы|М. Әлиакпаровтың]] құрастыруымен Ахаттың естеліктері мен өлеңдері [[1997]]ж. жарықкөрді. М. Әуезов Ахатқа әкесі Шәкәрімнің суреттерін сыйлаған және ақынның қолжазбаларын жинап, ретке келтіруді тапсырған. Жазушының тапсырмасы бойынша, Шәкәрімнің өлеңдері мен дастандарын 2 том етіп құрастырып, [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]] атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөліміне өткізді. Ақын шығармаларының кейінгі басылымдары сол қолжазбаның негізінде жүзеге асырылды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан шежірешілері]] qnze5rkr6sia8djw4ztsfwhp3hkxgke 3605840 3605839 2026-05-17T07:28:31Z 1nter pares 146705 3605840 wikitext text/x-wiki '''Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев''' (1900-1984), [[ақын]], фольклоршы, [[шежіреші]], [[ұстаз]]. Шәкәрімнің кенже ұлы. Ұзақ жылдар бойы Жидебайдағы Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайының меңгерушісі, одан кейін Абайдың Семейдегі қорық - мұражайының ғылыми қызметкері болды. [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] мен [[Абай]]дың, [[Шәкәрім]]нің өміріне қатысты орасан мол деректер жинастырып, Абай мұражайының ғылыми қорына тапсырды. Мақалалары, естеліктері, өлендері мерзімді баспасөздерде жарияланды. [[Әлиакпаров Мақаш Тыныштықбайұлы|М. Әлиакпаровтың]] құрастыруымен Ахаттың естеліктері мен өлеңдері [[1997]]ж. жарықкөрді. М. Әуезов Ахатқа әкесі Шәкәрімнің суреттерін сыйлаған және ақынның қолжазбаларын жинап, ретке келтіруді тапсырған. Жазушының тапсырмасы бойынша, Шәкәрімнің өлеңдері мен дастандарын 2 том етіп құрастырып, [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]] атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөліміне өткізді. Ақын шығармаларының кейінгі басылымдары сол қолжазбаның негізінде жүзеге асырылды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub:Қазақ әдебиеті}} [[Санат:Қазақстан шежірешілері]] lpygetgz6bqnldzri403a1ivtuaend2 3605841 3605840 2026-05-17T07:29:08Z 1nter pares 146705 /* */ 3605841 wikitext text/x-wiki '''Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев''' (1900–1984) — [[ақын]], фольклоршы, [[шежіреші]], [[ұстаз]]. Шәкәрімнің кенже ұлы. Ұзақ жылдар бойы Жидебайдағы Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайының меңгерушісі, одан кейін Абайдың Семейдегі қорық - мұражайының ғылыми қызметкері болды. [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] мен [[Абай]]дың, [[Шәкәрім]]нің өміріне қатысты орасан мол деректер жинастырып, Абай мұражайының ғылыми қорына тапсырды. Мақалалары, естеліктері, өлендері мерзімді баспасөздерде жарияланды. [[Әлиакпаров Мақаш Тыныштықбайұлы|М. Әлиакпаровтың]] құрастыруымен Ахаттың естеліктері мен өлеңдері [[1997]]ж. жарықкөрді. М. Әуезов Ахатқа әкесі Шәкәрімнің суреттерін сыйлаған және ақынның қолжазбаларын жинап, ретке келтіруді тапсырған. Жазушының тапсырмасы бойынша, Шәкәрімнің өлеңдері мен дастандарын 2 том етіп құрастырып, [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]] атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөліміне өткізді. Ақын шығармаларының кейінгі басылымдары сол қолжазбаның негізінде жүзеге асырылды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub:Қазақ әдебиеті}} [[Санат:Қазақстан шежірешілері]] fkoiwrsf4nfrbm26c8c94olba2uct3m 0 72068 3605750 3408837 2026-05-16T17:56:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605750 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғаға қатысы бар|Дамаскінің құлауы (2024)|20241210}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Дамаск |шынайы атауы = {{lang-ar|دمشق}} |сурет = Damascus montage.png |жағдайы = Астана |ел = Сирия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 30|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 18|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(4000000) |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Мухафаза |аймағы = Дамаск (мухафаза){{!}}Дамаск |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = губернатор |басшысы = Адел әл-Оляби |құрылған уақыты = б.з.б. 2500 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 118 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 600 |климаты = |ресми тілі = араб |тұрғыны = {{өсім}} 2 503 000<ref>url=https://worldpopulationreview.com/world-cities</ref> |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = 14 864,41 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = +963 11 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Damascus |сайты = http://www.damascus.gov.sy/ Дамаск губерниясы |сайт тілі = ar }} [[Сурет:Damascus-Hejaz station.jpg|200px|thumb|right|Дамаскідегі Хеджаз стансасы]] '''Дамаск''' ({{lang-ar|دمشق}}), '''Шам''', {{lang-ar|الشام}}) — [[Сирия]]ның астанасы (1943 жылдан), ежелгі мәдениет орталығы. Дамаск туралы алғашқы жазба деректер б.з.б. XVI ғасырлардан бастап кездеседі. Қала Дамаск патшалығының орталығы (б.з.б. XI ғасыр – б.з.б. 732 жыл), кейіннен [[Ассирия]], [[Жаңа Вавилон]], [[Ахеменид әулеті]], [[Ескендір Зұлқарнайын]], Селевеки әулеті, [[Рим империясы|Рим]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]] мемлекеттерінің құрамында болды. 635 жылы қаланы арабтар жаулап алған соң, халифаттың астанасына (671–770) айналды. Аббас өулеті тұсында астана Бағдад қаласына көшкен соң да, Дамаск діни, ғылыми-мәдени орталық ретіндегі мәртебесін жоғалтқан жоқ. IX–XIII ғасырлар аралығында кала ор түрлі мұсылман мемлекеттерінің, 1260–1516 жылы мәмлүктердің, 1401 жылы [[Әмір Темір]] иелігінде болды. 1516–1518 жылдары [[Осман Сұлтандығы|Осман сұлтандығы]]ның құрамында, 1920–1943 жылдары [[Францияның мандатты территориясы]]. Дамаскдегі ''Бабуссағир'' (Кішкене қақпа) бейітінде ғұлама ғалым [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] жерленген.<ref>{{кітап|тақырыбы=Отырар. Энциклопедия |орны= Алматы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл=2005 |isbn= 9965-17-272-2}}</ref> == Дамаск —дүние жүзіндегі ең ежелгі астана == [[Ресми тіл]]і көпшілік тұрғындардың ана тілі болып табылатын — [[араб тілі|араб тілі.]] '''Дамаск''' — қазіргі дүние жүзі [[астана]]ларының ішіндегі ең ежелгісі. Оның [[Араб тілі|арабша]] атауы [[Димашк]] немесе Аш-Шам. "Димашк" сөзінің шығу төркіні жөнінде көптеген [[пайым]]даулар бар. Дамаск жөніндегі ең алғашқы еске алулар [[Перғауын|Мысыр перғауындарының]] XVIII әулетінің құжаттары мен [[аккад]] тақташаларында кездеседі. Онда кала ''Димаску'' немесе ''Димашка'' деп аталған. [[Арамей жазуы|Арамей құжаттарында]] Дамаск ''Дурмешек'' және ''Думмешек'' деп аталған. Дамаск ескі [[Өсиет]]тің бірінші кітабында маңызды қолөнер және мәдени орталық ретінде еске алынады. Кейінірек Дамаск аталып кеткен қоныс [[Солтүстік Арабия]] шөлдерінен жайылымдар басып алуға шыққан көшпелі арамей тайпаларының кезінде жоғары гүлдену дәрежесіне жетті. Дамаск, ''Сури'', яғни [[Сирия]] еліндегі арамейлердің ең ірі орталықтарының біріне айналды. Дамаск орасан тарихи және мәдени құндылыққа ие, өйткені мұнда ежелгі және ортағасырлық архитектураның ескерткіштері сақталған. Кейбір орамдар [[Селевки әулеті|Селевкілер]] дәуірінде (б.з.д. 312—64 жж.) салынған, көшелері тік бұрышты жоспарланған болып келеді. Римдіктер жаулап алған кезеңнен қала қамалдарының, қақпалардың орны, монументті арқаның құлаған қалдықтары мен коринфтік бағаналары бар Дамаск Юпитерінің қасиетті [[ғибадатхана]]сының қалдықтары сақталған.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Аудандары == Дамаск көптеген аудандарға бөлінген. Олардың ішінде: {|class="wikitable" border="1" |+ ! ! Дамаск аудандары |- |1 |Аббасийин |- |2 |Абу Руммани |- |3 |Амара |- |4 |Бахса |- |5 |Барамка |- |6 |Барзе |- |7 |Думмар |- |8 |Джобар |- |9 |Кафар Сусе |- |10 |Малки |- |11 |Мазраа |- |12 |Мезе |- |13 |Мидан |- |14 |Мухажрин |- |15 |Канауат |- |16 |Рукн Эддин |- |17 |Аль-Салихийя |- |18 |Саруджа |- |19 |Ша’алан |- |20 |Шагур |- |21 |Тиджара |- |22 |Баб Тума |- |23 |Хиджаз |} == Мәдени ошақтары == [[Сурет:Jupiter Temple Damascus.jpg|thumb|150px|Ескі шаһардағы Юпитер храмы]] [[Сурет:Umayyad Mosque-Dome of the Treasury211099.jpg|thumb|200px|[[Умауи мешіті]]]] [[Сурет:Old-Arabic-Houses-Damascus.JPG|thumb|Дамаскідегі ескі үйлер]] === Дамаск дуалдары мен қақпалары === Дамаскінің ескі қаласында сақталып қалған 7 қақпа бар: * Баб-әл-Сағир («Кіші қақпа»)&nbsp;— * Баб-әл-Фарадис («Жәннат қақпалары») * Баб-әл-Салам («Бейбітшілік қақпасы») * Баб Тума («Фом қақпасы»)&nbsp;— бұл есім [[Апостол Фома|апостол Фомның]] есімімен аталады. Қақпа христан кварталына алып барады * Баб Шарқи («Шығыс қақпасы») * Баб Қисан&nbsp;— * Баб-әл-Жәбия Бұлардан басқа Ескі шаһардың сыртында басқа қақпалар бар: * Баб әл-Фараж * Баб Мусалла * Баб Срәйжа === Мешіттер === * Зәйнаб мешіті * Рақайя мешіті * Баб-Сағир мазараты * [[Умауи мешіті]]&nbsp;— Сирияның үлкен мешіттірен === Шіркеулер === * Дамаск соборы * Әулие Мария соборы * Әулие Анания соборы * Әулие Павел * Рим-католик кафедралды соборы - Зайтун аллаеясы. * Әулие Иоанна шіркеуі * Әулие Павел лавры * Әулие Георгий === Медреселер === * Әл-Адилийя медресесі * Әл-Захирийя кітапханасы * Нұр әд-Дин медресесі === Ескі үйлер === * [[Азем сарайы]] * Байтул Аккад (Дат институты - Дамаске) * Мактаб Анбар * Бейтул Мамлюк (қонақ үй) === Дамаскіде орналасқан шіркеулер === <gallery perrow=4> File:Damascus-Bab Kisan.jpg|Chapel of Saint Paul File:Melkite Greek Catholic Church, Damascus, Syria.jpg|Our Lady of Dormition Greek Catholic Patriarchal Cathedral File:Surp Sarkis Armenian church Damascus.jpg|Saint Sarkis Armenian Cathedral in Bab Sharqi File:S. George Syr Orth Cathedral Damascus.jpg|Saint George [[Syriac|Syrian]] Orthodox Cathedral </gallery> === Дамскідегі Умауилер мешіті === [[Сурет:Umayyad Mosquee panoramic.jpg|900px|center|Умаядтар мешіті]] {{commons category|Умауилер мешіті}} <gallery caption="Умауилер мешіті" perrow="6"> Image:UmayyadMosque04BaabSa-atExternal.jpg Image:Mihrab, Umayyad Mosque.jpg Image:UmayyadMosque01.JPG Image:Minbar, Umayyad Mosque 01.jpg Image:UmayyadMosque06MihrabImamZaynulAbidin.jpg Image:Courtyard2(js).jpg Image:Courtyard4(js).jpg Image:Umayyad09(js).jpg Image:Umayyad Mosque - interior(js).jpg Image:Damascus-10.jpg Image:StJohnTheBaptistShrine Damascus 1943.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Damascus}} * [http://www.esyria.sy/edamascus/ eDamascus] – Official website for Damascus * [http://www.damascus-online.com/ Damascus Online] – Brief information about the city of Damascus * [http://ghn.globalheritagefund.org/?id=822 Explore Ancient City of Damascus with Google Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107024511/http://ghn.globalheritagefund.org/?id=822 |date=2012-01-07 }} on [[Global Heritage Network]] * [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197305/the.imperial.capital.htm Philip K. Hitt, ''The Imperial Capital'', 1973, Saudi Aramco World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818201329/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197305/the.imperial.capital.htm |date=2012-08-18 }} * [http://collections.si.edu/search/results.jsp?date.slider=&date.slider=&date.slider=&q=ernst+herzfeld+&view=grid&fq=place:%22Damascus+%28Syria%29%22 Ernst Herzfeld Papers, Series 5: Drawings and Maps, Records of Damascus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030318/http://collections.si.edu/search/results.jsp?date.slider=&date.slider=&date.slider=&q=ernst+herzfeld+&view=grid&fq=place:%22Damascus+%28Syria%29%22 |date=2011-12-08 }} Collections Search Center, S.I.R.I.S., Smithsonian Institution, Washington, D.C. * [http://www.syria-travel.ru/ Фотографии и описание городов, памятников, достопримечательностей Сирии] * [http://www.syriaair.com|официальный сайт авиакомпании Syrian Arab Airlines]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://askimam.ru/news/2009-03-10-10 Дамаск&nbsp;— старейшая столица мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110505051430/http://askimam.ru/news/2009-03-10-10 |date=2011-05-05 }} * [http://www.syria-travel.ru/index-2.html Фотографии и описание Дамаска и его окрестностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917034828/http://www.syria-travel.ru/index-2.html |date=2011-09-17 }} * [http://damask-foto.ru/temple-saida.htm Мечеть Сайида Ракэйя в Дамаске, фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214185514/http://damask-foto.ru/temple-saida.htm |date=2012-12-14 }} * [http://www.fotex.biz/countries/syria/damascus/ Фотографии и новости Дамаска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007004332/http://www.fotex.biz/countries/syria/damascus/ |date=2011-10-07 }} {{Азия елордалары}} {{Geo-stub}} [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Дамаск]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Миллионер қалалар]] 578zhzldsk4ju1eyhhdirne7w5kfpbr 0 73225 3605801 3411708 2026-05-17T00:53:13Z Tuttiorchestra687 173049 3605801 wikitext text/x-wiki '''«Айман-Шолпан»''', опера. Либреттосын Мұхтар [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|Әуезов]], музыкасын [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Е. Брусиловский]] жазған. Премьерасы [[1938]] жылы 28 сәуірде болды. Қоюшы режиссерлары: [[Байсейітов Қанабек|Қ. Байсейітов]] пен [[Винер|А.Винер]], дирижерлері - [[Шкаровский|Н. Шкаровский]] мен [[Кузьмич|Ф. Кузьмич]], суретшісі - [[Ненашев Анатолий Иванович|А. Ненашев]]. Басты рөлдерде [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова|Күләш Байсейітова]], X. Нұрмағамбетова, М. Ержанов, Қ. Жандарбеков т. б. ойнады. Е.Брусиловскийдің пікірі бойынша, бұл опера қазақ музыкалық комедиясын жасаудың алғашқы талпынысы еді. Әдемі либреттоға музыкасы сай келмей, көп жері ақсап жатты, созылыңқы, тартымсыз шықты. Құрылысы жағынан тұтастық, композиторлық реттілік пен айқындық жетіспеді. Сондықтан опера ғұмыры ұзақ болмады.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601- 282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақша опералар]] [[Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]] [[Санат:1938 жылғы туындылар]] {{Stub}} fwhd46f8om82kiotzkpkjlyjee8r6au 0 78708 3605860 2117617 2026-05-17T08:21:05Z 1nter pares 146705 /* */ 3605860 wikitext text/x-wiki '''Ротавирустар''' — [[реовирус]]тар тұқымдастығына жататын туыстық. Ротавирустар сүтқоректілер мен адамдарда [[іш аурулары]]ның қоздырғышы болып табылады. Тәуір зерттелгендері бұзаудың іш өту вирусы [[Небраски]] мен тышқанның індеттік іш өту вирустары.<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Реовирустар]] {{Stub}} 22iovoyctr9eb564h9qih5x7dd7mdk4 3605861 3605860 2026-05-17T08:21:21Z 1nter pares 146705 3605861 wikitext text/x-wiki '''Ротавирустар''' — [[реовирус]]тар тұқымдастығына жататын туыстық. Ротавирустар сүтқоректілер мен адамдарда [[іш аурулары]]ның қоздырғышы болып табылады. Тәуір зерттелгендері бұзаудың іш өту вирусы [[Небраски]] мен тышқанның індеттік іш өту вирустары.<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Реовирустар]] s1rdyhwpalqvafh6lwrzwfwrevt3k6x 0 88144 3605662 2511320 2026-05-16T13:03:13Z YiFeiBot 38206 Перемещение 17 интервики на [[d:|Викиданные]], [[d:q20113959]] 3605662 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Katun.jpg|thumb|right]] '''Табиғатты қорғау''' - қазіргі кезде өмір сүрушілер ғана емес сондай-ақ, болашақ [[ұрпақ]]тардың да [[Денсаулық|денсаулығы]] мен хал-жағдайы дұрыс және өз уақытындағы шешімдерге тәуелді болатын қазіргі кездегі мәселелердің бірі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Табиғатты қорғау - бұл табиғи жер және су ресурстарын ұтымды пайдаланып, сақтауды және ұдайы өсіруді қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік, қоғамдық, әкімшілік-шаруашылық, техникалық-өндірістік, экономикалық және заңды шаралар жүйесі. Қазақстанның табиғи ресурстарын қорғау және ұтымды пайдалану. [[Мәжіліс|Қазақстан Республикасының Мәжілісі]] және Үкіметінде табиғатты қорғауды күшейтуге, республикамыздың табиғи ресурстарын ұдайы өсіруге бағытталған бірқатар [[заңнамалық акт]]ілер қабылданып, пайдаланылуда. Әрбір облыстардың жанында осы актілердің орындалуын бақылайтын арнаулы мекемелер бар. Республикада табиғат қорғау прокуратурасы құрылды. Ол Қазақстан Республикасының табиғат қорғау туралы заңдарының орындалуын қатаң кадағалайды. Қазақстанда мемлекеттік ұйымдар торабы құрылған, олардың қызметі бірегей құрамды флоралар мен фауналары бар үлкен аумақты барынша ұзақ сақтауға арнайы бағытталған. Бұл ұйымдар - қорықтар, ұлттық табиғи саябақтар және ерекше қорғалатын аумақтар. Қазақстан Республикасында 2003 жылы ерекше қорғалатын 25 аумақ бар деп есептеледі, олардың қорықтары 10, табиғи ұлттық саябақтары - 10. Бұл табиғат қорғау мекемелері шамамен 3 млн гектар ауданға орналасқан. ==Әлемге әйгілі қорықтар == Мына қорықтар әлемге әйгілі: <br>'''[[Наурызым қорығы]]''' - дала флоралары мен фауналарын қорғау үшін 1934 жылы құрылды. Мұнда бірегей дала қарағайлы орманы бар. <br>'''[[Қорғалжын қорығы]]''' - дүниежүзілік маңызы бар суда жүзетін құстардың мекен орны ретінде Теңіз-Қорғалжын көлдерінің табиғи кешенін қорғау үшін 1968 жылы құрылды. Бұл жылыстайтын құстар мен әлемде өте көп ұя салатын [[қоқиқаздар]]дың тынығу орны болып табылады. Бұл екі қорық әлемдегі жалғыз ғана бірегей үлгі өлшемді ([[эталон]]) аумақ болып табылады. Онда сан алуан дала келбеті сақталған. [[БҰҰ]]-[[ЮНЕСКО]] жанындағы білім, ғылым және мәдениет жөніндегі дүниежүзілік ұйым оларға Дүниежүзілік мұра нысан мәртебесін берді. <br>'''[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]''' - Батыс [[Тәңіртау]]дың солтүстік аудандарының табиғи кешендерін қорғау үшін 1926 жылы құрылған. Қорықта [[марал]], елік, арқар, сібірлік таутеке, ақтырнақ аю, [[ілбіс]], доңыз, [[жайра]], ұлар өмір сүреді. <br>'''[[Барсакелмес қорығы]]''' - бұл шөл кешенін қорғау және соған тән жануарлардың санын қалпына келтіру үшін [[Арал теңізі]]ндегі аралда 1939 жылы құрылды. Аралда құлан, бөкен, қарақұйрық өмір сүреді; <br>'''[[Алматы қорығы]]''' - бұл [[Іле Алатауы]]ның табиғи кешенін қорғау үшін 1964 жылы құрылды. Қорықта марал, ілбіс, арқар, сібірлік таутеке, ақтырнақ аю, [[ұлар]], қырғауыл, кекілік, [[құр]] өмір сүреді. <br>'''[[Марқакөл қорығы]]''' - бұл Марқакөл көлімен қоса Оңтүстік [[Алтай]]дың табиғи кешенін қорғау үшін 1976 жылы құрылды. Мұнда [[сүтқоректілер]]дің 40 түрі өмір сүреді. Олардың ішінде қоңыр аю, [[бұлғын]], марал, құстардың 200-ге жуық түрлері және жергілікті түр - эндомик осқы балығы бар болатын ==Ұлттық саябақтар== Ұлттық саябақтар да табиғат қорғауда үлкен қызмет атқарады, оларда орасан зор шектеулі шаруашылық әрекеттер шешімін тапқан және таныстыруға арналған танымжорықтары өткізіледі. Мұнда тынығып, денсаулықты қалпына келтіруге, [[туризм]] және спортпен шұғылдануға болады. Солардың ішінде Іле Алатауы, [[Баянауыл]], [[Қарқаралы]] және [[Көкшетау]] мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар кеңінен таныс. Ұлттық саябақтарда өсімдіктер мен жануарлар әлемі қатаң қорғауға алынған. Республикада мейірімсіздікпен аулаудан саны кеміген дала киігі - ақбөкендерді ұдайы өсіруге, [[Каспий]] және [[Жайық]] өзені алабындағы бекіре тұқымдас балықтарды қорғау және тездетіп ұдайы өсіру бойынша шұғыл шаралар қабылданды. == Табиғат қорғау шаралары == '''Табиғат қорғау шаралары''' - қоршаған табиғат ортасына жағымсыз әсерді азайтуға, жоюға, елдің табиғат-ресурстық әлеуетін сақтауға, жақсартуға және ұтымды пайдалануға бағытталған шаруашылық қызмет түрлері. Табиғат қорғау мақсатындағы жобаланатын және жоспарланатын шаралар кешені өндірісті дамытумен және демографиялық ахуалмен байланысты перспективалық өзгерістерді ескере отырып адамдардың денсаулығын қорғау және қоршаған ортаны қорғау мүдделеріне сай келетін қалыпты талаптардың сақталуын қамтамасыз етуге, қоршаған ортаның жағдайын жақсартудан, табиғат ресурстарын үнемдеуден және неғұрлым толық пайдаланудан барынша тиімді экономикалық нәтиже алуды көздейді. Шаруашылық қызметті жоспарлау кезінде оның экологиялық талаптармен қатаң түрде байланыстырылуы қажет<ref>Қаржы-экономика сөздігі. Алматы</ref>. ===Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану шаралары=== Жер бетіндегі тіршілік иелері атаулылар қорегі және энергияның негізгі көзі болғандықтан, табиғи және су ресурстарын ұтымды пайдалану кез келген елдер үшін негізгі мәселелердің бірі болып табылады. Қазақстанда шөл, қуаң (аридті) және сортаң жерлердің орасан зор аумағы бар. Мұнда табиғи ресурстар шектеулі, соның салдарынан бұл аумақтарды ұтымды пайдалану республикамыз үшін ерекше көкейкесті мәселе болып есептеледі. Сондықтан республика ғалымдарының алдына өсімдіктердің жаңа іріктемелерін жоғары температура және [[сортаңдық]] сияқты қолайсыз факторларға төзімділігі артқан жануарлар қолтұқымдарын шығаруды тездету міндеті жүктелуде. [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстанның]] топырақ өнімділігін шұғыл шектеу факторларының бірі топырақты шаңға айналдырып, жеңіл ұшыратын [[жел эрозиясы]] болып табылады. Мұндай жерді жыртқан кезде топырақтың жыртылатын құнарлы қабатын жел ұшырып әкетеді. Атап айтқанда академик А. И. Бараев Қазақстанда топырақ өңдеудің эрозияға қарсы топырақ қорғайтын қайырмасыз жырту жүйесін жасап, кеңінен пайдалануда. Бұл жүйеге сәйкес жырту кезінде топырақ қабатын аудармай, арнаулы сыдыра қопсытқыш (плоскорез) арқылы өңдеп, тек [[арамшөп]]тердің 4 - 5 см тереңдіктегі тамырын қияды, мұндайда өсімдік (паясы) аңызында кесілген сабақтар тік қалпында қалады. Сөйтіп топырақ құрылымы сақталады да, шаңға айналмайды. Топырақты осылай өңдеген кезде ауаға шаң көтерілмейді. Осы технологияның арқасында Қазақстан жыртылатын жерді сақтап, Қазақстанның солтүстігінде астықтан жоғары түсім алуға қол жеткізді.<ref>Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген / М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2009 жыл. ISBN 9965-34-927-4</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{wikify}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Саясат әлеуметтануы]] [[Санат:Биология]] [[Санат:Табиғатты қорғау]] {{Biosci-stub}} {{stub}} [[bg:Консервация]] [[cy:Cadwraeth]] [[hi:संरक्षण (नैतिक)]] [[jv:Konsèrvasi]] [[nn:Miljøvern]] [[no:Miljøvern]] [[qu:Sallqa amachay]] [[zh-min-nan:Pó-io̍k]] pj9m2p2ldf2hyte01zxtqux3mo17mkx 0 98887 3605796 2575942 2026-05-16T23:31:16Z Tuttiorchestra687 173049 3605796 wikitext text/x-wiki '''Григорий Арнольдович Столяров''' (8.3.[[1892]], [[Одесса]] қ. - 14.9. [[1963]], [[Мәскеу]] қ.) - [[дирижер]], [[педагог]], Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1947). 1915 ж. [[Петроград]] консерваториясын - Л.С. Ауэрдің скрипка, Н.Н. Черепниннен дирижëрлікті және А.К. Глазуновтың (аспаптау ???) сыныптары бойынша бітірді. 1945 - 48 ж. [[Алматы]]да тұрып, [[Қазақ опера және балет театры|Қазақ академиялық опера және балет театрында]] бас дирижер болды. М.Төлебаевтын "Біржан Сара" операсының премьерасында дирижерлік етті. Ол педагогикалық қызметпен де айналысты: [[Одесса консерваториясы]]ның ректоры (1923 - 29), Алматы консерваториясының (қазіргі [[Қазақ ұлттық консерваториясы]], 1945 - 48), [[Мәскеу консерваториясы]] (1934 - 43) және [[Мәскеу әскери дирижерлер институты]]нын (1948 53) [[профессор]] болған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:20 наурызда туғандар]] [[Санат:1892 жылы туғандар]] [[Санат:Одессада туғандар]] [[Санат:14 қыркүйекте қайтыс болғандар]] [[Санат:1963 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер]] [[Санат:КСРО дирижерлері]] [[Санат:XX ғасыр дирижерлері]] [[Санат:КСРО музыка педагогтары]] [[Санат:XX ғасыр музыка педагогтары]] [[Санат:Мәскеу консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Мәскеу консерваториясының ректорлары мен директорлары]] [[Санат:Одесса музыка академиясы оқытушылары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] lrdk20zn7ulj0wy6l152tpccwptfdch 3605797 3605796 2026-05-16T23:31:45Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Қазақстан дирижерлері|Қазақстан дирижерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605797 wikitext text/x-wiki '''Григорий Арнольдович Столяров''' (8.3.[[1892]], [[Одесса]] қ. - 14.9. [[1963]], [[Мәскеу]] қ.) - [[дирижер]], [[педагог]], Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1947). 1915 ж. [[Петроград]] консерваториясын - Л.С. Ауэрдің скрипка, Н.Н. Черепниннен дирижëрлікті және А.К. Глазуновтың (аспаптау ???) сыныптары бойынша бітірді. 1945 - 48 ж. [[Алматы]]да тұрып, [[Қазақ опера және балет театры|Қазақ академиялық опера және балет театрында]] бас дирижер болды. М.Төлебаевтын "Біржан Сара" операсының премьерасында дирижерлік етті. Ол педагогикалық қызметпен де айналысты: [[Одесса консерваториясы]]ның ректоры (1923 - 29), Алматы консерваториясының (қазіргі [[Қазақ ұлттық консерваториясы]], 1945 - 48), [[Мәскеу консерваториясы]] (1934 - 43) және [[Мәскеу әскери дирижерлер институты]]нын (1948 53) [[профессор]] болған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:20 наурызда туғандар]] [[Санат:1892 жылы туғандар]] [[Санат:Одессада туғандар]] [[Санат:14 қыркүйекте қайтыс болғандар]] [[Санат:1963 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер]] [[Санат:КСРО дирижерлері]] [[Санат:XX ғасыр дирижерлері]] [[Санат:КСРО музыка педагогтары]] [[Санат:XX ғасыр музыка педагогтары]] [[Санат:Мәскеу консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Мәскеу консерваториясының ректорлары мен директорлары]] [[Санат:Одесса музыка академиясы оқытушылары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] 9kdpj8d3cz3tr44uqukv2snm8n1fnsk 0 99334 3605763 3604944 2026-05-16T19:03:58Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Abiirbek|Abiirbek]] ([[User talk:Abiirbek|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды 3568833 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев |Шын есімі = |Сурет = Тінәлиев.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 22.04.1957 |Туған жері = [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]] |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, композитор |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |Сайты = }} '''Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев''' (22 сәуір 1957 жылы туған, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]], [[Ойық (Жамбыл облысы)|Ойық ауылы]]) — әнші, композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері ([[2001]]). Қазақстан Жастар одағының сыйлық иегері ([[1994]]). [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> == Еңбек жолы == Өнер жолын Талас ауданы мәдениет үйінде қызмет етуден бастады. [[1977]] жылы Жамбыл (казіргі [[Тараз]]) мәдени ағарту училищесін бітірген. 1978 - 90 жылы Жамбыл облысы драма театрында актер, 1990 - 2001 жылы [[Алматы]]дағы саз аспаптар мұражайында ғылыми қызметкер, 2001 жылдан Алматы облысы Қазақ драма театрында музыкалық бөлімінің жетекшісі болып еңбек еткен. == Халық арасында кең танылған әндері == * "Анамның тілі" * "Фариза" * "Толғанай" * "[[Желтоқсан желі]]" * "Әттең-ай" * "Ұрпақ үні" * "Сәлемдеме" * "Мұнар" * "Гүлнарым" * “Бауырлар” == Кітабы == 1998 жылы Т. Айтбайұлының "Ән әлемінің Әбиірбегі" атты сұхбат кітабы жарық көрді. "Желтоқсан желі" атты ән жинағы шыққан.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сазгерлер]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] lhfrbke6b5n77swdc4eo22fdhl1vyp0 0 105262 3605917 3268858 2026-05-17T10:42:56Z Casserium 68287 /* */ 3605917 wikitext text/x-wiki [[Сурет:ArcelorMittal Temitau.jpg|thumb|right|200px|]] '''Qarmet АҚ''' — [[Қарағанды облысы]] [[Теміртау]] қаласында орналасқан Қазақстандағы ең ірі металлургиялық зауыт "Қарағанды ​​металлургиялық зауытына" иелік ететін болат және тау-кен өндіруші қазақстандық компания. 2023 жылдың желтоқсанынан бастап кәсіпкер Андрей Лаврентьевке тиесілі. 1995-2004 жж. «[[Испат Кармет]]» АҚ, 2004-2007 жж. «Миттал Стил Теміртау» АҚ, 2007-2023 жж. «АрселорМиттал Теміртау» АҚ деп аталды. 1995 жылы 17 қарашада [[Қарағанды металлургия комбинаты]]н жекешелендіру жөнінде өткен жабық тендерде төрт бәсекелестен басым түсіп штаб-пәтері Лондонда орналасқан ''«[[Испат Интернэшнл ЛТД]]»'' компаниясы жеңіске жетті. Соның нәтижесінде «Испат Кармет» ААҚ құрылды. Келісім бойынша компания Қазақстан Республикасы Үкіметіне Қарметкомбинаттың қарыздарын жабу үшін бірінші кезекте 52 млн АҚШ долларын беруді және жинақталып қалған жалақы қарызы үшін 11 млн АҚШ долларын төлеуді мойнына алды. Мұнымен бірге бір жыл ішінде мемлекет басқаруында болған ҚарМК-ын сауықтыруға жұмсалған қаржыларды Республикалық қалпына келтіру банкіне қайыруды міндеттеді. Бұл кезде «Испат Интернэшнл» жылына 12 млн тоннаға дейін сұйық металл өндіре алатын әлемдегі ең ірі жеке меншік компаниялардың бірі саналатын. Қарметкомбинатты сатып алғаннан кейін әлемдік болат өндіруде 32-орыннан 14-15-орынға шықты. Бүгінде компанияның зауыттары 4 құрлықтың 14 елінде (Франция, Германия, Польша, Чехия, Румыния, Босния, Македония, АҚШ, Канада, Мексика, Тринидад, Оңтүстік Африка Республикасы мен Алжир) бар. Оларда 164 мың адам жұмыс істейді. Жылына 70 млн тонна болат өндіреді. 19% ж. ''«Испат Кармет»'' АҚ комбинаттың негізгі отын базасы болып табылатын [[Қарағанды көмір бассейні]]нің 15 шахтасы мен 12 кәсіпорнын иелігіне алып, көмір департаментін, 1999 жылы [[Лисаков кен байыту комбинаты|Лисаковск]], [[Кентөбе темір кен орны|Кентөбе]], [[Атасу кенді ауданы|Атасу]], [[Атансор темір кен орны|Атансор]] кен орындарын иелікке алып, ''«Өркен»'' атты [[темір рудасы]] департаментін құрды. 10 жыл ішінде комбинатты әлемдік деңгейге көтеру үшін 1,5 млрд доллар инвестиция салды. Осы заманға сай технологиялар енгізіліп, жаңа өндірістер салына бастады, басы артық, ескі цехтар мен құрылымдардан (мәселен, сортты прокат өндірісі, әлеуметтік нысандар) арылды. 1998 жылы тамыз айында жылына 320 мың тонна өнім бере алатын ыстықтай қалайылау және мырыштау цехы салынды, 2003-2005 ж. №3 және №4 домна пештері, 7 кокс батареясы күрделі жөндеуден өткізілді. 2005 жылы болатты үздіксіз құю машинасының алғашқы кезегі іске қосылды. Өнім өткізу географиясы кеңейді. Бүгінде КМК өнімдері Еуропа мен Америкаға, Қытайға жөнелтіледі. Қолға алынған шаралар нәтижесінде сұйық болат өндіру 1995 жылғы 3,1 млн тоннадан 2004 жылы 5,1 млн тоннаға дейін, дайын прокат өндіру 2,2 млн. тоннадан 3,9 млн. тоннаға дейін өсті. Стратегиялық мақсат ретінде темір рудасын фосфорсыздандыру, кенді байыту, көмір өндіретін қуатты жабдықтар шығару, Атансор кенішінің қуатын арттыруға инвестициялар салынып отыр. АҚ қаланы жылумен және электр энергиясымен (ЖЭО-2, ЖЭОПВС) камтамасыз етеді, жаңа ғимараттар (Металлургия институтының жаңа қорпусы, спорт кешені, теннис орталығы) салды, Астана, Қарағанды, Теміртау қаласындағы әлеуметтік шараларға қатысады. Теміртауда жаңа сортты прокат өндірісінің [[Ақтау болат құбырлар зауыты|Ақтау]]да (Маңғыстау облысы) болат құбырлар зауыт құрылысын жүргізуде (2006). Компания иесі [[Лакшми Миттал]] мырза. ААҚ бас директорлары Малай Мукхерджи, Иоханнес Ситтард, Норендра Чаудхари, 2004 жылдан Навал Чоудхари.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:ArcelorMittal Temirtau}} [[Санат:Қазақстан металлургиялық компаниялары]] [[Санат:Қазақстан тау-кен өңдеу компаниялары]] [[Санат:Қазақстан кокс өндірушілері]] [[Санат:1995 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары]] [[Санат:АрселорМиттал Теміртау]] i7z1b3t5gq7gaerajje96jq44ytwlv1 0 155730 3605814 3507326 2026-05-17T05:06:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605814 wikitext text/x-wiki {{мағына|Донецк (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Облыс орталығы |қазақша атауы = Донецк |шынайы атауы = Донецьк</br>[[File:Donetsk montage (2015).png|300px]] |жағдайы = Облыстық орталық |ел = Украина |елтаңба = Большой_герб_Донецка.png |ту = Flag of Donetsk.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = 150 |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =00 |lat_sec = 32 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =48 |lon_sec = 15 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = [[Донецк облысы]] |кестедегі аймақ = Донецк облысы {{!}} Донецк |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 аудан |басшының түрi = Қала бастығы |басшысы = |құрылған уақыты = 1869 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Юзовка (1924 дейін), Сталино (1961) |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 385 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 978 625 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустер]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +62 |пошта индекстері = 83000 — 83497 |автомобиль коды = AH, КН, 05 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Donetsk |сайты = http://mer.dn.ua/ |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} '''Донецк''' ({{lang-uk|Донецьк}}; 1869–1924 жж. Юзовка, 1924–1929 жж. Сталин, 1929–1961 жж. Сталино) — [[Украина|Украинаның]] шығысындағы [[Кальмиус өзенінің]] бойындағы индустриалды қала. Украина заңнамасына сәйкес, бұл [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] аймақтық бағыныстағы қала. 2014 жылдан бастап Ресей әскерлерінің оккупациясында болды. 2014 жылдың сәуірінен бастап оны мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы]] басқарады және оны астана ретінде қарастырады. Украинаның мәдени және экономикалық Донбас аумағының бейресми астанасы және ең ірі қаласы. Қасында орналасқан ірі Макеевка қаласы мен маңайдағы кіші аудандарымен бірге Донецк қаласы өңірдегі [[Донецк Агломерациясы|агломерацияны]] құрайды. Компаниялар мен жұмыс күшінің жоғары деңгейдегі шоғырлануы Донецкті Украинаның басты экономикалық, өндірістік және ғылыми орталығы етеді. Қаланың негізін 1869 жылы өңірдегі темір балқыту зауыты мен көмір алаптарын қалаған [[Уэлс]]тық [[Джон Юз]] салды. Қала аты алғашында бизнесменнің құрметіне Юзовка (украинша немесе орысша мәнерде) аталды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес]] заманы кезеңінде қала индустриалдық орталық ретінде дами түсті. 1924 жылы қала аты Сталино, кейін 1932 жылы Донецк облысының әкімшілік орталығына айналады. 1961 жылы қала Донецк деп өзгертілді, және қазіргі таңда Украинаның көмір шахталары мен металлургия орталығы. Ресми мәліметтер бойынша тұрғындар саны 913 323 адамға жетеді (01.01.2019)<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-2</ref>. 1 млн. 700 мыңға жуық халқы бар қалалық агломерацияны құрайды. Қала өзінің қазіргі атауын аймақ атауынан алды - Донец бассейні, шын мәнінде Донецк жотасынан, сондықтан Донец өзенінің бойында орналасқандықтан осылай аталған<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-3</ref>. Донбаста қарулы қақтығыс басталғанға дейін Донецк Украинаның ірі өнеркәсіптік-қаржылық орталығы, «тау-кен астанасы», экономикалық тұрғыдан дамыған аймақтың орталығы болған. Бұл жоғары өндірістік және ғылыми әлеует, жұмысшылар мен жоғары білікті мамандар, дамыған инфрақұрылым мен өндірістік база шоғырланған дамыған мегаполис болды. Қала экономикасы өндіріс көлемі 50 миллиард гривнадан асатын 200 өнеркәсіп кәсіпорны және 180 000 Донецк тұрғындарын жұмыспен қамтыған 20 000-нан астам шағын және орта бизнес кәсіпорындары болды. Украинаға қарсы қарулы агрессия нәтижесінде қала [[Ресей]] қолдайтын [[Донбастағы соғыс|бүлікшілердің]] бақылауына өтті. [[Верховная рада|Украинаның Жоғарғы Кеңесі]] (Верховна Рада України) бұл аймақты уақытша басып алынған аумақ (оккупацияланған) деп таныды<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-4</ref>. Елдің шығысындағы қарулы қақтығыстар кезінде украин билігі Донецк облыстық мемлекеттік әкімшілік институттарын алдымен Мариупольға<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-10</ref><ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-11</ref><ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-12</ref>, кейін 2014 жылдың қазан айында Краматорск қаласына<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-13</ref> көшірді, ол қазіргі уақытта Донецк облысының әкімшілік орталығы. 2020 жылдың 17 шілдесінен бастап әкімшілік-аумақтық реформаның нәтижесінде Донецк облысының Донецк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Қала "Тау-кен астанасы" мен "Миллиондаған раушандардың қаласы" атты ресми емес мәртебеге ие. == Қала атауы == Донецктің бұрынғы атаулары: 1917 жылға дейін — Олександривка (Олекса́ндрівка); 1917–1924 және 1941–1943 жылдары<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-5</ref> — Юзивка (Ю́зівка); 1924–1941 және 1943–1961 жылдары — Сталин (Ста́лін)<ref>http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=7563;dst=0</ref>, Сталин (Ста́ліне)<ref>https://r2u.org.ua/s?w=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5&scope=all&highlight=on</ref>, Сталино (Ста́ліно)<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA</ref>. 1869 жылдан 1924 жылға дейін қала оның негізін қалаушы - кәсіпкер Джон Хьюздің құрметіне Юзовка деп аталды (ағылшынша John Hughes). 1924 жылы 22 сәуірде Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Юзовка қаласы Сталин деп аталды<ref>https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031095526/https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm |date=2019-10-31 }}</ref>, 1929 жылдан бастап, жергілікті саясаттың нәтижесінде Сталино болып өзгерді (алайда орыс тілінде және тілдік құжаттарда Сталин деп атала берді)<ref>https://bigenc.ru/geography/text/5731423 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415174854/https://bigenc.ru/geography/text/5731423 |date=2021-04-15 }}</ref> <ref>https://infodon.org.ua/uzovka/615</ref>. 9 қараша 1961 жылы<ref>http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024073942/http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html |date=2012-10-24 }}</ref> Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді. [[Владимир Успенский|Владимир Успенскийдің]] «Көшбасшының құпия кеңесшісі» романында 1923 жылы [[Леон Троцкий|Леон Троцкийдің]] құрметіне қала бірнеше ай бойы Троцк деп аталған<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated3-18</ref> <ref>https://www.kommersant.ru/money</ref> деген нұсқа бар, бірақ бұл оқиғаның құжаттық растауы жоқ<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-20</ref> <ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated1-21</ref>. Тарихи жадыны сақтау мақсатында және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына байланысты ДХР басшысы Д. В. Пушилин №111 «Ұлы Отан соғысына байланысты іс-шараларды өткізген кезде Донецк атауымен бірге «Сталино қаласы» атауын қолдану туралы (23.04.2020 ж.)» жарлық шығарды. Жарлықта тиісті ұмытылмас күндер көрсетілген: Жеңіс күні (9 мамыр), Ұлы Отан соғысы басталған күн (22 маусым) және Донецкті фашистік басқыншылардан азат ету күні (8 қыркүйек)<ref>https://denis-pushilin.ru/</ref>. == География == === Орналасқан жері === [[Санат:Донецк облысы қалалары]] [[Санат:Украина облыс орталықтары]] [[Санат:Украина қалалары]] Донецктің географиялық координаттары 48 ° солтүстік ендік және 37 ° 48 ′ шығыс бойлық<ref>https://travel.org.ua/sunrise/index.php Донецктің географиялық координаттары</ref>. Уақыт белдеуі - UTC+3. Донбасстағы күштерді демаркациялау сызығы қаланың солтүстік және батыс шетін бойлай өтеді<ref>https://www.unian.net/m/politics/1030774-v-seti-opublikovana-tochnaya-karta-linii-razgranicheniya-sil-na-donbasse.html www.unian.net. 7 қаңтар 2016</ref><ref>http://voicesevas.ru/maps/10280-karta-zon-otvoda-tyazhelyh-vooruzheniy-po-sostoyaniyu-na-20-fevralya-2015-ot-dragon-first-1.html Голос Севастополя</ref> ([[Екінші Минск келісімі]]). Донецктің жалпы ауданы - 358 км². Қаланың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 38 км. Шығыстан батысқа дейінгі ұзындық - 55 км. Жақын қалалармен бірге Донецк Донецк агломерациясының құрамына кіреді - Украинадағы ірі өнеркәсіптік торап. 1,720 мың адам тұратын ірі елді мекендер жиынтығы. Бұл айырылмайтын даму аймағы - Донецк пен Макеевка арасындағы шекара көше бойымен өтеді. Қала Донбасстың орталық бөлігінде, Донецк жотасының оңтүстігінде орналасқан. Донецк далалық аймақта, Кальмиус өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан және оның айналасында шағын ормандар, төбелер, өзендер мен көлдер бар. Азов теңізі Донецктен оңтүстікке қарай 95 км жерде орналасқан. Донецкте 2 су қоймасы бар - Нижнекалмиусское су қоймасы (62 + 38 га, Кальмиус өзенінде) және Донецк көлі (138 га). Қала арқылы 4 өзен ағып өтеді: Кальмиус, Бахмутка (Скоморошина) (23 км), Асмоловка (Дурная) (13 км), Черепашкин. Донецкте 125 үйінді (террикон) бар. === Климаты === Жылдық орташа температура +9 °C құрайды. ХХІ ғасырдың басында бірнеше ерекше жылы жылдар болды, орташа жылдық температура: 2007 жылы - +10,3 °C, 2008 жылы - +9,3 °C<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=10&year=2008 Донецк климаты</ref>, 2010 жылы - +10,4 °C<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=12&year=2010</ref>. Донецктегі климат орташа континентті болып табылады. 21 ғасырдың басынан бастап экологияның нашарлауына байланысты климат өзгеріп, қысы жылы болып, жазы бұрынғыдан да ыстық бола бастады. Ауаның орташа айлық температурасы қаңтарда −4 °C, шілдеде +23 °C құрады. Ауаның абсолютті минималды температурасы −31 °C 1950 жылы 11 қаңтарда тіркелді, абсолюттік максимум 2010 жылы 10 тамызда байқалды және +39 °C құрады<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519</ref>. Қыста солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым болса, жазда - солтүстік-батыс және батыс желдері. Жауын-шашынның орташа мөлшері - жылына 493 мм. Әдетте жазы құрғақ және ауыспалы, кейде қысы суық. Жылы ауа райы сәуірдің ортасында басталып, 170-180 күнге созылады. Аязсыз кезең орта есеппен 190-200 күнді құрайды. Жазда Донецкіде ауа температурасы жоғары, құрғақшылық және ауыспалы жел бар. Алғашқы суық пен жел қарашада пайда болады, кейде аяз бен қар жауады, бірақ қар сирек бір-екі күннен аспайды. Суық мезгілде азиялық антициклон басым. Ауа-райы тұрақсыз, өйткені жазық рельеф Атлантика, Арктика және континенттік ауа массаларының еркін қозғалуына ықпал етеді. Аязды күндер көбіне қар еритін жылы кезеңдерге ауысады. Ауаның орташа температурасы қыста көбінесе 0 °C-тан -10 °C аралығында болады<ref>http://www.rospogoda.ru/city3_48.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003121/http://www.rospogoda.ru/city3_48.html |date=2007-09-28 }}</ref>. Қыста Донецкте шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс желдері басым, жазда - батыс және солтүстік-батыс желдер. Бұл уақытта оңтүстік желдер сирек кездеседі. Донецктегі желдің орташа айлық жылдамдығы қазан - сәуір айларында 6,1 м/с, мамыр - қыркүйек айларында - 4,4 м/с құрайды, желдің максималды жылдамдығы (әуежайда) - 34 м/с. Қыста солтүстік және солтүстік-шығыстан соққан желдерге байланысты аймақтағы температура түнде −20 °C-тан төмен түсуі мүмкін, жазда осы бағыттардан соғатын жел суықтықа әкеледі. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан соққан жел жазда құрғақ жел әкеледі<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-34</ref>. Донецктің қалыпты континентті климаты жыл бойына ауаның төмен ылғалдылығымен сипатталады. '''Қыс.''' Желтоқсанның ортасында климаттық қыс қалаға келеді, сол кезде ауа температурасы тұрақты түрде нөлден төмен болады. Тұрақты қар жамылғысы кейінірек қалыптасуы мүмкін. Әдетте қысы жұмсақ, қар мезгіл-мезгіл ериді және суық түседі. Қалада климаттық қыс шамамен 80-90 күнге созылады (желтоқсанның ортасынан ақпанның аяғына дейін). Қатты қыста қыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал жылы қыста - әлдеқайда аз. Соңғы жылдары қыс айларында 0-ден + 7 °C-қа дейінгі қар еритін жылы 20-30 күн болды. 2007 жылы температура нөлден жоғары болған 74 күн болды. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпан, орташа температурасы −3,7 және −2,3 °C. 2007 жылы қаңтар айында ауа температурасы қалыптан тыс +1,5 °C-қа дейін жетті. 2009 жылдың желтоқсанында Донецкте тосын сый жасалды, өйткені 24 сағаттан сәл астам уақыт ішінде (16 желтоқсанның кешінен бастап 17 желтоқсанның соңына дейін) жауын-шашынның көп мөлшері қар түрінде түсті, кейбір жерлерде қар жамылғысының биіктігі 1 м-ге жетті, қалада көлік қозғалысы бір аптаға жуық уақыт ішінде орныға алмады<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm</ref>. '''Көктем.''' Қалада көктем ерте келеді, әдетте ақпанның аяғы - наурыздың басында. Қар жамылғысы осы мерзімнен бұрын еруі мүмкін. Алғашқы гүлдер наурыздың ортасында пайда болады, түнгі аяздар наурыздың аяғында - сәуірдің басында жоғалады, ал ағаштардың белсенді өсуі сәуірдің ортасынан басталады. Бірақ наурыз айының соңында да нөлден төмен температура мен қар болуы мүмкін. Мамырдың ортасына қарай жаздың нағыз қызуы басталады, күндізгі температурада + 30 °С жоғары болады. Тарихтағы ең жылы сәуір 1975 жылы тіркелді. Бұл күні ауа-райы + 14,0 °C-қа тең болды. Ал ең жылы мамыр 2013 жылға келді, бұл күні +20,5 °C тіркелді<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=5&year=2013</ref>. 2012 жылдың көктемі де ерекше жылы болды. Наурыз жылы болмаса да, сәуір ( + 13,6 °С) және мамыр (+ 19,5 °C) айларының орташа температурасы бұл кезеңді барлық бақылау жылдарындағы рекордтық жылға енгізді<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=4&year=2012</ref><ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=5&year=2012</ref>. '''Жаз.''' Климаттық тұрғыдан жаз мамыр айында қалада басталады. Әдетте қалада жаз өте ыстық, құрғақ ауа-райымен сипатталады, жауын-шашын әдетте қатты және күшті найзағай түрінде түседі. Қалада максималды температура 2010 жылы +38 °C болды<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm</ref>, +28 °C ыстық маусымнан қыркүйекке дейін болады. Жаз шамамен қыркүйектің аяғына дейін - қазан айының басына дейін созылады (130-140 күн). Алайда, ыстық жылдары жаз сәуірдің ортасынан қазан айының басына дейін алты айға созылуы мүмкін. Донецктегі ең ыстық шілде 2010 жылы +25,4 ° C болса, ең суық температура 1976 жылы +17,8 °C болды<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=7&year=2009</ref>. Ең ыстық тамыз 2010 жылға келді - +26,3 °C<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=8&year=2010</ref>. '''Күз.''' Қыркүйек - жаз айы. Қазан мен қараша күн сәулесінің аз болуымен ерекшеленеді және жылдың ең қараңғы айлары болып табылады. Бұл күннің көкжиектен төмен орналасуымен ғана емес, сонымен қатар, бұлтты ауа-райымен байланысты. Бұл Атлант мұхитынан ылғал тасымалдайтын батыс желдерінің жоғары қарқындылығымен түсіндіріледі. Алғашқы аяздар қазан айының соңында болады, алғашқы қар қарашаның басында түсуі мүмкін, бірақ сирек бір-екі күннен аспайды. Ағаштардың жапырақтары қарашаның ортасына дейін түсіп қалады. Қазан айындағы абсолютті максимум 1999 жылы 3 қазанда +21°С ширегінде тіркелді<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=10&year=2009</ref>. Ең жылы қараша 2010 жылы + 10,6 °С орташа температурамен болды<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=11&year=2010</ref>. === Экология === Донецктің өзінде 22 көмір шахтасы жұмыс істейді, олардан шыққан үйінділер (бос жыныстардың жиынтығы) тұрғын аудандарға жақын орналасқан. Қаланың орталық бөлігінде ірі металлургиялық зауыт бар. Қалада химия (пластмасса, химиялық реагенттер өндірісі, былғары өңдеу) және кокс-химия өнеркәсіптері орналасқан. Донецк агломерациясы кәсіпорындар шығарындыларынан айтарлықтай зардап шегеді: шикізат қалдықтары тұрақты түтін құрайды, ол бүкіл мегаполисті қара күлгін тұманға жыл бойы іліп тұрады. Донецктегі ауаның жоғары ластануына байланысты ішінара жасыл желектер мен гүлзарлар саны өте көп. Қаланың жалпы аумағының жартысынан көбін жасыл желектер алып жатыр. Микроклиматты жақсартуға қала аумағында және қала маңында құрылған жалпы ауданы 600 гектардан асатын 30 тоған мен су қоймасы бар. == Қала тарихы == Қазіргі Донецк аймағындағы жерлерді қоныстандыру 17 ғасырдағы Запорожье казактарынан, 18 ғасырдың аяғында Дон казактарынан басталды. Тарихшылар мен зерттеушілер Донецктің негізі қаланған күнді 1779 жыл деп санайды, өйткені осы жылы украин казактары Екатерина II 1775 жылы Запорожье Сихты қиратқаннан кейін Олександривканы (қазіргі Донецктің маңында) құрды<ref>http://novyny.dn.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=173:2012-06-27-12-26-09&catid=40:2012-05-14-18-39-05&Itemid=7{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1775 жылы, Запорожский Сичі жойылғаннан кейін, қазіргі Донецк құрамына енетін жерлер Изиум полковнигі, лейтенант Евдоким Шидловскийдің ұрпағына берілді. 1779 жылы Шидловский осы жерлерде Олександривка (Киев округінің солтүстік-шығыс бөлігі) және Крутояривка (Донецкінің Ворошилов ауданының көп бөлігі) елді мекендерін құрды. Біріншісі оның үлкен ұлы Александрдың есімімен, ал екіншісі - елді мекенді бөлген сайдан. Осылайша, Шидловскийдің қазіргі заманғы қала шекарасындағы иеліктері Путиливский саябағынан Донецк металлургия зауытына дейін созылды. Төртінші Бүкілресейлік санаққа сәйкес, 1782 жылы Олександривкада 206 ер адам мен 135 әйел өмір сүрген. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында қазіргі Донецк аумағында тағы бірнеше елді мекендер пайда болды: Олексиивка, Катериневка, Любимивка, Грихоривка. ХІХ ғасырдың басында қалада шағын кеніштер пайда болады. Новороссийск генерал-губернаторы Воронцов помещиктен жерді жалға алып, алғашқы шахтаны қазіргі Донецк, Олександривска аумағында салды, онда 76 жалдамалы жұмысшы жұмыс істеді. 1950 жылдардың ортасында шахта жылына 400-500 мың пуд көмір өндіретін. 1869 жылы уэльстік Джон Хьюз негізін қалаушының есімімен аталған Юзивка ауылында жұмысшылардың металлургиялық зауытын салуды бастады. Бұл жыл ауылдың құрылған уақыты болып саналады. Алайда, сол кезде бұдан да ертерек Донецк аумағында Александровск, Грихоривка және Авдотиино елді мекендері болған. 1917 жылы мамырда 70000 халқы бар Юзивка селосы қала мәртебесін алды. Ауыл тұрғындарының негізгі бөлігі Орталық Ресей мен Оңтүстік Украинадан, Азов теңізі жағалауынан көшіп келген гректер еді. Православиелік қызмет кезінде Юзивка тұрғындары, 1890 жылдардағы сурет Революцияға дейінгі Юзивка екі бөлікке бөлінді: Заводска (Зауыт маңы), Ағылшын колониясы орналасқан металлургиялық зауыттың ауданы, Ұлыбританиядан көшіп келгендердің ауданы, Новый Свит (Жаңа Әлем), шенеуніктер мен қолөнершілер тұратын аймақ. Ағылшын мәдениетінің әсері қаланың сәулеті мен жоспарлауына айтарлықтай әсер етті. 1924 жылы қала болат өнеркәсібінің құрметіне Сталин деп өзгертілді. 1932 жылы қала Сталин облысының әкімшілік орталығы болды. 1938 жылы облыс екіге бөлінді: Сталин және Ворошиловград. 1941 жылы қала халқы жарты миллион тұрғынға жетті, қала кеңестік көмірдің 7% өндірді, 5% болат өндірді. 1941 жылы 19 қазанда немістердің 1-ші панцирлік армиясы Сталиноға кірді. 20 қазанда қаланы түгелдей басып алды. 1941 жылдың 21 қазанынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін қаланы фашистік Германия биледі. 1942 жылдың ортасында Сталино қаласының Бас Комиссариатын құру және оны әскери әкімшіліктің қолбасшылығынан азаматтық билікке беру жұмыстары жүргізілді. Сталино қаласының Бас Комиссариатына төрт уездік комиссариаттар кірді: Мариуполь, Сталин, Горловский, Ворошиловоград. Алайда Қызыл Армияның алға жылжуына байланысты бұл жоспарлардан бас тартылды. 1943 жылдың тамыз - қыркүйек айларындағы Қызыл Армияның Донбасс шабуылының нәтижесінде Сталино қаласы азат етілді. Оккупация кезінде қала халқы 507 мыңнан 175 мың тұрғынға дейін азайды. 1961 жылы 9 қарашада Украин КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сталин облысы Донецк, ал Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді<ref>http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=home#doc/ESU/24810/4294967295/0</ref>. 1970 жылы ЮНЕСКО Донецкті әлемдегі ең жасыл жоғары индустриалды қала деп таныды, сол кезде Донецк «миллион раушанның қаласы» деген мәртебе алды. Қала бұл атақты 2009–2010 жылдары қалпына келтірді<ref>https://web.archive.org/web/20120118082933/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=5104</ref><ref>http://union.makeevka.com/2010/06/16/etim-letom-donetsk-podtverdil-svoj-status-goroda-milliona-roz/{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1978 жылы сәуірде Донецк халқы миллионнан астам тұрғынды құрады, бірақ 2010 жылға қарай демографиялық дағдарысқа байланысты ол аздап төмендеді. 1991 жылдан бастап - тәуелсіз Украинаның бөлігі. 2008 жылы Донецк Мәскеуде өткен «Мегаполис - 21 ғасыр» халықаралық форумында «ТМД-ның үздік қаласы» дипломына ие болды<ref>http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808044257/http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html |date=2014-08-08 }}</ref>. 2014 жылы наурызда ол сепаратистік қозғалыс орталықтарының біріне айналды, ал 2014 жылғы сәуір-қазан айларында халықтың көпшілігінің белсенді қарсылығына қарамастан<ref>https://blogs.pravda.com.ua/authors/ryabchin/5aa7f2b953042/</ref> Ресей әскери күштері мен олардың жалдамалы әскерлерінің бақылауына өтті. Донецк халық республикасы жарияланды. 14 қарашада Донецк Украинаның билігі уақытша басқара алмайтын, әрекетсіз тұрған елді мекендер тізіміне енгізілді<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80#Text</ref>. == Әкімшілік бөлінуі == Донецк қаласының аумағы 9 әкімшілік бірлікке бөлінген - аудандар: Будионивский (Будьонівський), Ворошиловский (Ворошиловський), Калининский (Калінінський), Киевский (Київський), Кировский (Кіровський), Куйбишевский (Куйбишевський), Ленинский (Ленінський), Петровский (Петровський), Пролетарский (Пролетарський). == Халқы == Донецк Украинадағы [[Украина қалалары|ең ірі бес қаланың бірі]] болды. 1978-2004 жылдары Донецк тұрғындары 1 миллионнан астам болды. 2001 жылғы бүкіл украиндық санақ бойынша қалалық кеңесте 1 033 424 адам өмір сүрді, оның ішінде Донецк қаласының өзі - 1 016 194 адам. 2001-2004 жылдары халық саны шамамен 5000 адамға, ал 2004-2009 жылдары жылына 3500 адамға азайды. Ресми емес мәліметтер бойынша Донецктегі адамдардың саны шамамен 800 мың адамды құрайды (19.12.2014 ж.)<ref>https://www.radiosvoboda.org/a/26752077.html</ref>. Халықтың бірден күрт азаюы 2014 жылғы қарулы қақтығыстарға байланысты. == Экономика == Донецк облыста өнеркәсіп өндірісі бойынша екінші орында ([[Мариуполь]] қаласынан кейін) және өсімі бойынша бірінші орында тұрды. 119 мыңнан астам адам қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыспен қамтылды. Донецктегі жұмыссыздық деңгейі 0,7% құрайды<ref>https://web.archive.org/web/20100410072033/http://www.dn.cominformua.com/cgi-bin/show.pl?lang=ru</ref>. 2011 жылы сатылған өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 50,0 млрд грн, сатылған қызметтердің жалпы көлемі 10,5 млрд грн болды (2010 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті)<ref>https://web.archive.org/web/20140813070819/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=7117</ref>. Донецк экономикалық кешенінің тән ерекшелігі қаланың дамыған көлік-қаржы экономикасымен үйлескен өнеркәсіптің әртараптандырылған мамандандырылуы болды. Барлық салалар өнеркәсіпте ұсынылған, алайда өнеркәсіптік өнімдер құрылымында электр, газ және су (31,9%), металлургия (23,1%), тамақ өнеркәсібі (16,2%), көмір өнеркәсібі (10,5%), машина жасау (8,7%), өндіру және бөлу кәсіпорындарына көп мән беріледі<ref>http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=434&Itemid=113 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603030310/http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=434&Itemid=113 |date=2019-06-03 }}</ref>. Қаланың ауыр өнеркәсібінің жетекші кәсіпорындарының қатарына Донецк металлургия зауыты (Украинада болат өндірісінің шамамен 9%-ы), Топаз зауыты (СРТР Колчуга әзірлеген), Донецк кокасы, қаржы-өндірістік корпорациялары, Донбасс отын-энергетикалық компаниясы, Донбасс Өнеркәсіп одағы, Altcom және Украинадағы ең заманауи арнайы техника паркі, System Capital Management (Украинадағы ең ірі компания), «DMS» жатады. Көмір өндіретін ірі кәсіпорындар - А.Ф. Засядько кеніші және О.О. Скочинский кеніші. Донецк химия өнеркәсібінің орталығы болып табылады - қалада «Химиялық реагенттер зауыты», «Донпластавтомат» сияқты ірі химия кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары: Сармат сыра қайнату зауыты, АВК және Конти кондитерлік концерндері, Украинадағы кең танымал Геркулес зауыты. Ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіпорындар арасында AMI және XITEX Software ерекшеленеді. Concern Nord - өнімнің 40 пайызға жуығы Еуропаға экспортталатын белгілі тоңазытқыштар мен газ плиталарын өндіруші<ref>http://www.holodilnik.info/vendors/?162 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011074946/http://holodilnik.info/vendors/?162 |date=2011-10-11 }}</ref>. '''Сыртқы экономикалық қызмет және инвестиция''' Донецк 2014 жылға дейін Халықаралық инвестициялық саммит - Украинаның ең ірі бизнес форумын өткізетін жер еді<ref>https://web.archive.org/web/20130730112233/http://image.ua/?p=686</ref>. Донецк әлемдегі басты іскери орталықтардың бірі болды. Украинаның ірі компанияларының негізгі кеңселері Донецкте шоғырланған - System Capital Management, DTEK, Metinvest Holding, Donbass өндірістік бірлестігі, Ukrinvest, HarvEast Holding, UMG қаржылық және өндірістік топтары, бірақ қазіргі таңда Донецк «Украинаның іскери капиталы» болудан қалды. «Форбс» беделді басылымы 2012 жылы Донецкті Украинаның азаматтардың сатып алу қабілеті, инвестициялық ахуал, экономикалық тұрақтылық, инфрақұрылым және жайлылық сияқты көрсеткіштер бойынша бизнес жүргізетін ең жақсы қала деп таныды<ref>http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606044938/http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html |date=2012-06-06 }}</ref>. '''Қонақ үй бизнесі''' 19 ғасырда Юзивкада үш қонақ үй болды: «Ұлыбритания», «Дон» және «Гранд Отель». ХХІ ғасырдың басында қалада 40-тан астам қонақ үй болды, оның ішінде бесеуі 5 жұлдызды. Еуро-2012-ге дайындық кезінде бірнеше ірі қонақ үйлер салынды: «Виктория» қонақ үйінің 23 қабатты ғимараты - 5 жұлдызды, 24 қабатты Пушкин қонақ үйі, «Флора» қонақ үйі, «Центральный» қонақ үйі кеңейтіліп, қайта жаңартылды. 5 жұлдызды «Донбасс Палас» қонақ үйі Украинадағы ең үздік қонақ үй деп бірнеше рет танылды. World Travel Awards рейтингі бойынша үздік 100 қонақүйге кіреді. Ол «Әлемнің ұлы қонақ үйлері» халықаралық бірлестігінің мүшесі<ref>https://web.archive.org/web/20100316222847/http://www.donbasspalace.com/ru/hotel/hotel/</ref>. '''Транспорт''' Донецкте жолаушылар ағыны 1 миллион адамды құрайтын заманауи [[Донецк әуежайы|Сергей Прокофьев атындағы халықаралық әуежайы]] болды (қазір шайқас кезінде қираған)<ref>http://economics.unian.net/rus/news/154081-passajiropotok-ukrainskih-aeroportov-za-2012-god-vozros-na-13.html</ref>. Жолаушылар тасымалы жөнінен Украинадағы үшінші ірі әуежай ([[Борисполь әуежайы|Борисполь]] мен [[Симферополь әуежайы|Симферопольдан]] кейін бүкіл украиналық әуе тасымалының 7 пайызы)<ref>http://gorod.dp.ua/news/69602</ref>. Әуежай Донецкте орналасқан және негізінен [[Батыс Еуропа|Батыс]] пен [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаға]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығысқа]], Украинаның [[Днипро қаласы|Днипро]], [[Киев]], [[Одесса|Одеса]], [[Симферополь қаласы|Симферополь]], [[Харьков|Харькив]] және [[Черновцы облысы|Чернивци]] әуежайларының жұмыс істейтін ДонбассАэронының тіркеу порты ретінде қызмет атқарды<ref>https://web.archive.org/web/20121029051947/http://www.donbass.aero/m1/ru/timetable/map</ref>. 2012 жылдың басында [[Euro 2012|Euro 2012-ге]] дайындық кезінде Altcom сағатына 3,5 мың жолаушыны өткізу қабілеті бар жаңа әуежай терминалының құрылысын аяқтады. Әуежайды қайта құру және технологиялық қайта жабдықтау жобасының жалпы құны шамамен 3 миллиард грнды құрады. Донецк облысы теміржолдарының ұзындығы Украинаның теміржол желісінің жалпы ұзындығының 13% құрайды. Сонымен бірге, ол Украинадағы барлық теміржолдарындағы жүктің 47% және түсірудің 36% құрайды<ref>http://www.railway.dn.ua/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828224455/http://www.railway.dn.ua/ |date=2009-08-28 }}</ref>. Теміржол 57 000 км² аумақта орналасқан, ол Украинаның Донецк және [[Луганск облысы|Луганск]], ішінара [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]], [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Харьков облысы|Харьков]] облыстары арқылы өтеді. Жол екі теміржол көлігі дирекциясынан және басқарудың екі ауданынан тұрады. Теміржолдың пайдалану ұзындығы 2927,6 км құрайды. Ол жыл сайын 75 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Жүк тасымалы Украинадағы барлық трафиктің шамамен 18% құрайды (33,4 млрд. Тонна-км). Донецк халқы автобуспен Донецк облысының барлық елді мекендеріне, Украинаның ірі орталықтарына және шетелге бағыттана алады. Оңтүстік бағыттағы аймақтық рейстердің көпшілігіне «Оңтүстік» автовокзалы қызмет көрсетті<ref>http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119172715/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html |date=2012-01-19 }}</ref>, солтүстік бағыттағы аймақтық рейстерге және 2000 жылдардағы халықаралық рейстерге «Путыливский» автовокзалы қызмет етті, ол «Донецк-3» деп те аталды<ref>http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017185352/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html |date=2011-10-17 }}</ref>. 2011 жылдың сәуір айының соңында жаңа Захидный автовокзалының бірінші кезеңі Путиливский автовокзалының орнына келді. Автовокзалдың екінші кезеңінің құрылысы басталып<ref>http://www.ostro.org/news/article-178198/</ref>, оны 2012 жылға дейін аяқтау жоспарланды<ref>https://web.archive.org/web/20110306005642/http://govorit.donetsk.ua/zapadnyi-avtovokzal-budet-polnostyu-gotov-uzhe-cherez-god.html</ref>. == Донецктегі ғылым == Украинаның Ұлттық ғылым академиясының Донецк ғылыми орталығы мен Украинаның Білім және ғылым министрлігінің басшылығы Донецкте болды, оның құрамына Украина Ұлттық ғылым академиясының 10 мекемесі, физика-техникалық институты және Донецк облысының 8 университеті мен Луганск облысының 2 университеті кірді. Қалада басқа да ғылыми-зерттеу және жобалау институттары болды (атап айтқанда Автоматгирмаш, Донецк эксперттік-техникалық орталығы, Дондипрошахт, Донбасс геологиялық және экологиялық проблемалар институты, Донбасс медициналық-экологиялық проблемалар ғылыми-зерттеу институты, Сот-сараптама ғылыми-зерттеу институты, ДонВУГИ, Дондипровуглемаш, Өнеркәсіптік жұмыстар ғылыми-зерттеу институты, Травматология және ортопедия ғылыми-зерттеу институты, Дизайн-инженерлік технологиялық институт, Дондипрооргшахтобуд, Федоров атындағы тау-кен механикасы ғылыми-зерттеу институты, ПивденНДИдипрогаз. '''Білім беру''' 2011 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Донецкте аккредиттеудің III және IV деңгейіндегі 19 жоғары оқу орны болды (31 бағыт бойынша)<ref>https://web.archive.org/web/20120505042914/http://mon.gov.ua/index.php/ua/diyalnist/osvita/vishcha/37-diyalnist/elektronnij-vstup/8894</ref>. 2006 жылы Донецктегі студенттердің жалпы саны 113 мың адамды құрады, оның 63,5 мың адам күндізгі бөлімде оқыды. Аккредиттеудің I және II деңгейіндегі жоғары оқу орындары - 20 (82 облыста). Оларда 20000-ға жуық оқушы болған. Қаланың жетекші оқу орындары: Донецк ұлттық университеті, Донецк ұлттық техникалық университеті, Донецк медициналық университеті, Донецк экономика және сауда университеті, Донецк мемлекеттік басқару университеті QS World University Ranking деректері бойынша, Донецк ұлттық университеті Киев политехникалық университетімен қатар әлемнің үздік университеттерінің тізіміне кірді<ref>https://korrespondent.net/business/career/1393889-dva-ukrainskih-vuza-voshli-v-rejting-luchshih-universitetov-planety?fb_action_ids=488281787849160&fb_action_types=og.likes&fb_source=aggregation&fb_aggregation_id=288381481237582</ref>. Жалпы орта білім беру жүйесінде оқу көп жағдайда орыс тілінде жүрді. Украин тілінде қаланың тек 34 мектебінде 21% оқушы оқытылды. Украиндар қаланың 47% құрғанымен, олардың басым көпшілігі үйде орысша сөйледі. '''Тіл мәселесі''' 1989-1991 жылдардағы [[КСРО-ның ыдырауы]] және [[Украинадағы барқыт революциясы (Оранжевая революция)|Украинадағы барқыт революциясының]] оқиғалары шеңберінде мәдени үкіметтік емес ұйымдар (Тарас Шевченко атындағы Донецк облыстық украин тілі қоғамын қоса алғанда) және Донецк облысындағы кеншілер ереуілдері украин тілін қалпына келтіруді жақтады. [[2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ|2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ бойынша]], Донецк облысының 24,1% тұрғыны украин тілін ана тілі деп санайды, бұл 1989 жылғы санаққа қарағанда 6,5 пайызға аз. Орыс тілін ана тілі ретінде 74,9% адам қарастырады. Соңғы санақпен салыстырғанда бұл көрсеткіш 7,2%-ға өсті<ref>http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/donetsk/</ref>. Донецк қалалық кеңесі 2008 жылы 20 мамырда білім беру ұйымдарында украин тілінде білім беруді шектеу туралы шешім қабылдады: украин тілінде оқытатын мектептер мен балабақшалардағы топтардың санын көбейтуге тыйым салынды. Үкіметтің келіспеген бағасынан кейін Донецк басшысы [[Александр Лукьянченко]] бұл шешімді тоқтатты. Осыдан кейін ата-аналардың тілектері негізінде балалардың сабақ оқу тілін таңдау құқығы берілді. 2014 жылғы Украинаның шығысындағы қарулы қақтығыс кезінде Донецк облысының бірқатар аудандарын мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] иемденді (Донецк қаласымен қоса). 2014 жылдың 14 мамырында Донецкте соңғы қоңырауға дейін 34 мектепте украин тілінде оқытатын 750 сынып жұмыс істеді. Донецк мэрі Александр Лукьянченко 2013 жылы украин тілінде мектептерде оқитын балалардың шамамен 30 пайызы және балабақшаларда 48 пайызы туралы айтты. Украиналық мектептер мен сыныптардың барлығы дерлік үкімет ауысқанына қарамастан жұмысын жалғастырды. 2015 жылдың көктемінде украин тілінде оқуды жалғастырған балалардың барлық ата-аналары мұны болашақта да қалайтындары туралы өтініш жазуға мәжбүр болды. Ол кезде барлық мектептер орыс тіліне аударылғанына қарамастан, украин тіліндегі сыныптар сақталды. 2014–2015 оқу жылында студенттер мен оқытушылар мектеп кітапханалары мен ескі оқулықтарды пайдаланды, ал Украин тарихы мен географиясы бойынша оқулықтар беруге қатаң тыйым салынды. География мен тарихтағы барлық қарама-қайшылықты тақырыптар билік тұрғысынан туған жерге байланысты сабақтармен ауыстырылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі гуманитарлық колонна «ДХР» басқаратын аймаққа жаңа оқулықтарды әкелді - Ресейлік оқу жүйесімен біріккен бағдарлама бойынша. 2016 жылы, оқу жылы басталар алдында «ДХР білім министрі» Лариса Полякова «талапкерлердің жетіспеуіне» байланысты барлық украин сыныптарының жабылуы туралы хабарлады. Содан бері өзін-өзі жариялаған республикалардың барлық мектептерінде оқыту Ресейде басылған оқулықтар мен орыс оқу бағдарламалары арқылы орыс тілінде жүрді. Украин тілінің көптеген мамандары мен жергілікті мұғалімдер біліктілігін арттыру институтында сабақ беру бойынша қайта даярланды<ref>[<nowiki>https://www.google.com/url?q=https://www.svoboda.org/a/30479661.html</nowiki></ref>. == Спорт == Жоғары дамыған спорттық инфрақұрылымға ие Донецк 2014 жылға дейін Украинаның ірі спорт орталығы болды. Кезінде мұнда теннис, жеңіл атлетика және бокстан КСРО чемпионаттары өткен болатын. [[Дэвис кубогы]] мен [[УЕФА Чемпиондар лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] матчтары да Донецкте өтті. Донецк тұрғындары арасында ең танымал спорт - футбол. Қалада премьер-лигада ойнаған екі кәсіби футбол командасы болды: [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтер»]] және [[Олимпик Донецк|«Олимпик»]] (қазір екі команда да Украинаның басқа қалаларында база құруға және ойнауға мәжбүр). «Шахтер» ФК - 2008-2009 жылдардағы [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогының]] жеңімпазы (оның соңғы ұтысы «Шахтер» «Вердерді» финалда 2:1 есебімен жеңген), УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалисті, бірнеше дүркін чемпион және Украина Кубогының иегері. IFFHS мәліметтері бойынша, «Шахтер» - ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығындағы посткеңестік кеңістіктегі ең жақсы футбол клубы. ФК Металлург - Украина чемпионатының үш дүркін қола жүлдегері және бірнеше рет УЕФА Еуропа лигасында Украинаның атынан өнер көрсетті. 2009 жылдың жазында Донецк пен Мариупольде футболдан жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионаты өтті. Финалда Англия құрамасын 2:0 есебімен жеңген Украина құрамасы жеңімпаз атанды. Донецкте футболдан Еуропа чемпионатының 5 матчы өтті, соның ішінде жартылай финалдық Испания мен Португалия матчы. ЕУРО-2012 кезінде Англия мен Франция құрамалары Донецкте болды. 2009 жылдың 29 тамызында УЕФА-ның 5 жұлдызды аккредитациясына сәйкес жобаланған және салынған Шығыс Еуропадағы алғашқы стадион - [[Донбасс Арена]] ашылды. Стадион 55000 орынға арналған. [[УЕФА]] мен [[ФИФА]] аккредитациясына сәйкес ғимарат «элиталық» сыныпқа сәйкес келді (қазір 2020 жылы стадион қараусыз қалған). Келушілердің орташа саны 35544 көрермен болды - бұл Украинадағы ең жоғары көрсеткіш<ref>https://novosti.dn.ua/news/147199-srednyaya-poseshhaemost-donbass-areny-sostavyla-35544-chelovek</ref>. Донбасс Аренадан басқа, Донецкте жоғары деңгейдегі матчтарды өткізетін үш стадион бар - «Олимпийский» РСК, «Шахтер» және «Металлург». Донбасс Хоккей клубы - "Шахтердан" кейінгі Донецктегі ең танымал спорттық клуб. Донбасс - Украина чемпионы, 2013 жылғы құрлықтық Еуропа кубогының иегері. 2012 маусымынан бастап ол ескі әлемдегі ең беделді турнир - Құрлықтық хоккей лигасында ойнады. Хоккейден жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты 2011 жылдың мамыр айында Донецкте өтті<ref>https://web.archive.org/web/20110827101125/http://www.opendonetsk.com/ru/%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%88%D0%B0/2077.html</ref>. Қазіргі уақытта Донецкте [[Кальмиус-Арена]] спорт кешенінің құрылысы жүріп жатыр, ол Донбасс ХК мен Донецк БК-ның аренасына айналады. Eurobasket 2015 финалын Донецкте өткізу жоспарланған болатын<ref>http://sport.segodnya.ua/basketball/828823.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://sport.segodnya.ua/hockey/829095.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Донецк баскетбол клубы]] - Украина Суперлигасының екі дүркін күміс жүлдегері. Бокс - Донецктегі дәстүрлі түрде дамыған спорт түрі. Донецк боксының тәрбиеленушілері - атақты боксшылар [[Виктор Мирошниченко]], [[Александр Ягубкин]], [[Владислав Засипко]]. Елисеев атындағы спорт клубы халықаралық жарыстарда сәтті өнер көрсетуімен танымал. Қазіргі WBA әлем чемпионы Вячеслав Сенченко спорт клубының базасында жаттығады (2012 жылы ол бұл атақтан айырылды). Дэвис кубогының кездесулері Донецкте үш рет өткізілді, теннистен Украина чемпионаты және Донецк APC кубогы турнирі жыл сайын өткізілетін еді. Донецк теннисшілері Еуропа кубогын жеңіп алды, Украина құрамасының көшбасшылары<ref>http://sport.segodnya.ua/tennis/826931.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2003 жылы "Viccourt" клубы құрылды. Американдық футбол бойынша, "Скиф" клубы - Украинаның он бір дүркін чемпионы. Регби бойынша Украина чемпионатында қаланы «Донбасс жолбарыстары» клубы ұсынады. Қалада «Донбасс Экви-Центр» атты еуропалық деңгейдегі алғашқы ат спорты кешені орналасқан. 2010 жылы 22-25 қыркүйек аралығында Донецктегі RSC Olimpiysky стадионында полиция арасында жеңіл атлетикадан XV Еуропа чемпионаты өтті. Чемпионат Халықаралық жеңіл атлетика қауымдастықтары федерациясы (IAAF) және Полицияның Еуропалық спорт одағының (USPE) ережелері бойынша өтті. Полиция арасында Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты төрт жылда бір рет өткізіледі. 2013 жылғы 8-13 шілдеде IAAF демеушілігімен Донецкте жеңіл атлетикадан жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты өтті. Байқауға 170 елдің өкілдері қатысты<ref>http://www.62.ua/article/64107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814175041/http://www.62.ua/article/64107 |date=2011-08-14 }}</ref>. == Қала рәміздері == Донецк қаласының рәміздері 2004 жылғы 27 қыркүйекте Донецк қалалық кеңесінің № 13/5 шешімімен бекітілген. Шешіммен Донецк елтаңбасы мен Донецк туы таңдалды. Донецктің елтаңбасы - көлденең жолақпен екіге бөлінген бес бұрышты қалқан. Қалқанның жоғарғы жағы көк, төменгі жағы қара. Қалқанда алтын тау балғасын ұстаған алтын оң қол бейнеленген. Жоғарғы оң жақ бұрышында бес бұрышты жұлдыз бар. Екі жақтағы үлкен елтаңбаны Донбассты босатушыларға арналған ескерткіштің композициясындағы фигуралар қолдайды: сол жақта - алтын лавр бұтағы бейнесіндегі шахтер; оң жақта - емен бұтағының фонындағы жауынгер. Екі фигура да күміс түсті. Композиция қара және көк лентамен өрілген. Жоғарыда бес мұнаралы алтын тәж орналасқан, онда «1869» - қаланың іргетасы қаланған жыл бейнеленген. Қалқанның астында екі айқасқан раушанның бұтақтары жиектелген. Раушандар қызыл лентаға оралып, оған Донецк сөзі алтын әріптермен жазылған. Донецк туы<ref>http://www.vexillography.narod.ru/ukraine/towns/doneck.htm{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: ұзындығы 1,2 х 1,5 тікбұрышты панель. Туы көлденеңінен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы жиегі көк, төменгі жиегі қара. Кенептің ортасында Донецктің елтаңбасы бейнеленген, ол жалаушаның кем дегенде 0,32 аумағын алып жатыр. Елтаңбаның көгілдір өрісі тудың көк түстің жартысында, ал қара өріс қара түсте орналасқан. Елтаңбаның бейнесі кесте немесе аппликация көмегімен жасалады. Туды сырыққа бекітіп, ұшымен ұштарын жауып қояды. Донецктің ресми туынан басқа, мұндай нұсқа да бар: ақ түсті матаға Донецктің елтаңбасы орналастырылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} 6e7b40qmxrm0fea01lptm01a0ok0qj8 0 200926 3605791 3388728 2026-05-16T22:42:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605791 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джон Джордж «Джек» Филлипс |Шынайы есімі = John George "Jack" Phillips |Сурет = Jack George Phillips.jpg |Сурет ені =150px |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 11.04.1887 |Туған жері = [[Фарнкомб]], [[Суррей]], [[Англия]] |Мансабы = телеграфшы |Азаматтығы = {{flagicon|England}} [[Англия]] |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 15.04.1912 |Қайтыс болған жері = [[Атлант мұхиты]], ([[Титаник|RMS Titanic]] бортында) |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = Jack Phillips }} '''Джек Филлипс''' немесе '''Джон Джордж «Джек» Филлипс''' ({{lang-en|John George “Jack” Phillips}}, [[11 сәуір]] [[1887 жыл]], [[Фарнкомб]], [[Суррей]], [[Англия]] — [[15 сәуір]] [[1912 жыл]], [[Атлант мұхиты]]) — [[Титаник|«Титаник»]] бортында болған аға радист және тарихта ең бірінші болып [[SOS|S.O.S.]] халықаралық құтқару туралы сигналын жіберген оператор. ==Мансабы== [[Image:St John the Evangelist's, Farncombe.jpg|thumb|left|150px|Жас Джектің хор құрамында ән айтқан [[Фарнкомб]]тағы шіркеу.]] Джек Филлипс [[1887 жыл]]дың [[11 сәуір]]інде [[Суррей]] графтығындағы [[Фарнкомб]]<ref name=jack>[http://jackphillips.new.fr/ « Jack Phillips, l'opérateur du ''Titanic'', page 1 »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112013530/http://jackphillips.new.fr/ |date=2012-01-12 }}, ''Jack Phillips''. Consulté le 18 septembre 2011</ref> қаласында, кездеме дүкенінің үстінде орналасқан бөлемеде дүниеге келген. Оның әкесі – Альфред Филлипс өзінің жұбайы Аннамен бірге осы дүкенді басқарды. Джек дүниеге келген кезде, отбасында 13 жастағы Элси және Этель егіз қыздар болған<ref name=jack/>. Алғашқыда ол шіркеу мектебінде оқып, кейін ұлдарға арналған жекеменшік мектепке ауысады. Джек өз оқуын [[1902 жыл]]ы (15 жаста) аяқтады және [[Годалминг]]тегі пошталық кеңсеге телеграфист болу мақсатында ерікті болып жалданды. Ол [[1906 жыл]]дың наурызында [[Ливерпуль]]ден солтүстiкке қарай орналасқан Сифорт Бэрракстегі Marconi компаниясының радиооператорлар мектебiне оқуға жiберiлдi. Сол жылдың тамызында оқуын бітіріп, Джек Филлипс ''[[White Star Line]]'' компаниясының «Тевтоник» атты кемесінде радист болып, өзінің алғашқы лауазымын алды<ref name=phillips>[http://frequencekids.perso.sfr.fr/index02.html « Jack Phillips, l'opérateur du ''Titanic'', page 2 »]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Jack Phillips''. Consulté le 18 septembre 2011</ref>.. Кейін Джек Филлипс шағын ғана Клифден ([[Ирландия]]ның батыс жағалауы, Голуэй графтығы) қаласының шетінде орналасқан Marconi станциясы [[оператор]]ының орнын алды. Онда ол Нова Скотиядағы Глейс Бейдегі ({{lang-en|Glace Bay, Nova Scotia}}) Marconi станциясына келген хабарламаларды алған және жіберген. Бірақ, Джектің сөзі бойынша оған яхталардағы радиооператоршының жұмысы онша жылдам емес. Сондықтан, ол [[1911 жыл]]дың аяғына қарай теңізге оралды. Жаңа жылға дейін «Адриатикте» теңізді шарлап, ал кейін трансатлантикалық сапарларға ауысты. Жас болғанына қарамастан, минутына шамамен 39 сөз жылдамдықпен (радисттер үшін орташа жылдамдық, минутына 18 сөз) жіберген Филлипс тәжірибелі оператор деп танылған. Джек Филлипстің жеке өмірі қызығарлықтай емес. Ата-анасының айтуымен, ол отбасылық достарының қызы Кэйтлин Бекске құдаласуына мәжбүр болды, бірақ екеуінде бір-біріне ешқандай сезім болмады. Джек өз досының балдызы Беатрис Феллонды көп жылдар бойы жақсы көрген және олар уақыт болғанда ғана, жасырынып кездескен. 1912 жылдың наурыз айында Джек «Титаникте» қызмет етуге тағайындалды және [[Англия]]дан Ирландияның [[Белфаст]] қаласына қоныс аударды. Сонда ол өзінің болашақ серігі [[Гарольд Брайд]]пен кездесті. Алып лайнердің радиостанциясы әрдайым операторлардың болуын талап етті. Сондықтан, олар Филлипстің 8.00-ден 14.00-ге және 20.00-ден 02.00-ге дейін кезекте болуына келісті. Тиісінше, оның жолдасы кезекшілікте 14.00-ден 20.00-ге және 02.00-ден таңғы сағат 08.00-ге дейін болған. ==Апат== [[Сурет:St%C3%B6wer_Titanic.jpg|right|250px|thumb|[[Титаник|RMS Titanic]] лайнерінің апаты, Вилли Штёвер (1912) ]] [[Сурет:RMS Titanic distress signal simulated as morse code.wav|thumb|right|200px|Титаниктің радиохабарлағышынан келген сигналдардың имитациясы]] Ол кезде радиотелеграф халық арасына түгелдей тарай қойған жоқ, оған туыстары мен достарына жіберіліп жатқан телеграммаларға жолаушылардың таңқалуы дәлел. [[Саутгемптон]]нан шықаннан кейін, радистерді жеке мәліметті бар хабарламалармен үйіп тастады. Нәтижесінде, хабарламалардың шамадан тыс жұмсалуынан, радиохабарлағыш бұзылып, Филлипске оны қайтадан жұмысқа қосу үшін, шамамен алты сағат қажет болды. Брайдың есептеуі бойынша, жексенбілік кеште жіберілген және келген хабарлар саны шамамен 250-ге дейін жетті. Күніне 12-14 сағат жұмыс істеген және айына 30 доллар жалақы алған [[оператор]]лар, байланысты орнату және әрбір хабарды бірнеше рет қайталаудан қатты шаршайтын болды. Осындай жағыдайда олар қырағылықты жоғалтып, басқа кемелерден келген ескертулерге жеткілікті назар аудармай қалғаны да болуы мүмкін. 21:40-та "Титаниктің" курсы бойымен тікелей жақындап келе жатқан мұздар туралы "Месаба" параходынан қабылданған хабарлар, лайнер капитаны [[Эдвард Джон Смит]]тің қолына түскен жоқ. Сондай-ақ, "Нордам" және "Америка" кемелерінен жіберілген ескертулер де назарсыз қалды. Кеме үшін аса маңызды болған телеграммалар жолаушылардың жеке хабарлары арасында қалды және қалжыраған оператор ұмытып кеткен еді. Соқтығысуға дейін бір сағат алдында «Калифорниэн» радисті С.Эванс, олардың мұз құрсауында қалып қойғаны туралы хабарлауды талпынды, бірақ Джек Филлипс оны бөліп: «Аузын жап, аузын жап! Мен Рейс мүйіспен жұмыс істеп жатырмын!» деген. Өкінішке орай, "Калифорниэн" операторы хабарлама кезінде аса маңызды хабарламаларды белгілеу үшін қабылданған MSG белгісін қойған жоқ және жұмыспен үйілген Джек Филлипс, мүмкін оған үлкен зейін қойған жоқ. [[Сурет:Harold Bride.jpg|left|180px|thumb|Джек Филлипстің досы [[Гарольд Брайд]]]] "Титаниктің" радистері үшін осы күннің қиын болғаны соншалықты, Гарольд Брайд өз жолдасын әдеттегіден 2 сағатқа ертерек босатуды келісті. Бірақ, радиотрубкада капитан Смиттің дауысы естіліп, лайнердің мұзтауға соғылғанын хабарлады және құтқару туралы сигналды жіберуге дайын болуға бұйрық берді. Капитан сыртқа шығып біраз уақытта қайта оралды, сонан соң радистерге «Титаниктің» координаттарымен қағазды беріп, Филлипске ережелермен қарасырылған апат сигналын жіберуге бұйрық берді. Сол уақытқа дейін халықаралық апат сигналы ретінде қабылданған SOS коды баяғыдай негізінде ''Telefunken'' операторларымен қолданылған болатын, ал Marconi станциясымен жұмыс істеген ағылшын кемелердің радистері, CQD /Come Quickly Disaster/ сигналын жақтаған. Сағат 00.15-те суға батып бара жатқан кемеден «CQD MGY/Titanic/ 41.46 норд 50.24 вест» сигналы жіберілген. «Ла Прованс» француз кемесі және ағылшындық «Маунтин Темпль» көмекке шақыру сигналын бірінші болып естіген. «Франкфурт» кемесі «О’кей. Күтіңіз» деп жауап берді — бірақ, ол тым алыс болған. Сонымен қатар, «Титаниктің» сигналдарын Рейс мүйісінің радиостанциясы, «Вирджиниэн» лайнері, «Бирма» орыс трампалық кемесі, тіпті [[Нью-Йорк]]тегі ''Уонамайкер'' әмбебап дүкенінің шатырында. өзінің радиостанциясымен отырған жас радиоәуесқой Дэвид Сарновте естіді. Сол түні Рейс мүйісінде кезекшілікте болған радистің сөзі бойынша: "Титаниктің" жоғарғы дәрежелі операторы Джек Филлипс, кәсіби емес телеграфшылар батып бара жатқан кемеден келген барлық хабарламаларды жазып алу үшін, хабарламаларды жіберу жылдамдығын 30 сөзден 15 сөзге дейін азайтты. Ол хабар таратуды бір минутқа да тоқтатпады. Түнгі сағат 2-де "Титаник" тоқтан ажыратылса да, оның радио хабаршысы жұмысын жалғастыра берді. [[Сурет:RMS Carpathia.jpg|right|220px|thumb|[[Карпатия|RMS Carpathia]] кемесі]] Сағат 00.25-те «Титаниктің» жолаушыларына телеграммаларды жіберу үшін байланысқа шыққан «Карпатияның» радисті, Филлипстің «Тез арада құтқаруға келеңіздер. Біз мұзтаумен соғылыдық. Бұл апат сигналы, досым. Біздің координаттарымыз 41,46 норд, 50,14 вест» деген хабарламаны естіді. «Карпатияның» операторы батып жатқан лайнерден 58 теңіздік миль қашықтықта орналасқанын және «бар күшімен» құтқаруға асығып бара жатқандығын хабарлады. Кейін Филлипс «MGY CQD, 41.46 норд 50.14 вест, бұл дұрыс координаттар. Дереу көмек талап етеміз. Біз мұзтаумен соғылдық. Батып жатырмыз. Бу құбырының гүрсілінен ештеңе де естілмейді». Бұл хабарлама келесі 15 немесе 20 минут бойы қайталанды. Кейін, Гарольд Брайд жолдасына «SOS-ты жібер, бұл жаңа сигнал, әйтпесе сен оны ешқашан да жібере алмауың мүмкін!». Джек Филлипс әзілге күлді де, сағат 00.45-те «Титаник» бортынан тарихта ең алғашқы SOS сигналы жіберілді. Сол уақытта «Впиранга» кемесі, әлсіз «…MGY CQD SOS SOS CQD CQD DE MGY, тез батып жатырмыз, жолаушылар…» сигналдарын ұстаған. Көмек шақыру туралы сигналдар жарты сағаттай қайталанды, бірақ оларды естіген кемелердің көбісі өте алыс болған: «Вирджиниэн» 170 миль қашықтықта, ал «Титаниктің» егізі, «Олимпик» — 500 миль қашықтықта. Сағат 01.25 «Олимпик» "Бізге, оңтүстікке қарай келе жатырсыңдар ма?" деген телеграмма жіберген, «Біз шлюпкадағы әйелдерді көшіріп жатырмыз» — деп, Филлипс жауап берді. «Франкфурт» радисті оқиғаның егжей-тегжейлігін сұрағаннан кейін, жылағанға дейін ашуланған Джек оған: «Ақымақ, тыңда және жұмыс істеуге кедергі жасама» деп жауап берген. «Титаниктен» соңғы сигнал шамамен 02.17-де тіркелген еді. Капитан Смит радиооператорларды босатқаннан кейін, Филлипс кеменің шетіне қарай жүгірді, ал Брайд А және В шлюпкаларын босатып жатқандардың қатарына қосылды. Оларға бір-бірімен қайтадан кездесу бұйырмады — үш минуттан кейін «Титаник» толығымен суға батып кетті. ==Джек Филлипске арналған ескерткіш== [[Сурет:Jack Phillips memorial.jpg|right|200px|thumb|Джек Филлипске арналып салынған ескеркіш кешенінің ішкі көрінісі]] [[1913 жыл]]ы қайырымдылық шаралар арқылы, [[Годалминг]] қалашығының тұрғындары Джек Филлипстің құрметіне ескерткіш тұрғызды. Ескерткіш кешенінің құрамына бақша және шағын шіркеу кіреді. Шіркеудің ортасында бассейн орналасқан, ал қабырғалардың бірінде тастан ойылып жасалған тақтайшасында: «''Бүл шіркеу, осы қалада дүниеге келген және Титаникте бас телеграфшы болған Джон Джорд Филипстің құметіне салынған. Ол 1912 жылдың 15 сәуірінде Атлант мұхитында апатқа ұшыраған кемеде қызмет істеген кезде қайтыс болды.''» - деп жазылған.<ref>[http://www.encyclopedia-titanica.org/memorials-jack-phillips.html « ''Memorials to Jack Phillips'' »], ''[[Encyclopedia Titanica]]''. Consulté le 20 septembre 2011</ref> Шіркеудің құрылысы жергілікті сәулетші Хью Теккерей Тернердің жобасына сүйеніп салынды.<ref name=waverley>[http://www.waverley.gov.uk/phillips « ''Phillips Memorial Park and Cloister, Godalming'' »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001021816/http://www.waverley.gov.uk/phillips |date=2011-10-01 }}, ''Waverley''. Consulté le 20 septembre 2011</ref> Кешеннің ресми ашылуы [[Суррей]] ғрафтығында, Филлипстің ата-анасы және екі қарындасының қатысуымен 1914 жылдың 15 сәуір күні өтті. Сонымен қатар, ашылу салтанатына көптеген жергілікті тұрғындар келді. [[1960 жыл]]ы қабырғаларының бірі [[вандализм]] нәтижесінде қирады, кейін, қабырғаның орнына ағаштан жасалынған шатыр салынды.<ref name=waverley/> Басқа екі вандализм актілері [[2010 жыл]]дың қараша және желтоқсан айларында тіркелген. Вандализмге қатысты қылмыскерлер әлі күнге ұсталған жоқ. Қабырғаның қирауы нәтижесінде ескерткіштің түгелдей жойылып кетуі де мүмкіндігі туралы болжамдар болған.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-surrey-11952403 « ''Godalming vandalised Titanic memorial could collapse'' »], ''BBC News Surrey''. Consulté le 20 septembre 2011</ref> Кешеннің аумағында күрделі жөндеу жұмыстары [[2011 жыл]]дың басында өткізілді және қазіргі кезде толығымен жөнделген.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-surrey-14099173 « ''Titanic hero memorial in Godalming to be restored'' »], ''BBC News Surrey''. Consulté le 20 septembre 2011</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/john-george-phillips.html Mr John George Phillips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924061423/http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/john-george-phillips.html |date=2015-09-24 }} * [http://www.astrosurf.com/luxorion/qsl-ham-history-titanic.htm The Titanic Tragedy. Sunk between CQD and SOS] * [http://www.titanic-lore.info/wireless-john-phillips.htm John George Phillips. Senior wireless Operator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328133650/http://www.titanic-lore.info/wireless-john-phillips.htm |date=2015-03-28 }} * [http://www.titanic-titanic.com/titanic_memorial-john_phillips.shtml John Phillips' Memorial on Titanic-Titanic.com] * [http://www.weyriver.co.uk/theriver The River Wey and Wey Navigations Community Site] * [http://www.avsia.com/djohnson/titanic.html The radio legacy of the R.M.S. Titanic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928034142/http://www.avsia.com/djohnson/titanic.html |date=2013-09-28 }} * [http://www.gdrs.net/titanic/titanic%20radio%20page.htm Wireless radio messages on the night of the R.M.S. Titanic's sinking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150310032809/http://www.gdrs.net/titanic/titanic%20radio%20page.htm |date=2015-03-10 }} {{Жақсы мақала}} [[Санат:Титаникте қайтыс болғандар]] [[Санат:Титаник жолаушылары және командасы]] [[Санат:11 сәуірде туғандар]] [[Санат:15 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлыбритания теңіз саяхатшылары]] 71jw0uedlsw0p6bfk9oubp59p5sff0r 0 213594 3605807 3211555 2026-05-17T01:41:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605807 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Динеталь |шынайы атауы = Dienethal |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dienethal COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=18 |lat_sec=16 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=46 |lon_sec=41 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Рейнланд-Пфальц |кестедегі аймақ = Рейнланд-Пфальц |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Рейн-Лан |кестедегі аудан = Рейн-Лан (аудан){{!}}Рейн-Лан |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Харальд Фогт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1,39 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 228 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 02604 |пошта индексі = 56379 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EMS (бұрын DIZ) |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 07 1 41 027 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://gemeinde-dienethal.de/ |сайт тілі = de }} '''Динеталь''' ({{lang-de|Dienethal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Рейн-Лан (аудан)|Рейн-Лан]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 228 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 1,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 1 41 027''. Муниципалитеттің басшысы — Харальд Фогт. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://gemeinde-dienethal.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161004145721/http://gemeinde-dienethal.de/ |date=2016-10-04 }} {{Германия:Рейн-Лан ауданы:Қалалар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]] 5f3jkxl22k6wp7sjh6g1psf90d0gmme 0 214541 3605781 3605096 2026-05-16T20:55:48Z Kasymov 10777 3605781 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Заксенбрунн |шынайы атауы = Sachsenbrunn |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Sachsenbrunn (Eisfeld) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=27 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=58 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 7 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Герхард Хас |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 33,85 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 480 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2122 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03686 |пошта индексі = 98678 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 039 |ортаққордағы санаты = Sachsenbrunn |сайты = http://www.sachsenbrunn.de/ |сайт тілі = de }} '''Заксенбрунн''' ({{lang-de|Sachsenbrunn}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2122 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 33,85 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 039''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Хас. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sachsenbrunn.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205172128/http://www.sachsenbrunn.de/ |date=2007-02-05 }} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] k67unbzfcle23rmhvqcvd1415y94j76 0 238024 3605659 1841078 2026-05-16T12:51:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605659 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Гроскирхгайм |шынайы атауы = Großkirchheim |сурет = |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = Wappen at grosskirchheim.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=46 |lat_min=58 |lat_sec=30 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=53 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Картинтия |кестедегі аймақ = Картинтия |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Шпитталь (округ){{!}}Шпитталь |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Петер Зунтингер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 109,78 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1024 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 1558 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 4825 |пошта индексі = 9843 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 2 06 05 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.riskommunal.at/grosskirchheim |сайт тілі = de }} '''Гроскирхгайм''' ({{lang-de|Großkirchheim}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Картинтия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Шпитталь (округ)|Шпитталь]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1558 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 109,78 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — SP, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''2 06 05''. [[2003]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Петер Зунтингер саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.riskommunal.at/grosskirchheim Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302063209/http://www.riskommunal.at/grosskirchheim/ |date=2008-03-02 }} {{Аустрия:Шпитталь округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Картинтия елді мекендері]] c9m7a8tng6rl4po2jewtoaf2zxruipn 0 238572 3605658 3521497 2026-05-16T12:47:58Z ~2026-29362-94 181301 /* Демографиясы */ 3605658 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Варенна |шынайы атауы = Varenna |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=46 |lat_min=01 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=17 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Лекко (провинция){{!}}Лекко |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Carlo Molteni |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 859 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 77 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 341 |пошта индексі = 23829 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 97084 |ортаққордағы санаты = Varenna |сайты = http://www.comune.varenna.lc.it |сайт тілі = it }} '''Варенна''' ({{lang-it|Varenna}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Лекко (провинция)|Лекко]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 859 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 77 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 23829. Елді мекеннің қамқоршысы — San Giorgio.&nbsp; == География == [[Varenna]] — Италияның [[Ломбардия]] аймағындағы қала, [[Комо көлі]]нің шығыс жағалауында орналасқан. Тарихи түрде [[Lierna]] қаласымен тығыз байланысты болып, ғасырлар бойы қарым-қатынаста болған. Көлдің қарсы жағында [[Bellagio]] орналасқан. <gallery> File:Castello di Lierna.jpg|[[Lierna]], тарихи түрде Varenna-мен байланысты және [[Комо көлі]]нің орталық бөлігіндегі жасырын інжу ретінде қарастырылады File:Varenna 2019.jpg|[[Lierna]]-дан Varenna көрінісі File:Varenna station.jpg|Varenna-Esino-Perledo станциясы File:varenna aerial 2009.JPG|Castello di Vezio-дан көрініс </gallery> == Тұлғалар == [[File:Giovanni Battista Pirelli.jpg|thumb|Джованни Баттиста Пирелли]] * [[Giovanni Battista Pirelli]] (1848 жылы Varenna; 1932 жылы Миланда қайтыс болған), [[Pirelli]] шиналар компаниясының негізін қалаушы. * [[Sentin Petrovich]] (1774 жылы Varenna; 1847 жылы Мәскеуде қайтыс болған), орыс мүсіншісі. * [[Enrico Fermi]], оның аты Villa Monastero-де мерзімді түрде өткізілетін жазғы мектептермен байланысты. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0341 830119 * Электронды поштасы: sindaco@comune.varenna.lc.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.varenna.lc.it Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Лекко провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] 5hq37atda8h1mx9dscfrfaayj232p9y 3605676 3605658 2026-05-16T14:45:05Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-29362-94|~2026-29362-94]] ([[User talk:~2026-29362-94|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 1841594 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Варенна |шынайы атауы = Varenna |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=46 |lat_min=01 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=17 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Лекко (провинция){{!}}Лекко |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Carlo Molteni |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 859 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 77 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 341 |пошта индексі = 23829 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 97084 |ортаққордағы санаты = Varenna |сайты = http://www.comune.varenna.lc.it |сайт тілі = it }} '''Варенна''' ({{lang-it|Varenna}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Лекко (провинция)|Лекко]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 859 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 77 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 23829. Елді мекеннің қамқоршысы — San Giorgio.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0341 830119 * Электронды поштасы: sindaco@comune.varenna.lc.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.varenna.lc.it Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Лекко провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] mpe5guwi892s4xnciaozqv3g1agfkp3 0 301917 3605661 3483823 2026-05-16T12:59:16Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Wappen_Gränichen_AG.svg]]» деген «[[:File:CHE_Gränichen_AG_COA.svg]]» дегенмен алмастырылды. 3605661 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Гренихен |шынайы атауы = Gränichen |сурет = Blick nach Südwesten über Dorfzentrum Gränichen.jpg |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Gränichen AG COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=21 |lat_sec=30 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=5 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Аргау |кестедегі аймақ = Аргау (кантон){{!}}Аргау |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Арау |кестедегі аудан = Арау (округ){{!}}Арау |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17.21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 411 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 6458 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 5722 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 4006 |ортаққордағы санаты = Gränichen |сайты = http://www.graenichen.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Gränichen 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Гренихен''' ({{lang-de|Gränichen}}) — [[Швейцария]]ның [[Аргау (кантон)|Аргау]] кантонында орналасқан коммуна. [[Арау (округ)|Арау]] округінің құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6458 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 17.21 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''4006'', [[пошта индексі]] — 5722. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.graenichen.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцария:Арау округі:Қалалар}} [[Санат:Аргау елді мекендері]] st6lihwc85qiyw7vzv3zg13l2yxk204 0 301927 3605663 2875379 2026-05-16T13:05:11Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Wappen_Holderbank.svg]]» деген «[[:File:CHE_Holderbank_AG_COA.svg]]» дегенмен алмастырылды. 3605663 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Хольдербанк |шынайы атауы = Holderbank AG |сурет = Holderbank 8427.JPG |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Holderbank AG COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=25 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=10 |lon_sec=5 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Аргау |кестедегі аймақ = Аргау (кантон){{!}}Аргау |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Ленцбург |кестедегі аудан = Ленцбург (округ){{!}}Ленцбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 2.32 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 365 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 842 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 5113 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 4199 |ортаққордағы санаты = Holderbank AG |сайты = http://www.holderbank.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Holderbank 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Хольдербанк''' ({{lang-de|Holderbank AG}}) — [[Швейцария]]ның [[Аргау (кантон)|Аргау]] кантонында орналасқан коммуна. [[Ленцбург (округ)|Ленцбург]] округінің құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 842 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2.32 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''4199'', [[пошта индексі]] — 5113. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.holderbank.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцария:Ленцбург округі:Қалалар}} [[Санат:Аргау елді мекендері]] jw9m2emnwmcmb4bks7cfaww85v3ayk5 0 422007 3605833 2975647 2026-05-17T06:59:31Z Culex 20090 mayor update 3605833 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Аленья |шынайы атауы = Alénya |сурет = [[Сурет:Alénya-01.jpg|300px]] |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=42.6408333333 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=2.9825 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(3020)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Лангедок-Руссильон |кестедегі аймақ = Лангедок-Руссильон |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Шығыс Пиреней |кестедегі аудан = Шығыс Пиреней (департамент){{!}}Шығыс Пиреней |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Перпиньян (округ){{!}}Перпиньян |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Ла-Кот-Радьез (кантон)|Ла-Кот-Радьез]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jean-André Magdalou ([[2026]]-[[2032]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,34 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 3—18 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3669 |санақ жылы = 2018 |тығыздығы = 687 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 66200 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 66002 |ортаққордағы санаты = Alénya |сайты = |сайт тілі = }} '''Аленья''' ({{lang-fr|Alénya}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Шығыс Пиреней (департамент)|Шығыс Пиреней]] департаментінде орналасқан. [[Перпиньян (округ)|Перпиньян]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,34 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''66002'', [[пошта индексі]] — ''66200''. == Географиясы == [[File:Map commune FR insee code 66002.png|center|300px|thumb]] == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3020 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 565,54 адам/км². {{Демография/FRA/Alénya}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=149 | барлығы=2789 | е0=95 | ә0=72 | е5=122 | ә5=103 | е10=95 | ә10=107 | е15=84 | ә15=76 | е20=76 | ә20=42 | е25=57 | ә25=57 | е30=57 | ә30=69 | е35=118 | ә35=130 | е40=149 | ә40=126 | е45=76 | ә45=114 | е50=76 | ә50=76 | е55=95 | ә55=107 | е60=72 | ә60=95 | е65=53 | ә65=69 | е70=53 | ә70=61 | е75=50 | ә75=38 | е80=42 | ә80=27 | е85=12 | ә85=38 }} == Тағы қараңыз == * [[Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Alénya|Аленья}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=66002-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006192759/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=66002-COM |date=2012-10-06 }} * [http://www.mapquest.com/?q=42.6408333333,2.9825&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары}} [[Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]] qjf1ir9ohpla0frhv0myxiv2vk89jfz 0 431511 3605755 2915552 2026-05-16T18:07:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605755 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Даминьи |шынайы атауы = Damigny |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.4483333333 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=0.0741666666667 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(2837)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Орн |кестедегі аудан = Орн (департамент){{!}}Орн |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Алансон (округ){{!}}Алансон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Алансон- (кантон)|Алансон-]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Pascal Devienne ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,81 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 140—179 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2837 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 589,81 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 61250 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 61143 |ортаққордағы санаты = Damigny |сайты = http://www.damigny.fr |сайт тілі = }} '''Даминьи''' ({{lang-fr|Damigny}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Орн (департамент)|Орн]] департаментінде орналасқан. [[Алансон (округ)|Алансон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,81 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''61143'', [[пошта индексі]] — ''61250''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2837 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 589,81 адам/км². {{Демография/FRA/Damigny}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=149 | барлығы=2886 | е0=52 | ә0=60 | е5=36 | ә5=64 | е10=80 | ә10=133 | е15=121 | ә15=149 | е20=113 | ә20=93 | е25=44 | ә25=60 | е30=44 | ә30=36 | е35=64 | ә35=84 | е40=108 | ә40=80 | е45=76 | ә45=137 | е50=108 | ә50=104 | е55=100 | ә55=92 | е60=92 | ә60=92 | е65=60 | ә65=112 | е70=92 | ә70=64 | е75=52 | ә75=72 | е80=56 | ә80=68 | е85=16 | ә85=72 }} == Тағы қараңыз == * [[Орн департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Damigny|Даминьи}} * [http://www.damigny.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720213759/http://www.damigny.fr/ |date=2011-07-20 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=61143-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109092646/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=61143-COM |date=2012-11-09 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.4483333333,0.0741666666667&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Орн департаментінің коммуналары}} [[Санат:Орн департаментінің коммуналары]] 2albx04lfwy7xtt4ag1kbsu5i6834v0 0 434808 3605923 1891491 2026-05-17T11:36:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605923 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Егенайм |шынайы атауы = Hégenheim |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason de la ville d'Hégenheim (68).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=47.56139 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=7.52694 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(3164)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Эльзас |кестедегі аймақ = Эльзас |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Жоғарғы Рейн |кестедегі аудан = Жоғарғы Рейн (департамент){{!}}Жоғарғы Рейн |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Мюлуз (округ){{!}}Мюлуз |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Унинг (кантон)|Унинг]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Patricia Schillinger ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,7 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 254—347 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3164 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 472,24 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 68220 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 68126 |ортаққордағы санаты = Hégenheim |сайты = http://www.hegenheim.fr |сайт тілі = }} '''Егенайм''' ({{lang-fr|Hégenheim}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Эльзас]] аймағына қарасты [[Жоғарғы Рейн (департамент)|Жоғарғы Рейн]] департаментінде орналасқан. [[Мюлуз (округ)|Мюлуз]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,7 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''68126'', [[пошта индексі]] — ''68220''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3164 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 472,24 адам/км². {{Демография/FRA/Hégenheim}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=156 | барлығы=2937 | е0=100 | ә0=105 | е5=83 | ә5=100 | е10=101 | ә10=83 | е15=52 | ә15=60 | е20=50 | ә20=54 | е25=45 | ә25=79 | е30=116 | ә30=103 | е35=156 | ә35=145 | е40=93 | ә40=111 | е45=104 | ә45=108 | е50=113 | ә50=134 | е55=113 | ә55=139 | е60=126 | ә60=89 | е65=63 | ә65=60 | е70=34 | ә70=43 | е75=26 | ә75=55 | е80=38 | ә80=35 | е85=9 | ә85=12 }} == Тағы қараңыз == * [[Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Hégenheim|Егенайм}} * [http://www.hegenheim.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110114013053/http://www.hegenheim.fr/ |date=2011-01-14 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=68126-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=47.56139,7.52694&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары}} [[Санат:Жоғарғы Рейн департаментінің коммуналары]] tu1pj7kgtjt7snxk14btm3rnklnknly 0 437165 3605759 2993515 2026-05-16T18:19:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605759 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Дампьерр-ан-Ивелин |шынайы атауы = Dampierre-en-Yvelines |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Dampierre-en-Yvelines (Yvelines).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.7067 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=1.9875 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(1125)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Иль-де-Франс |кестедегі аймақ = Иль-де-Франс |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Ивелин |кестедегі аудан = Ивелин (департамент){{!}}Ивелин |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Рамбуе (округ){{!}}Рамбуе |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Шеврез (кантон)|Шеврез]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Nicolas Thieffry ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,17 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 85—178 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1125 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 100,72 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 78720 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 78193 |ортаққордағы санаты = Dampierre-en-Yvelines |сайты = http://www.mairie-dampierre-yvelines.fr |сайт тілі = }} '''Дампьерр-ан-Ивелин''' ({{lang-fr|Dampierre-en-Yvelines}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Иль-де-Франс]] аймағына қарасты [[Ивелин (департамент)|Ивелин]] департаментінде орналасқан. [[Рамбуе (округ)|Рамбуе]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,17 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''78193'', [[пошта индексі]] — ''78720''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1125 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 100,72 адам/км². {{Демография/FRA/Dampierre-en-Yvelines}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=78 | барлығы=1145 | е0=33 | ә0=37 | е5=25 | ә5=49 | е10=41 | ә10=62 | е15=12 | ә15=62 | е20=12 | ә20=21 | е25=33 | ә25=12 | е30=33 | ә30=41 | е35=54 | ә35=62 | е40=54 | ә40=45 | е45=21 | ә45=33 | е50=78 | ә50=70 | е55=33 | ә55=25 | е60=25 | ә60=37 | е65=12 | ә65=29 | е70=8 | ә70=21 | е75=8 | ә75=12 | е80=4 | ә80=12 | е85=8 | ә85=21 }} == Тағы қараңыз == * [[Ивелин департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Dampierre-en-Yvelines|Дампьерр-ан-Ивелин}} * [http://www.mairie-dampierre-yvelines.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504173912/http://www.mairie-dampierre-yvelines.fr/ |date=2011-05-04 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=78193-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012135711/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=78193-COM |date=2012-10-12 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.7067,1.9875&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Ивелин департаментінің коммуналары}} [[Санат:Ивелин департаментінің коммуналары]] 4t2ndvrryfep1h5k1y8hgmzbmnzjvjw 0 479872 3605767 3559284 2026-05-16T20:10:06Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605767 wikitext text/x-wiki '''Де-Севр''' ({{lang-fr|Deux-Sèvres}}, мағынасы — «екі Севр») — [[Франция]]ның батысындағы департамент, [[Пуату-Шарант]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 79. Әкімшілік орталығы — [[Ньор]]. Халық саны 344,4 мың адам (департаменттер арасында 64-ші орын, [[1999]] ж.). == География == Жер аумағы 5999 км&sup2;. Департамент арқылы [[Севр-Нантез]] және [[Севр-Ньортез]] өзендері ағып өтеді . Осы өзендерден департаменттің атауы шықса керек. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Департамент 3 округ, 33 кантон және 307 коммунаны қосады. == Тарихы == Де-Севр — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Бұрынғы [[Пуату]] провинциясының аймағында пайда болған. == Тағы қараңыз == * [[Де-Севр департаментінің коммуналары]] == Сілтемелер == * [http://www.Deux-Sevres.pref.gouv.fr/ Préfecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915054728/http://www.deux-sevres.pref.gouv.fr/ |date=2018-09-15 }} * [http://www.cg79.fr/ Conseil général des Deux-Sèvres] * [http://www.thouars.fr/ Ville de Thouars] * [http://www.pays-thouarsais.com/ Le portail du Pays Thouarsais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107011607/http://www.pays-thouarsais.com/ |date=2010-01-07 }} * [http://www.tourisme-deux-sevres.com / le portail du tourisme en Deux-Sèvres avec plein de bons plans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000903002012/http://www.tourisme-deux-sevres.com/ |date=2000-09-03 }} {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Де-Севр департаментінің коммуналары}} [[Санат:Де-Севр|*]] erpntxm0ri000abfawsgrv3o393927l 0 481945 3605873 3590498 2026-05-17T08:31:04Z ~2026-29781-25 181335 3605873 wikitext text/x-wiki '''Әбул-Қасим Амр ибн әл-Хусәйн ибн Абдуллаһ ибн Ахмад әл-Хирақи''' — [[ханбали мазһабы]]ның имамы, көрнекті [[фақиһ]], Аллаһқа көп құлшылық еткен тақуа. Білімді өзінің әкесінен, Әбу Бәкр әл-Маруазидан, имам [[Ахмад ибн Ханбал]]дың ұлдары — Салих пен [[Абдуллаһ ибн Ахмад ибн Ханбал|Абдуллаһтан]] алған. Одан [[Абдуллаһ ибн Батта]], Әбул-Хусәйн әт-Тамими, Әбул-Хусәйн ибн Самғун секілді ханбали мазһабының ғалымдары білім алған. [[Ибн Қудама]]ның атақты «әл-Муғни» кітабы әл-Хирақидың «Матн әл-Хирақи» еңбегіне негізделген. [[Бағдат]] қаласында жамандақ таралып, [[сахабалар]] мен [[сәләфтар]]ды сөгу баталғанда әл-Хирақи өзінің тұрғылықты қаласынан [[Дамаск]]қа қоныс аударуға мәжбүр болады. Қазы [[Әбу Йағлә]] айтады: {{start citation}}«Әл-Хирақидың таралмаған көптеген кітаптары мен мазһаб түсініктемелері болған. Оның себебі сахабаларды сөгу басталып, ол қаланы тастап кеткенде, оның кітаптары үйінде қалып қойған. Кейін оның үйі кітаптарымен бірге отқа оранып, жанып кеткен»{{end citation|қайнары=}} Әл-Хирақи шәһидтер моласына жақын жерде, «Баб әс-сағир» қабірінде жерленген<ref>«Матн әл-Хирақи» — «Сахаба әт-турас» баспа үйі, [[Сирия]], [[Танта]]. 1993 жыл (бірінші басылым)</ref>. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Ханбали мазһабы]] * [[Орда Мәлік хан]] [[Санат:Ислам тұлғалары]] q897wuzrnthuh2rjma4f64t1m5zsfu6 3605876 3605873 2026-05-17T08:33:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-29781-25|~2026-29781-25]] ([[User talk:~2026-29781-25|т]]) өңдемелерінен [[User:Esetok|Esetok]] соңғы нұсқасына қайтарды 3590496 wikitext text/x-wiki '''Әбул-Қасим Амр ибн әл-Хусәйн ибн Абдуллаһ ибн Ахмад әл-Хирақи''' — [[ханбали мазһабы]]ның имамы, көрнекті [[фақиһ]], Аллаһқа көп құлшылық еткен тақуа. Білімді өзінің әкесінен, Әбу Бәкр әл-Маруазидан, имам [[Ахмад ибн Ханбал]]дың ұлдары — Салих пен [[Абдуллаһ ибн Ахмад ибн Ханбал|Абдуллаһтан]] алған. Одан [[Абдуллаһ ибн Батта]], Әбул-Хусәйн әт-Тамими, Әбул-Хусәйн ибн Самғун секілді ханбали мазһабының ғалымдары білім алған. [[Ибн Қудама]]ның атақты «әл-Муғни» кітабы әл-Хирақидың «Матн әл-Хирақи» еңбегіне негізделген. [[Бағдат]] қаласында жамандақ таралып, [[сахабалар]] мен [[сәләфтар]]ды сөгу баталғанда әл-Хирақи өзінің тұрғылықты қаласынан [[Дамаск]]қа қоныс аударуға мәжбүр болады. Қазы [[Әбу Йағлә]] айтады: {{start citation}}«Әл-Хирақидың таралмаған көптеген кітаптары мен мазһаб түсініктемелері болған. Оның себебі сахабаларды сөгу басталып, ол қаланы тастап кеткенде, оның кітаптары үйінде қалып қойған. Кейін оның үйі кітаптарымен бірге отқа оранып, жанып кеткен»{{end citation|қайнары=}} Әл-Хирақи шәһидтер моласына жақын жерде, «Баб әс-сағир» қабірінде жерленген<ref>«Матн әл-Хирақи» — «Сахаба әт-турас» баспа үйі, [[Сирия]], [[Танта]]. 1993 жыл (бірінші басылым)</ref>. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Ханбали мазһабы]] [[Санат:Ислам тұлғалары]] 197e3rm390kzg0u522dk23abie3aa03 3605877 3605876 2026-05-17T08:33:52Z 1nter pares 146705 3605877 wikitext text/x-wiki '''Әбул-Қасим Амр ибн әл-Хусәйн ибн Абдуллаһ ибн Ахмад әл-Хирақи''' — [[ханбали мазһабы]]ның имамы, көрнекті [[фақиһ]], Аллаһқа көп құлшылық еткен тақуа. Білімді өзінің әкесінен, Әбу Бәкр әл-Маруазидан, имам [[Ахмад ибн Ханбал]]дың ұлдары — Салих пен [[Абдуллаһ ибн Ахмад ибн Ханбал|Абдуллаһтан]] алған. Одан [[Абдуллаһ ибн Батта]], Әбул-Хусәйн әт-Тамими, Әбул-Хусәйн ибн Самғун секілді ханбали мазһабының ғалымдары білім алған. [[Ибн Қудама]]ның атақты «әл-Муғни» кітабы әл-Хирақидың «Матн әл-Хирақи» еңбегіне негізделген. [[Бағдат]] қаласында жамандақ таралып, [[сахабалар]] мен [[сәләфтар]]ды сөгу баталғанда әл-Хирақи өзінің тұрғылықты қаласынан [[Дамаск]]қа қоныс аударуға мәжбүр болады. Қазы [[Әбу Йағлә]] айтады: {{start citation}}«Әл-Хирақидың таралмаған көптеген кітаптары мен мазһаб түсініктемелері болған. Оның себебі сахабаларды сөгу басталып, ол қаланы тастап кеткенде, оның кітаптары үйінде қалып қойған. Кейін оның үйі кітаптарымен бірге отқа оранып, жанып кеткен»{{end citation|қайнары=}} Әл-Хирақи шәһидтер моласына жақын жерде, «Баб әс-сағир» қабірінде жерленген.<ref>«Матн әл-Хирақи» — «Сахаба әт-турас» баспа үйі, [[Сирия]], [[Танта]]. 1993 жыл (бірінші басылым)</ref> == Тағы қараңыз == * [[Ханбали мазһабы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ислам тұлғалары]] cpezer4zuji2p8dyr9xwqyv9dr42uar 0 485991 3605771 3168789 2026-05-16T20:28:53Z Yessennn 181312 ақиқат 3605771 wikitext text/x-wiki [[File:Penis_Anatomy2_numbers.svg|thumb|right|Жыныстық мүшенің құрылымы: 1 — қуық, 2 — ұма сүйегі, 3 — простата, 4 — қуысты денелер, 5 — басы , 6 — шеткі тән, 7 — зәр шығару каналы, 8 — ұма, 9 — жұмыртқа, 10 — жұмыртқаның қосымшасы, 11 — ұрық шығарушы ағым]] '''Алтош''' ({{lang-la|pénis}}, {{lang-grc|πέος және φάλλος}}) — [[еркек]]тің [[зәр]] шығару және жыныстық жүйесінің сыртқы мүшелерінің бірі, яғни бір уақытта [[зәр шығару жүйесі]]не де, [[көбею жүйесі]]не де тиесілі. Зәр шығару, [[жыныстық қатынас]]қа түсу және [[Эякуляция|ұрық шашу]] қызметін атқарады. {{anatomy-stub}} == Тағы қараңыз == * [[Зәр шығару жүйесі]] * [[Жыныстық акт]] [[Санат:Еркектің жыныстық мүшелері]] t4ami3ov4qwiosb94rfu1tgyzczqe84 3605772 3605771 2026-05-16T20:29:12Z Yessennn 181312 ақиқат 3605772 wikitext text/x-wiki [[File:Penis_Anatomy2_numbers.svg|thumb|right|Жыныстық мүшенің құрылымы: 1 — қуық, 2 — ұма сүйегі, 3 — простата, 4 — қуысты денелер, 5 — басы , 6 — шеткі тән, 7 — зәр шығару каналы, 8 — ұма, 9 — жұмыртқа, 10 — жұмыртқаның қосымшасы, 11 — ұрық шығарушы ағым]] '''Аян''' ({{lang-la|pénis}}, {{lang-grc|πέος және φάλλος}}) — [[еркек]]тің [[зәр]] шығару және жыныстық жүйесінің сыртқы мүшелерінің бірі, яғни бір уақытта [[зәр шығару жүйесі]]не де, [[көбею жүйесі]]не де тиесілі. Зәр шығару, [[жыныстық қатынас]]қа түсу және [[Эякуляция|ұрық шашу]] қызметін атқарады. {{anatomy-stub}} == Тағы қараңыз == * [[Зәр шығару жүйесі]] * [[Жыныстық акт]] [[Санат:Еркектің жыныстық мүшелері]] rbo5k7xihcmz8abwm6gc2yhp0b0cppd 3605778 3605772 2026-05-16T20:46:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Yessennn|Yessennn]] ([[User talk:Yessennn|т]]) өңдемелерінен [[User:Shkfrzk2|Shkfrzk2]] соңғы нұсқасына қайтарды 3168789 wikitext text/x-wiki [[File:Penis_Anatomy2_numbers.svg|thumb|right|Жыныстық мүшенің құрылымы: 1 — қуық, 2 — ұма сүйегі, 3 — простата, 4 — қуысты денелер, 5 — басы , 6 — шеткі тән, 7 — зәр шығару каналы, 8 — ұма, 9 — жұмыртқа, 10 — жұмыртқаның қосымшасы, 11 — ұрық шығарушы ағым]] '''Жыныстық мүше, пенис''' ({{lang-la|pénis}}, {{lang-grc|πέος және φάλλος}}) — [[еркек]]тің [[зәр]] шығару және жыныстық жүйесінің сыртқы мүшелерінің бірі, яғни бір уақытта [[зәр шығару жүйесі]]не де, [[көбею жүйесі]]не де тиесілі. Зәр шығару, [[жыныстық қатынас]]қа түсу және [[Эякуляция|ұрық шашу]] қызметін атқарады. {{anatomy-stub}} == Тағы қараңыз == * [[Зәр шығару жүйесі]] * [[Жыныстық акт]] [[Санат:Еркектің жыныстық мүшелері]] 5m8r7p7n3fpt35sw4fgdld45dq75162 4 491233 3605891 3605612 2026-05-17T09:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605891 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35196]||623||26||18||263||28||3||34059||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2520]||267||7||6||318||8||14||1889||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1168]||37||0||0||11||17||0||1092||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 444]||1||0||0||16||3||2||402||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 361]||15||0||7||22||4||1||297||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 0k4jo18jprscykw2s9alxk3qwwyl035 4 492279 3605644 3605234 2026-05-16T12:02:16Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3605644 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3512}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1881}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1558}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1252}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:575}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 7 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 8 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 9 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:233}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 10 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 11 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:199}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 12 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 13 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 14 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:144}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 15 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:135}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 16 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:125}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 17 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}} |- | 18 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}} |- | 19 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 20 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:105}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}} |- | 21 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}} |- | 22 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 23 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}} |- | 24 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}} |- | 25 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}} |- | 26 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}} |- | 27 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:81}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}} |- | 28 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}} |- | 29 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:75}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 30 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 31 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}} |- | 32 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}} |- | 33 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}} |- | 34 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}} |- | 35 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 36 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}} |- | 37 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 38 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}} |- | 39 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 40 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|С.Жания}} |- | 41 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 42 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}} |- | 43 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 44 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}} |- | 45 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}} |- | 46 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}} |- | 47 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 48 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}} |- | 49 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}} |- | 50 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}} |- | 51 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 52 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}} |- | 53 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Carlos186}} |- | 54 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 55 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}} |- | 56 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}} |- | 57 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}} |- | 58 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|QazPaluan}} |- | 59 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}} |- | 60 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}} |- | 61 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 62 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}} |- | 63 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 64 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}} |- | 65 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 66 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 67 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 68 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}} |- | 69 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Meyirim}} |- | 70 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}} |- | 71 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}} |- | 72 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 73 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 74 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}} |- | 75 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}} |- | 76 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}} |- | 77 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 78 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}} |- | 79 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}} |- | 80 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}} |- | 81 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 82 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 83 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}} |- | 84 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|19642206g}} |- | 85 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}} |- | 86 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 87 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}} |- | 88 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}} |- | 89 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}} |- | 90 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 91 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 92 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 93 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}} |- | 94 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}} |- | 95 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 96 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 97 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}} |- | 98 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}} |- | 99 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}} |- | 100 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}} |- | 101 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}} |- | 102 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}} |- | 103 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}} |- | 104 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}} |- | 105 || [[User:TrueNomadEditor|TrueNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TrueNomadEditor|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|TrueNomadEditor}} |- | 106 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 107 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}} |- | 108 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 109 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 110 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 111 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}} |- | 112 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 113 || [[User:Айша Искакова|Айша Искакова]] || [[Special:Contributions/Айша Искакова|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айша Искакова}} {{/end}} myxyidwk1obf1pv3htq0m3v609lsgre 4 537752 3605813 3605511 2026-05-17T05:00:41Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605813 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95748" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 748] | data-sort-value="1092" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1092] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86387" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 387] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84035" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 035] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="81940" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 81 940] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55535" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 535] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48389" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 389] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="25765" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 25 765] | data-sort-value="46" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21435" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 435] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="18829" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 829] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="17450" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 450] | data-sort-value="105" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16955" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 955] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16069" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 069] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13737" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 737] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11170" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 170] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10031" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8223" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7908" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7908] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7873" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7873] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7440" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7440] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7223" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7223] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4323" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4323] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4196" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4196] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3396] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2920" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2920] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2698" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2698] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2260" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2260] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2003" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2003] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1830" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1830] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1599" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1599] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1528" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1528] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1509" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1509] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1140" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="672" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 672] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="664" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 664] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 5tbdw23h9zyuhm2w28rni42mvkxskgd 0 545091 3605766 3445780 2026-05-16T19:43:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605766 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Дарья Донцова |Шынайы есімі = Агриппина Аркадьевна Донцова |Суреті = |Ені = 250px |Суреттің аты = |туған кездегі есімі = Агриппина Аркадьевна Васильева |Лақап аты = Дарья Донцова |туған күні = [[7 маусым]] [[1952 жыл|1952]] |туған жері = Мәскеу ([[КСРО]]) |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = [[КСРО]], {{RUS}} |Ұлты = |Мансабы = прозаик, [[журналист]], шет ел тілдерінің мұғалімі, сценарист |Шығармашылық жылдары = 1999 — қаз. уақыт |Бағыты = ирониялы детектив |Жанры = [[детектив]] |Шығармалардың тілі = [[орыс тілі|орысша]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = http://www.dontsova.ru/ |Commons = }} '''Дарья Донцова''' (шын есімі Агриппина Аркадьевна Донцова: 7 маусым, 1952 жылы, Мәскеу) – орыс жазушысы, тележүргізуші әрі ироникалық детективтердің авторы, Ресей жазушылары Одағының мүшесі. == Өмірбаяны == === Генеалогия === Агриппина 1952 жылы 7 маусымда Мәскеу қаласында дүниеге келді. Әкесі - жазушы Аркадий Николаевич Васильев (16 наурыз 1907 — тамыз 1972), анасы - Тамара Степановна Новацкая (14 сәуір 1917 — 11 наурыз 2008)<ref>[http://xn--%20%20%20%20-z9jgdaz5aey8c1a4cwagbm1abb6cq0fua1h2j/ У Дарьи Донцовой умерла мама]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Агриппинаның атасы, Николай Васильев, тігін фабрикасында жұмыс жасады. Агриппина дүниеге келгенге дейін атасы мен әжесі қайтыс болады. Қызы туған кезде ата – анасы заңды некеге тұрмаған, ал әкесі құжаттар бойынша «Правда» газетінің журналисті Фаина Борисовнаға үйленген. Және одан бұрын әкесі Галина Николаевнаға үйленгендіктен, Агриппинаның өзінен 20 жас үлкен әпкесі бар. Оның есімі – Изольда. Агриппинаның нағашы атасы Стефан Новацкий коммунист болған. Әжесі Афанасия Шабанова Кисловодск деген жерден, беделді отбасыдан шыққан. Олар үйленіп, 1916 жылы Мәскеуге көшіп кетеді. 1937 жылы Тухачевскийдің ісі бойынша түрмеге отырады да, лагерлердің біреуінде о дүниеге аттанады. Алайда, түрмеге отыратынын сезіп, әйелімен ажырасып кетеді. === Балалық шағы === Стефан бас бостандығынан айырылғаннан кейін Афанасия Тамарамен бірге Скаковая көшесіне орналасып, Агриппина алғашқы жылдарын осы жерде өткізді. 1954 жылы ол әжесімен бірге Кирова көшесіндегі коммуналды пәтердегі бөлмеге көшіп келген болатын. Бөлменің ауданы кішкентай болғандықтан, Агриппинаның ата-анасы бірге тұра алмады. Тек 1957 жылы ғана ата-анасымен қайта құштасып, Аэропорт станциясына жақын жерде орналасақан жаңа тұрғызылған үйлерге көшіп келеді. Агриппинаны кішкентай жастан бастап музыка мен әдебиетке үйрете бастайды. Алғаш оны музыка мектебіне береді, кейіннен театр, опера, балет секілді үйірмелерге қатыстыра бастайды. Алайда қорытындысы болмады. Оның айтуы бойынша, мектепте оған ерекше назар аудармаған. Сонымен қатар, ол гуманитарлық пәндерді, шет ел тілдерін үйрену оған оңайға соқты, бірақ ол математика жағынан әлсіз болды. Мектепке бармастан бұрын Агреппина екі гувернантпен танысқан болатын. Біреуі неміс, екіншісі француз болды, екеуі де орыс тілінде нашар сөйлегендіктен, Агриппина мектепке бармастан бұрын неміс және француз тілдерін үйреніп алды. МГУ, журналистика факультетінде білім алып, кейіннен журналист болып жұмыс жасады. Сырқаттанған кезде детективті романдарын жазып жүрді. Агриппина Валентина Катаеваның немересі Тина және Корней Чуковскиймен дос болды. === Отбасы === • Екі рет ажырасып, үшінші рет 1983 жылы Александр Иванович Донцовқа тұрмысқа шықты. Александрдың 1973 жылы дүниеге келген ұлы болды. Есімі - Дмитрий Донцов. • Дарьяның екі баласы болды: біріншісі 1972 жылғы Аркадий, екіншісі – 1986 жылғы Мария Донцова. • Аркадийдің Никита деген ұлы бар (жазушының немересі). == Марапаттары == • 2001,2001,2003 жылдары «Жыл жазушысы» • 2002, 2003 жылдары «Жыл бестселлері» • 2002 жылы «Жыл авторы» және «Жыл есімі» атағына иеленіп, «Библио-Глобус» сауда үйінің лауреаты атанды • 2003 жылы «Жыл кітабы» • в 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 жылдары ВЦИОМ сұхбаты бойынша «Жыл жазушысы»<ref>[http://xn--b1ammh2b:%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B5%20%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%20%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8C%D1%8E%20%D0%94%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%BE%D0%B2%D1%83%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC%202008%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%E2%80%94%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8,%20%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%20%D0%BE%D1%82%20%D1%83%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B8%D1%8F/ ВЦИОМ: Россияне выбрали Дарью Донцову писателем 2008 года — за книги, которые лечат от уныния]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> • 2011,2012, 2013 және 2014 жылдары ВЦИОМ сұхбаты бойынша «Жыл жазушысы» == Шығармалары == Дарья Донцова романдарын авторға ұқсас қасиеттері бар кейіпкерлерден тұратын 6 циклге бөлді: * Даша Васильева * Евлампия Романова * Виола Тараканова * Иван Подушкин * Татьяна Сергеева * Степанида Козлова === Автобиографиясы === «Записки безумной оптимистки» (2003) • «Записки безумной оптимистки. Два года спустя» (2005) • «Записки безумной оптимистки. Три года спустя» (2008) • «Я очень хочу жить. Мой личный опыт» (2013) == Басқа кітаптар == • «Британец китайского производства. Народный детектив» (2005) (Татьяна Сергеева) • «365 пожеланий от Дарьи Донцовой» (2010) == Дереккөздер == ckfb8nmdm2ktvw36gdmcla2ymjsb7q6 0 559757 3605811 3365050 2026-05-17T04:14:03Z Childofsteppes 181274 3605811 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Taraxacum kok-saghyz.png |image_caption = Көксағыз бақбағы |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]] |subfamilia = [[Cichorioideae]] |tribus = [[Cichorieae]] |subtribus = [[Crepidinae]] |genus = ''[[бақбақ|Taraxacum]]'' |species = '''''T. kok-saghyz''''' |binomial = ''Taraxacum kok-saghyz'' |binomial_authority = [[Leonid Efimovich Rodin|L.E.Rodin]] }} '''Көксағыз бақбағы''' ({{lang-la|Taraxacum kok-saghyz}}) – [[астралылар тұқымдасы|астралылар]] тұқымдасы, [[бақбақ]] туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. [[Қазақстан]]дағы [[каучук]] өсімдігі.<ref name=":0">{{cite news |last=Mayhood |first1=Kevin |url=http://www.dispatch.com/live/content/science/stories/2008/07/01/sci_latex.ART_ART_07-01-08_B4_HNAJBMK.html |title=Roots to Rubber |work=The Columbus Dispatch |date=шілде 1, 2008 |accessdate=May 1, 2011}}</ref><ref name=pmid18085463>{{cite journal |pages=217–31 |doi=10.1080/07388550701775927 |title=[[Parthenium argentatum|Guayule]] and Russian Dandelion as Alternative Sources of Natural Rubber |year=2007 |last1=Van Beilen |first1=Jan B. |last2=Poirier |first2=Yves |journal=Critical Reviews in Biotechnology |volume=27 |issue=4 |pmid=18085463 | issn = 0738-8551 }}</ref> Көксағыз бақбағы көбіне қысқартылған ТҚС және әдетте қазақ бақбағы, резеңке тамыры немесе орыс бақбағы деген атпен белгілі. Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстанды мекендейтін бақбақ түрі, ТҚС жоғары сапалы резеңке өндірісімен ерекшеленеді. Көксағыз бақбағы 1932 жылы Кеңес ғылымдарының отандық резеңке көзін іздеу кезінде табылған.<ref name=":0" /> ==Дереккөздер== <references/> {{бастама}} [[Санат:Күрделігүлділер]] l9wwz42uovm1cdadfsdyjiop2a8lxc9 3605825 3605811 2026-05-17T06:20:17Z Childofsteppes 181274 3605825 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Taraxacum kok-saghyz.png |image_caption = Көксағыз бақбағы |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]] |subfamilia = [[Cichorioideae]] |tribus = [[Cichorieae]] |subtribus = [[Crepidinae]] |genus = ''[[бақбақ|Taraxacum]]'' |species = '''''T. kok-saghyz''''' |binomial = ''Taraxacum kok-saghyz'' |binomial_authority = [[Leonid Efimovich Rodin|L.E.Rodin]] }} '''Көксағыз бақбағы''' ({{lang-la|Taraxacum kok-saghyz}}) – [[астралылар тұқымдасы|астралылар]] тұқымдасы, [[бақбақ]] туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. [[Қазақстан]]дағы [[каучук]] өсімдігі.<ref name=":0">{{cite news |last=Mayhood |first1=Kevin |url=http://www.dispatch.com/live/content/science/stories/2008/07/01/sci_latex.ART_ART_07-01-08_B4_HNAJBMK.html |title=Roots to Rubber |work=The Columbus Dispatch |date=шілде 1, 2008 |accessdate=May 1, 2011}}</ref><ref name=pmid18085463>{{cite journal |pages=217–31 |doi=10.1080/07388550701775927 |title=[[Parthenium argentatum|Guayule]] and Russian Dandelion as Alternative Sources of Natural Rubber |year=2007 |last1=Van Beilen |first1=Jan B. |last2=Poirier |first2=Yves |journal=Critical Reviews in Biotechnology |volume=27 |issue=4 |pmid=18085463 | issn = 0738-8551 }}</ref> Көксағыз бақбағы көбіне қысқартылған ТКС және әдетте қазақ бақбағы, резеңке тамыры немесе орыс бақбағы деген атпен белгілі. Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстанды мекендейтін [[бақбақ]] түрі, ТКС жоғары сапалы [[Резина|резеңке]] өндірісімен ерекшеленеді. Көксағыз бақбағы 1932 жылы Кеңес ғылымдарының отандық резеңке көзін іздеу кезінде табылған. ==Дереккөздер== <references/> {{бастама}} [[Санат:Күрделігүлділер]] 1964vjidbm13xw5whbqdddz2c70bifu 3605837 3605825 2026-05-17T07:27:02Z 1nter pares 146705 3605837 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Taraxacum kok-saghyz.png |image_caption = Көксағыз бақбағы |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Астралылар тұқымдасы|Asteraceae]] |subfamilia = [[Cichorioideae]] |tribus = [[Cichorieae]] |subtribus = [[Crepidinae]] |genus = ''[[бақбақ|Taraxacum]]'' |species = '''''T. kok-saghyz''''' |binomial = ''Taraxacum kok-saghyz'' |binomial_authority = [[Leonid Efimovich Rodin|L.E.Rodin]] }} '''Көксағыз бақбағы''' ({{lang-la|Taraxacum kok-saghyz}}) — [[астралылар тұқымдасы|астралылар]] тұқымдасы, [[бақбақ]] туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. [[Қазақстан]]дағы [[каучук]] өсімдігі.<ref name=":0">{{cite news |last=Mayhood |first1=Kevin |url=http://www.dispatch.com/live/content/science/stories/2008/07/01/sci_latex.ART_ART_07-01-08_B4_HNAJBMK.html |title=Roots to Rubber |work=The Columbus Dispatch |date=шілде 1, 2008 |accessdate=May 1, 2011}}</ref><ref name=pmid18085463>{{cite journal |pages=217–31 |doi=10.1080/07388550701775927 |title=[[Parthenium argentatum|Guayule]] and Russian Dandelion as Alternative Sources of Natural Rubber |year=2007 |last1=Van Beilen |first1=Jan B. |last2=Poirier |first2=Yves |journal=Critical Reviews in Biotechnology |volume=27 |issue=4 |pmid=18085463 | issn = 0738-8551 }}</ref> Көксағыз бақбағы көбіне қысқартылған ТКС және әдетте қазақ бақбағы, резеңке тамыры немесе орыс бақбағы деген атпен белгілі. Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстанды мекендейтін [[бақбақ]] түрі, ТКС жоғары сапалы [[Резина|резеңке]] өндірісімен ерекшеленеді. Көксағыз бақбағы 1932 жылы Кеңес ғылымдарының отандық резеңке көзін іздеу кезінде табылған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Күрделігүлділер]] 2iq0n22968zf0756xv9v8zsanh5lnbd 0 564039 3605924 3337532 2026-05-17T11:50:18Z Rasulbek Adil 176232 3605924 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Томарлы |сурет = С.Томарлы. Стелла.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =09|lat_sec = 54 |lon_deg =51|lon_min =57|lon_sec =00 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Атырау қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Атырау қалалық әкімдігі{{!}}Атырау |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қайыршақты ауылдық округі{{!}}Қайыршақты |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны ={{өсім}}18879 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = томарлылық, томарлылықтар |телефон коды = |пошта индексі = 060024 |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = Населённые пункты городской администрации Атырау |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Томарлы}} '''Томарлы''' — [[Атырау облысы]] [[Атырау қалалық әкімдігі]]не қарасты [[Қайыршақты ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == [[Атырау]] қаласының солтүстік-шығыс іргесінде орналасқан. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 2657 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3050 адам (1503 ер адам және 1547 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 5036 адамды (2494 ер адам және 2542 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 18879 адамды (9468 ер адам және 9411 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> == Әлеуметтік және мәдени нысандары == * '''Қ. Смағұлов атындағы орта мектебі''' * '''№39 орта мектеп''' — 2019 жылы қыркүйек айында Жұлдыз ықшам ауданынан 624 орындық мектеп болып ашылған.<ref>[https://atr.kz/zhanalyqtar/atyraudagy-zhuldyz-ykshamaudanynda-624-oryndyq-mektep-ashyldy/]</ref> * '''«Жұлдыз» бөбекжай-балабақшасы''' * '''«Шағала» бөбекжай-балабақшасы''' * '''Спорт кешені''' == Діни ұйымдар == * '''«Анашым» мешіті''' — 2021 жылы 27 желтоқсанда ашылған. Мешіттің сыйымдылығы 500 адамға арналған.<ref>[https://amin.kz/atyrau-qalasynda-500-adamdyq-zhanha-meshit-ashyldy-foto/ Атырау қаласында 500 адамдық жаңа мешіт ашылды]</ref> * '''«Қажымұқан Мұңайтпасұлы» мешіті''' — 2010 жылы Жұлдыз-1 ықшам ауданында салынған. Жалпы ауданы 310 шаршы метр. Үлкен залдың аумағы 288 шаршы метр, әйелдер намаз оқитын бөлменің көлемі 12 шаршы метр, имамның қызметтік бөлмесінің ауданы 10 шаршы метр. Қабырғасының биіктігі 5,5 метр, мұнараның биіктігі 16 метр, Күмбезінің биіктігі 9 метр.<ref>https://www.muftyat.kz/kk/mosque/3173/ «Қажымұқан Мұңайтпасұлы» мешіті</ref> == Ауыл суреттері == {| class="wikitable" |- ! Томарлы ауылы !! Томарлы ауылы !! Томарлы ауылы. Мәдениет үйі |- | [[Сурет:Томарлы 1.jpg|орта|200px|]] || [[Сурет:Томарлы 2.jpg|орта|230px|]] || [[Сурет:Томарлы. Мәдениет үйі.jpg|орта|200px|]] |} {| class="wikitable" |- ! Томарлы ауылы !! Томарлы ауылы !! Томарлы стадионы |- | [[Сурет:Томарлы 3.jpg|орта|200px|]] || [[Сурет:Томарлы 4.jpg|орта|230px|]] || [[Сурет:Томарлы стадионы.jpg|орта|200px|]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері]] e3j8dtuvqfor1n8of6jq5jc9uswaw8b 0 565733 3605790 3196453 2026-05-16T22:29:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605790 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Гиффен |Шынайы есімі = {{lang-en|James H. Giffen}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = James H. Giffen |Туған күні = 22.03.1941 |Туған жері = [[АҚШ]] |Мансабы = бизнесмен |Азаматтығы = {{USA}} |Ұлты = [[американдықтар|американдық]] |Қайтыс болған күні =29.10.2022 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Гиффен''' - американдық бизнесмен және бұрынғы АҚШ-КСРО сауда-экономикалық кеңесінің басшысы.<ref>Claudia H. Deutsch, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE4DF1638F932A05754C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all Taking a team approach to Soviet Trade], ''[[The New York Times]]'', July 31, 1988</ref> Mercator Corporation компаниясының басшысы және негізін салушы.<ref>Steve LeVine, ''The Oil and the Glory'', Random House, 2007</ref> Гиффен [[Қазақгейт]] жанжалында басты айыпталушы болды.<ref>Terry Macalister, [http://www.guardian.co.uk/business/2003/may/07/oilandpetrol.news "Swiss join oil bribery inquiry"], ''[[The Guardian]]'', May 7, 2003.</ref><ref>http://www.fcpablog.com/blog/2010/11/22/no-punishment-for-hero-giffen.html</ref> == Өмірбаяны == Гиффен [[1941 жыл]]ы [[АҚШ]]-та туған. Колледж бітірген соң Гиффен Armco Steel-дің еншілес компаниясына жұмысқа тұрады. Ол жақта компания басшысы - [[Уильям Верити]]мен жақынырақ танысты<ref>Ron Stodghill, [http://www.nytimes.com/2006/11/05/business/yourmoney/05giffen.html?pagewanted=4&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/T/Transportation "Oil, Cash and Corruption"], ''The New York Times'', қараша 5, 2006.</ref>. 1970-ші жылдары Гиффен [[КСРО]]-да өзіне пайдалы байланыстар тапты. [[Суық соғыс]] кезінде Гриффен бірнеше компанияларда Американдық сауда консорциумының пайда болуына септігін тигізді. Сол жылдары [[Михаил Горбачёв]]пен болған американдық компаниялардың кеңестік нарыққа кіру келіссөздеріне қатысты.<ref>Louis Kraar, [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1989/07/31/72293/index.htm "Top US Companies Move Into Russia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015154141/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1989/07/31/72293/index.htm |date=2012-10-15 }}, ''Fortune'', July 31, 1989</ref> === Қазақгейт === {{толық мақала|Қазақгейт}} Гиффен сот процессі кезінде [[Орталық барлау басқармасы|ЦРУ-ның]] мақұлдауымен іс атқарғанын мәлімдеді. ЦРУ бұл іске қатысы бар құпия құжаттарды жариялауға бас тартты.<ref name=telegraphwinnett>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/7943201/George-Clooney-film-inspiration-Mr-Kazakhstan-finally-brought-to-justice.html</ref> Гиффен қорғаушылары Джеймстің Қазақстан басшылығының тапсырысын орындағанын, Қазақстан шетелдік мемлекет ретінде өз қөзқарасына қарай және АҚШ үкіметі мүдделерін қанағаттандыруына қарай ненің заңды екендігін анықтай алатындығын атап өтті.<ref name=FP>http://foreignpolicy.com/2010/11/19/was-james-giffen-telling-the-truth/</ref> Сот процессі 2010 жылдың қарашасында аяқталды; американдық округтің судьясі Уильям Поли сот процессі кезіндегі жарияланбаған құпия құжаттармен танысқанын, және соған орай Гиффенді түрмеге қамаудан, оған айыппұл салудан бас тартатынын мәлімдеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] 4f6q93gjlw7mkksemgsw76yyso4g68k 0 574174 3605775 3323810 2026-05-16T20:42:40Z ~2026-29482-30 181318 3605775 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Кент |атауы = Қыземшек |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =45|lat_min = 16|lat_sec = 05 |lon_deg =68|lon_min = 55|lon_sec =29 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Созақ ауданы |кестедегі аудан = Созақ ауданы{{!}}Созақ |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қыземшек кенттік әкімдігі{{!}}Қыземшек |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3658 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қыземшек}} '''Қыземшек''' — [[Түркістан облысы]] [[Созақ ауданы]]ндағы кент, [[Қыземшек кенттік әкімдігі]] орталығы. Бұл жерде Ташқара Талғат, Насвайщик Береке мен Нумөш, Тәжік Қуаныш, Гала, Педафил Орка, Зохын Нұрислам секілді қоғам қайраткерлері дүниеге келген == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Шолаққорған]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 200 км-дей жерде. [[Шу (өзен)|Шу өзені]] құмға сіңер жерінде [[Жуантөбе (Созақ ауданы)|Жуантөбе]] елді мекенінен солтүстік бөлікте 60 км жерде, [[Бетпақдала|Бетпақ-Дала]] тасты шөлінің оңтүстігінде орналасқан. == Тарихы == Кент тарихы өз бастауын өткен ғасырдың 70 - жылдарынан бастау алады. "Уанас" кенішінің негізінде пайда болған. Кентте [[Уран (химиялық элемент)|сары кек]] ([[Концентрат|уран концентраты]]) [[Кен байыту|тау-кен байыту комбинаты]] ашылған. Қазіргі таңда кентте [[Қазатомөнеркәсіп|«ҚазАтомӨнеркәсіп- SaUran»]] ЖШС «Степное-РУ» филиалы орналасқан. Кент атауы кенттен солтүстік-батысқа 2,5 шақырым жерде орналасқан [[Денудациялық бедер|денудациялық]] төбе атауына берілген. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2614||{{өсім}}3534 ||{{өсім}}3658 ||103,5 ||1719 ||{{өсім}}1893 ||110,1 ||1815 ||{{құлдырау}}1765 ||97,2 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Созақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Созақ ауданы елді мекендері]] 57uap35j8qlebrr91xyiicry0eplkkk 3605776 3605775 2026-05-16T20:46:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-29482-30|~2026-29482-30]] ([[User talk:~2026-29482-30|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3323810 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Кент |атауы = Қыземшек |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =45|lat_min = 16|lat_sec = 05 |lon_deg =68|lon_min = 55|lon_sec =29 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Созақ ауданы |кестедегі аудан = Созақ ауданы{{!}}Созақ |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қыземшек кенттік әкімдігі{{!}}Қыземшек |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}3658 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қыземшек}} '''Қыземшек''' — [[Түркістан облысы]] [[Созақ ауданы]]ндағы кент, [[Қыземшек кенттік әкімдігі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Шолаққорған]] ауылынан солтүстік-батысқа қарай 200 км-дей жерде. [[Шу (өзен)|Шу өзені]] құмға сіңер жерінде [[Жуантөбе (Созақ ауданы)|Жуантөбе]] елді мекенінен солтүстік бөлікте 60 км жерде, [[Бетпақдала|Бетпақ-Дала]] тасты шөлінің оңтүстігінде орналасқан. == Тарихы == Кент тарихы өз бастауын өткен ғасырдың 70 - жылдарынан бастау алады. "Уанас" кенішінің негізінде пайда болған. Кентте [[Уран (химиялық элемент)|сары кек]] ([[Концентрат|уран концентраты]]) [[Кен байыту|тау-кен байыту комбинаты]] ашылған. Қазіргі таңда кентте [[Қазатомөнеркәсіп|«ҚазАтомӨнеркәсіп- SaUran»]] ЖШС «Степное-РУ» филиалы орналасқан. Кент атауы кенттен солтүстік-батысқа 2,5 шақырым жерде орналасқан [[Денудациялық бедер|денудациялық]] төбе атауына берілген. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2614||{{өсім}}3534 ||{{өсім}}3658 ||103,5 ||1719 ||{{өсім}}1893 ||110,1 ||1815 ||{{құлдырау}}1765 ||97,2 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Созақ ауданы елді мекендері}} [[Санат:Созақ ауданы елді мекендері]] sxrzs8vjr3fa9sxhjk1h1kuo1w44lon 0 619948 3605918 3336601 2026-05-17T10:58:23Z NickK 5215 сурет қою 3605918 wikitext text/x-wiki {{футболшы |есімі = Ризван Аблитаров |толық аты = Ризван Решатович Аблитаров |сурет = Rizvan Ablitarov 2015.jpg |туған күні = 18.04.1989 |туған жері = {{туғанжері|Шахрисабз|Шахрисабзда}}, [[Қашқадария облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]] |азаматтығы = {{flagicon|Украина|20px}} [[Украина]] |бойы = 190 |салмағы = 82 |қазіргі клуб = {{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]] |номері = 55 |позиция = қорғаушы |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2014|{{flagicon|Украина|20px}} [[Севастополь (футбол клубы)|Севастополь]]|0 (0) |2012|{{flagicon|Украина|20px}} [[Севастополь-2]]|4 (0) |2012—2013|{{аренда}}{{flagicon|Украина|20px}} [[Буковина (футбол клубы)|Буковина]]|26 (2) |2013—2014|{{аренда}}{{flagicon|Украина|20px}} [[Титан (футбол клубы, Армянск)|Титан (Армянск)]]|23 (0) |2014|{{flagicon|Латвия|20px}} [[Даугава (футбол клубы, Даугавпилс)|Даугава (Даугавпилс)]]|9 (0) |2015—2017|{{flagicon|Украина|20px}} [[Оболонь-Бровар]]|47 (1) |2017|{{flagicon|Украина|20px}} [[Черноморец (футбол клубы, Одесса)|Черноморец (Одесса)]]|12 (0) |2017—|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|73 (5) |2020|{{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|0 (0) |2020|{{ту|Украина}} [[Олимпик Донецк|Олимпик (Донецк)]]|2 (0) |2021—|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|9 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2007|{{flagicon|Украина|20px}} Украина-18|1 (0) |2007—2008|{{Футбол|Украина}}-19|8 (0)}} }} '''Ризван Решатович Аблитаров''' ({{lang-uk|Різван Решатович Аблітаров}}; 18 сәуір 1989, [[Шахрисабз]]<ref name="rod">{{cite web|url=https://fcskchf.com/|title=https://fcskchf.com/|publisher=Официальный сайт ФК "СКЧФ Севастополь"|date=2012-02-29|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6bRPoJPmM?url=http://www.fcskchf.com/news/877.html|archivedate=2015-09-10}}</ref>, [[Қашқадария облысы]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]) — украиналық футболшы, "[[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]" клубының қорғаушысы. Әкесі Решат Аблитаров та футболшы болған, қазіргі клубына 2017 жылы "Черноморец" (Одесса) командасынан ауысты. Карьерасында Украина, Қазақстан клубтарынан бөлек Латвияның "Даугава" командасында, Украинаның 18, 19 жастағы құрамаларында ойнады. == Жетістіктері == === Командалық === *[[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан кубогының финалисі]] (1): [[Футболдан Қазақстан Кубогының финалы 2017|2017]], [[Футболдан Қазақстан Кубогының финалы 2018|2018]] * Украина бірінші лигасының қола жүлдегері (1): 2015/16 * Украина бірінші лигасының күміс жүлдегері (1): 2014/15 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/players/435320 Профилі] [[Санат:Украина футболшылары]] [[Санат:Севастополь ФК ойыншылары]] [[Санат:Буковина ФК ойыншылары]] [[Санат:Титан Армянск ФК ойыншылары]] [[Санат:Даугава Даугавпилс ФК ойыншылары]] [[Санат:Черноморец Одесса ФК ойыншылары]] [[Санат:Атырау ФК ойыншылары]] [[Санат:Днипро ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпик Донецк ФК ойыншылары]] dhk1vfip6945ohe2xrzprendp74ft4q 3 632851 3605667 3605635 2026-05-16T14:01:03Z MediaWiki message delivery 28897 /* Wiki Loves Eurovision 2026 */ жаңа бөлім 3605667 wikitext text/x-wiki {{archive box| <center> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2020|2020]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2021|2021]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2022|2022]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2023|2023]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2024|2024]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2025|2025]] <inputbox> type=fulltext prefix=Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/ width=20 searchbuttonlabel=Мұрағаттан іздеу </inputbox></center> }} {{астынан}} [[File:Slava Ukraini banner.jpg|center|500px|link=Украина жасасын!]] <!-- ЖАҢА ТАҚЫРЫПТЫ ЕҢ АСТЫНАН БАСТАҢЫЗ --> == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Сурет == Суретті жүктеп бергеңізге рахмет! Кинопоискке тіркелген адамдар ғана суретті jpeg форматында жүктей алатын сияқты ғой. Айтпақшы, бұрынғы суреттерді жоймаса да болар еді. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:31, 2026 ж. қаңтардың 2 (+05) :Ескі нұсқалары жойылған жоқ, тек администраторлар ғана көре алатын қылып жасырып қойдым. Басқа уикилер еркін емес файлдың ескі нұсқаларын сүйтеді екен :) Керек болса қайтадан көрінетін қылып істесе болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 21:00, 2026 ж. қаңтардың 3 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:58, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Панорама бостандығы == Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 23:51, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 тізімін пайдаланып User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Qazaqşa == Hello. I'm looking for Kazakh translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Қатысушы:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Қатысушы талқылауы:Eurohunter|талқылау]]) 12:57, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) :{{@|Eurohunter}} hi! Sure, where can I help you? [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:41, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 тізімін пайдаланып User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> e50vsf1it349h5wassft4fx9dq83dma 3605792 3605667 2026-05-16T22:48:48Z Eurohunter 6580 /* Qazaqşa */ + 3605792 wikitext text/x-wiki {{archive box| <center> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2020|2020]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2021|2021]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2022|2022]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2023|2023]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2024|2024]]<br> [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/2025|2025]] <inputbox> type=fulltext prefix=Қатысушы талқылауы:Nurtenge/Мұрағат/ width=20 searchbuttonlabel=Мұрағаттан іздеу </inputbox></center> }} {{астынан}} [[File:Slava Ukraini banner.jpg|center|500px|link=Украина жасасын!]] <!-- ЖАҢА ТАҚЫРЫПТЫ ЕҢ АСТЫНАН БАСТАҢЫЗ --> == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Сурет == Суретті жүктеп бергеңізге рахмет! Кинопоискке тіркелген адамдар ғана суретті jpeg форматында жүктей алатын сияқты ғой. Айтпақшы, бұрынғы суреттерді жоймаса да болар еді. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:31, 2026 ж. қаңтардың 2 (+05) :Ескі нұсқалары жойылған жоқ, тек администраторлар ғана көре алатын қылып жасырып қойдым. Басқа уикилер еркін емес файлдың ескі нұсқаларын сүйтеді екен :) Керек болса қайтадан көрінетін қылып істесе болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 21:00, 2026 ж. қаңтардың 3 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:58, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Панорама бостандығы == Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 23:51, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == CEE Newsletter is out now! == Dear all, The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you. The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place. You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year. As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes. Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026 As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru Happy reading! On behalf of the CEE Newsletter team, Karo <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30270755 тізімін пайдаланып User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Qazaqşa == Hello. I'm looking for Kazakh translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Қатысушы:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Қатысушы талқылауы:Eurohunter|талқылау]]) 12:57, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) :{{@|Eurohunter}} hi! Sure, where can I help you? [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:41, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) :: I'm looking for both Latin and Cyrylic translations of: ::: "studio album by Basshunter" ::: "compilation album by Basshunter" ::: "song by Käärijä and Basshunter" ::: "single by Käärijä and Basshunter" ::: "promotional single by Basshunter" ::: "music video by Basshunter" ::: "lyric video by Basshunter and Alien Cut" ::: "Basshunter discography" ::: "Basshunter videography" ::: "швед әнші, музыкалық продюсер мен ди-джей" in Latin :::: [[Қатысушы:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Қатысушы талқылауы:Eurohunter|талқылау]]) 03:48, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&oldid=30513878 тізімін пайдаланып User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> 0gdwsrz55itzrfkct46hrwnhchwexw8 0 636551 3605919 3585306 2026-05-17T10:59:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605919 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Евгений Николаевич Барбот де Марни''' немесе '''Барбот де Марни''' ([[1868]]-[[1939]]) - орыс және кеңестік [[геолог]], тау-кен инженері, [[профессор]]. == Өмірбаяны == Орыс тау-кен инженері. Францияда туған немересі. Тау-кен инженері, профессор, [[Петербург]] тау институтының құрметті геология докторы Н.П. Барбот де Марни. [[1897]] жылы ол алтын кеніштерінде жұмыс істеді, онда алтынды барлау жұмыстарын жүргізді. [[1898]] ж. Бастап - Бакальский шахтасының менеджері, содан кейін - Пермь аймағындағы Лысвенский фабрикалары округінің таулы бөлігінде менеджердің көмекшісі. [[1889]]-[[1890]] жж Оралдағы Качканар кендеріне жан-жақты барлау жүргізді және алғашқы геофизикалық зерттеулер жүргізді. 1896 жылы тау-кен институтын бітірді. Ресейде алғаш рет ол ([[1899]] ж.) Магнитометриялық түсірілімге жүгінді және платина плазмаларын зерттеумен айналысты. Ол Болгарияда мыс рудасында барлау жұмыстарын жүргізді. Ол Аляска алтын кендерін зерттеді. [[1901]] жылы - Тау-кен институты мұражайының кураторының көмекшісі ([[Санкт-Петербург]]). [[1901]] - [[1906]] жж. - Санкт-Петербург тау институтында минералогияда ассистент болды. [[1904]] жылдан бастап Николаев әскери-инженерлік академиясында геология мұғалімі болды. [[1906]] жылдан бастап Барбот де Марни қайтадан Оралда, Невянск Драгостроительный Завод (Невянск Драгостроительный Завод) алтын кеніштерінің менеджері ретінде қайтадан Златоуст таулы аймағында барлау жүргізді. [[1908]] жылдан бастап жеке алтын кеніштері бөлімінің бастығы болып жұмыс істеді. 1914 жылы Бас тау дирекциясына тіркеліп, Комаровский темір рудалары мен Оңтүстік Орал тау-кен зауыттарына жіберілді. [[1917]] жылы Вятка губерниясындағы Омутнин тау-кен зауыттарында жұмыс істеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін ол Солтүстік Вятка тау-кен зауыттары округінің техникалық директоры болып тағайындалды. Ол Оңтүстік Сібір алтын өндіретін қоғамның басқарма төрағасы, Олекминск алтын өндіру қоғамының басқарушы директоры, Ленский алтын өндіру серіктестігі басқармасының мүшесі болған. Қазан төңкерісі кезінде ол солтүстік-Вятка ауылындағы тау-кен зауыттарында бас менеджер қызметін атқарды. Омутнинск зауыты (қазіргі Омутнинск). [[1918]] жылы наурызда ол Омутнин зауыттарын ұлттандыруда шешуші рөл атқарды. Ол зауыттардағы жаңа биліктің - Омутнинск тау округінің іскерлік кеңесіне мүше болды. Оның күш-жігерінің нәтижесі барлық Омутнинский өсімдіктерін қамтыған Солтүстік Вятка тау округінің құрылуы болды (С.В.Г.О.). Оның қызметі арқасында азаматтық соғыс кезінде зауыттарды қиратудан құтқаруға мүмкіндік туды. [[1920]] жылдың жазында Барбот де Марни Омутнин зауытынан кетіп, Главзолото бас кеңсесін басқарды. Содан бері ол еліміздегі алтын және платина кен орындары бойынша ең ірі маман болды. [[1921]] жылы ол Ленинградтағы Тау-кен институтының профессоры болып, институтта алтын-платина бизнесі бөлімін басқарды. [[1930]] жылы Мәскеу тау-кен академиясының профессоры «Кредиттер және экскаваторлар» курсын оқыды. Ол КСРО-ның алтын өндіру саласын дамытуда көп күш пен бай тәжірибе қалдырды. Е.Н. Барбот де Марни алғаш рет бу алмазды бұрғылауды, магнитометриялық зерттеулерге арналған Тиберг-Тален құрылғысын қолданды. Оның жұмысының арқасында кенді алғашқы күйдіруде бірінші рет қолданылды (бір күйікте 1 миллион фунт немесе қоңыр темір кені). 1934 жылы ол ашық қайнар көздердің алғашқы жіктемесін құрды және карьерлерде экскаваторларды қолданудың орындылығын негіздеді. Е.Н. Барбот де Марнидің пайдалы қазбалар кен орындарын ашық әдіспен зерттеу жөніндегі жұмысы түбегейлі болды. Ол КСРО-да алғашқы карьерлерді өңдеуде жоба кеңесшісі болды.<ref>[http://Малоизвестный%20период%20жизни%20горного%20инженера%20Е.%20Н.%20Барбота-де-Марни. Малоизвестный период жизни горного инженера Е. Н. Барбота-де-Марни.]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[1939]] жылы Ленинградта қайтыс болды. Оның қайтыс болу себебі белгісіз күйінде қалып отыр. Волковский зиратына әдеби көпірлерде жерленді. == Отбасы == Оның төрт баласы болды: қызы Татьяна ([[1899]]-[[1976]]), Сенявинге үйленді, ұлы Павел ([[1900]]-[[1921]]), қызы Ирина ([[1905]]-[[1992]]), Парфёновқа үйленді, ұлы Юрий ([[1909]]-[[1937]]). Сон Пол [[1900]] жылы 16 маусымда Пермь провинциясында дүниеге келген. Отбасылық дәстүрлерге сүйене отырып, [[1917]] жылы орта мектепті бітіргеннен кейін (орта мектепте жетінші сынып) ол тау-кен инженері болуға дайындалды, бірақ Ақпан төңкерісінің зардаптарына байланысты оқуын тоқтатты. [[1921]] жылы Пол жоғары әскери мектептің студенті екені белгілі. [[1921]] жылы 17 ақпанда Омбыда «Кеңес өкіметін құлату үшін жерасты ақ гвардия ұйымына қатысқаны үшін» тұтқындалып, сол жылы 14 мамырда атылды.<ref>[http://СПб%20Горный%20университет.%20Барбот%20де%20Марни%20Е.%20Н. СПб Горный университет. Барбот де Марни Е. Н.]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Театр]] және [[кино]] актрисасы Наталья Варли - Евгений Николаевич Барбота де Марнидің шөбересі. == Еңбектері == * Барбот де Марни Е.Н. Орал және оның байлығы. - Екатеринбург, 1910 жыл. * Барбот де Марни Е. Пайдалы қазбалар кенорындарын селективті игеру мәселесі туралы // Түсті металдар. - 1962. - № 1. - С. 14-16. 17. * Барбот де Марни, Е.Н., алтын мен платина кен орындарын қазу, Мәскеу: Гостехиздат, 1924. - 112 б. * Барбот де Марни Е. Ашық тау-кен жұмыстарымен пайдалы қазбалар кен орындарын игеру - М .; Л .; Новосибирск: Горгеонефтеиздат, 1934 .-- 106 б. == Дереккөздер == [[Санат:1868 жылы туғандар]] gjrxi6wnvgvlgyd1r56wf70wlbymk9x 0 655103 3605795 3579329 2026-05-16T23:24:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605795 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Джозефин Бейкер''' ( {{Lang-nl|Josephine Baker}} , туылғандағы есімі Фрида Джозефин Макдональд , {{Lang-nl|Freda Josephine McDonald}}, [[3 маусым]] [[1906]]ж.<ref>https://data.bnf.fr/en/11889929/josephine_baker/</ref><ref>https://www.nndb.com/people/705/000024633/</ref><ref>https://www.britannica.com/biography/Josephine-Baker</ref> , Сент–Луис, [[Миссури]], [[АҚШ]]–[[12 сәуір]] [[1975]] ж.<ref>https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/josephine-baker-30698</ref>, Париж) – америкалық–[[француз]] [[Биші|бишісі]], [[әнші]] және [[актриса]]. Оның құрметіне Венердағы Бейкер кратері аталған. {{Тұлға |Есімі=Джозефин Бейкер |Шынайы есімі=Фрида Джозефин Макдональд |Сурет=Josephinebaker.jpg |Сурет атауы=<small>Жозефина Бейкер. Сурет. <br>20 қазан 1949 жыл, Париж</small> |Туған күні=3.06.1906 |Қайтыс болған күні=12.04.1975 |Туған жері=Сент-Луис,Миссури |Қайтыс болған жері=Сельпетриер,Париж<ref>https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01439680701443085?journalCode=chjf20</ref> |Елі=[[АҚШ]],[[Франция]]<ref>https://www.nytimes.com/1993/09/10/arts/review-design-when-america-stole-the-runway-from-paris-couture.html</ref> |Мансабы=Биші,Актриса,Әнші. |Әкесі=Эдди Карсон |Анасы=Кэрри Макдональд |Жұбайы= |Балалары= |Марапаттары= Құрметті легион орденінің кавалері, Әскери крест [[1939]]-[[1945]] ([[Франция]]), Қарсылық Медалі ([[Франция]])}} # == Өмірбаяны == [[Сурет:JosephineBakerBurlesque.JPG|нобай|солға|Джозефина Бейкер күлкілі көріністе. Сурет, 1927 ж]] Джозефин Бейкер – еврей тектес [[музыкант]]–барабаншы Эдди Карсонның (кейбір мәліметтер бойынша) және кір жуушы қара нәсілді Кэрри Макдональдтың заңсыз қызы. Қыз өте қарапайым жағдайда өсті. [[1907]] жылы Джозефинаның ағасы Ричард дүниеге келді, ал олардың әкесі отбасын тастап кетті. [[1911]] жылы Джозефинаның анасы екінші рет үйленді, бұл некеде Джозефинаның тағы екі сіңілісі дүниеге келді. Джозефина мен Ричардтың өгей әкесі Артур Мартин бала асырап алды. [[1917]] жылы 2 шілдеде Джозефинаның отбасы қырғыннан аман қалып, әртүрлі мәліметтер бойынша Сент–Луисте жүзден астам адам қайтыс болады. Бұл оқиғалар Джозефинаны дүр сілкіндіріп, содан кейін ол нәсілшілдікке қарсы күрескер болды<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/Немецкая_национальная_библиотека</ref><ref>https://www.nytimes.com/reviews/theater</ref>. 13 жасында анасы Джозефинаны Вилли Уэллске тұрмысқа берді, ол одан әлдеқайда үлкен болды. Сол жылы Джозефина Сент–Луистегі Букер [[Вашингтон]] театрында алғашқы қойылымдарын жасады. Уэллспен неке бірнеше аптаға созылды. [[1921 жыл|1921]] жылы Джозефина теміржол жолсерігіне Вилли Бейкерге тұрмысқа шықты. [[1925 жыл|1925]] жылы Вилли Бейкермен ажырасып, өмір бойы фамилиясын алып жүрді. Джозефинаның шығармашылық мансабы 15 жасында "Стандарт-театрда" (ағылш. Филадельфиядағы Standard Theatre). Кейінірек ол [[Нью-Йорк|Нью–Йоркке]] көшіп, ваудевильде жұмысқа орналасты, ол алты ай бойы ел ішінде жүрді. [[1923 жыл|1923]] жылдан [[1924]] жылға дейін Жозефина [[Нью-Йорк|Нью–Йорктегі]] "Shuffle Along" музыкалық комедиясында хорист және "The Chocolate Dandies" қара нәсілділер ревюінде өнер көрсетті. Нью–Йорктегі "Plantation Club" клубындағы қойылымдарынан кейін Джозефина La Revue Nègre-де жұмыс істеді, ол [[1925 жыл|1925]] жылы 2 қазанда Парижде "Елисей алаңындағы театрда" премьерасы болды. Джозефина өзінің биімен тез [[Париж]] жұртшылығының құрметіне ие болды, көрермендер Джозефинаның орындауында чарльстон биін алғаш рет көрді<ref>https://www.zazzle.com/josephine+baker+posters</ref><ref>https://www.zazzle.com/josephine+baker+art</ref>. Ақын Бодлер Джозефинге ол енді гротеск қара биші емес, түсіне енген қара [[Венера]] екенін айтты. Әрі қарай, "La Revue Nègre" қойылымы [[Брюссель]] мен [[Берлин|Берлинге]] көшті. [[1926]]-[[1927]] жылдары Джозефина Бейкер Фолей–Бергердің жұлдызына айналды. Ол әйгілі банан юбкасында екі ревизияда өнер көрсетті. Берлиндегі қойылымнан кейін Джозефина бостандықтың символына айналған неміс нудисттері оны өз қоғамына келуге шақырды, бірақ сыпайы түрде бас тартты <ref>https://web.archive.org/web/20090312013104/http://www.kewego.fr/video/iLyROoaftmcx.html</ref>. Бір қызығы, оның билерінде бірнеше жылдан кейін пайда болатын хастл, степ, хип–хоп, брейк элементтері байқалды. [[1926]] жылдың аяғында Джозефина сицилиялық масон Джузеппе Пепито Абатиноға үйленді, ол осы уақытқа дейін оның шоуына қатысқан. Сан-Ди-Альбертини ретінде көрінген Абатино Джозефинаның сүйіктісі және оның менеджері болды. Жұрт үшін Джозефина осылайша асыл атаққа ие болған алғашқы африкалық-американдық әйел болды. [[Аустралия|Аустриялық]] сәулетші Адольф Лоос [[1928 жыл|1928]] жылы Джозефина Бейкер үйінің қара-ақ жолаққа мәрмәр қасбеті бар жобасын жасады, бірақ ол ешқашан салынбаған. Оның керемет костюмдері мен билері арқасында Джозефин Бейкерге [[Вена]], [[Прага]], [[Будапешт]] және [[Мюнхен|Мюнхенде]] өнер көрсетуге тыйым салынды, бұл бишіні көпшілікке одан да тартымды етті. Джулио Чезаренің бортында Джозефина Ле Корбюзьенің кабинасында ән шырқады, ол оны жалаңаш етіп бояды, содан кейін оның жаңа ғимараттарын оның билерінің рухында жасады. Джозефинамен кездесуден кейін Корбюсье өзінің «Савое» вилласын салды (фр. Villa Savoye). [[Сурет:Josephine Baker 1949.jpg|нобай|оңға|Жозефин Бейкер. Карл Ван Вехтеннің Суреті. [[1949]]ж.]] [[Шығыс Еуропа]] мен [[Оңтүстік_Америка|Оңтүстік Америкаға]] сапардан кейін Джозефина [[әнші]] ретінде көбірек [[өнер]] көрсетті. Оның ең сәтті әндері " j'ai deux amours", "Aux eles Hawaï" және "Pretty Little Baby"болды<ref>https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/josephine-baker-american-artist-of-music-hall-sitting-in-news-photo/56227300 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513014428/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/josephine-baker-american-artist-of-music-hall-sitting-in-news-photo/56227300 |date=2021-05-13 }}</ref><ref>https://bedazzled.blogs.com/</ref>. Джозефина Бейкер "La Sirène des Tropiques" ([[1927]]), "Zouzou" ([[1934]]) және "Tam-Tam" ([[1935 жыл|1935]]) фильмдерінде басты рөлдерді сомдады. Ол тез арада Франциядағы ойын-сауық жанрындағы ең сәтті американдық болды, ал [[АҚШ]]-та нәсілшіл шабуылдарға ұшырады. [[1936]] жылы Бейкер өзінің "Ziegfeld Follies" шоуымен сәтсіздікке ұшырады, бұл Джозефинаға көп азап әкелді. [[1937]] жылы Джозефин Бейкерге [[Француз]] азаматтығы берілді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ол [[Франция]] мен [[Солтүстік_Африка|Солтүстік Африкада]] болды, [[француз]] әскерлерінің алдында сөйлеп, қарсылық қозғалысы мен барлау жұмыстарын жүргізді.Джозефина ұшқыш куәлігін алды, лейтенант болды және соғыстан кейін қарсылық (розеткамен) және азаттық медальдарымен, Әскери крест белгісімен және [[1961]] жылы Құрметті легион орденімен марапатталды. [[1947 жыл|1947]] жылы Джозефина Бейкер өзінің оркестрінің жетекшісі Джо Буйонға үйленді. Олар [[1957]] жылға дейін бірге өмір сүрді, бірақ жылдар өте келе олардың отбасылық өмірі бұзылып, [[1961]] жылы ажырасқан. [[Франция|Францияда]] тұрып, Джозефина Бейкер [[1950]] жылдардан бастап [[АҚШ]]-тағы азаматтық құқықтар қозғалысын қолдап келеді. Оның нәсілшілдікке наразылығы өте ерекше көрініс тапты: Джозефина түрлі нәсілді 12 жетімді асырап алды. Осылайша Джозефинаның отбасы кеңейді, ол кейде қиын қаржылық жағдайда болды, [[Франция|Францияның]] оңтүстік–батысындағы Перигордтағы Ренессанс Шато [[Милан|Миланда]] өмір сүрген. [[1956]] жылы Джозефина Бейкер сахнадан кететінін жариялады, бірақ [[1961]] жылы ол өзінің оралуын тойлады және [[1973]] жылы Карнеги Холлда сәтті өнер көрсетті. [[1975]] жылы 8 сәуірде «Хосефин» шоуының премьерасы өтті, әйгілі биші өзінің сахналық қызметінің елу жылдығын атап өтті. Көп ұзамай Джозефина Бейкер [[1975]] жылдың 12 сәуірде миына қан құйылуының салдарынан қайтыс болды. Джозефина [[Франция|Францияда]] әскери құрметпен жерленген алғашқы американдық әйел болды, ол [[Монако|Монакода]] жерленген. == Естеліктер == Джозефина Бейкер бірнеше [[Өмірбаян|өмірбаяндық]] [[кітаптар]] жазды, әр жолы өзінің мансабы мен жеке өмірінің жаңа нұсқаларын ұсынды. == Бұқаралық өнердегі естеліктері == *1991 жылы HBO түсірген "Джозефина Бейкердің тарихы" фильмінде Бейкердің рөлін Линн Уитфилд сомдады. Бұл рөл Уитфилдке "Эмми" сыйлығын "мини-сериалдағы немесе фильмдегі ең жақсы актриса" санатына алып келді, бұл оны осы санаттағы сыйлықты жеңіп алған алғашқы қара актриса етті. *Belvill Трио анимациялық фильмінің басында Джозефин Бейкердің пародиясы бар. *Джозефина Бейкердің кейіпкері неміс трилогиясының екінші сериясында пайда болады Hotel Adlon: The Family Saga. *Вуди Алленнің "Париждегі түн ортасы" фильмінде басты кейіпкер Джозефинаның биін көреді. *20 ғасырдағы Fox анимациялық фильмінде Анастасия кейіпкерлері Елисей алаңдары мен Париждің басқа да көрікті жерлері бойымен Софи әніне бара жатқанда, сіз Джозефина Бейкердің (барыс бар ханым) әйгілі бейнесін көре аласыз. *Бейкер кейіпкері "уақыт министрлігі"телехикаясының 4 маусымының 4 сериясында пайда болады. *Бейкердің бейнесі Умберто Эконың "патшайым Лоананың жұмбақ жалыны" романының басты кейіпкерінің естеліктерінде пайда болады. *Джозефина Бейкерге Boney M тобы Everybody Wants to Dance Like Josephine Baker әнін арнаған. *Әйелдер елінің әйгілі саксофоншысы Стефано Ди Батистаның альбомында Джозефина Бейкердің композициясы бар. *2009 жылы шведтік Byredo парфюмерлік үйі Джозефина Бейкерге арналған жаңа хош иісті - «Byredo Bal d'Afrique» ұсынды. Хош иіссу шығарушы - Джером Эпинетт. ==Дереккөздер== [[Санат:3 маусымда туғандар]] [[Санат:1906 жылы туғандар]] [[Санат:Сент-Луис округы (Миссури)]] [[Санат:12 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:1975 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Актрисалар]] [[Санат:Монако]] [[Санат:Франция әншілері]] [[Санат:Париж тұлғалары]] [[Санат:АҚШ әншілері]] [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:АҚШ бишілері]] [[Санат:Савойя]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] [[Санат:Франция актрисалары]] bvsmwhwjesi6b5mt9b4fhgn417e43nl 0 656500 3605812 2885609 2026-05-17T04:55:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605812 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Дон Маклин |Атауы = Don McLean |Сурет = Don_McLean_in_Gateshead_UK_May_2018.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Гейтсхед, 2018 |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = Donald McLean III |Туған күні = 2.10.1945 |Туған жері = [[Нью-Рошелл]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} |Мамандықтары = {{әнші|АҚШ}}, әндердің авторы |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал, гитара |Жанрлары = фолк, рок |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = www.don-mclean.com don-mclean.com }} '''Дон Маклин''' ({{lang-en|Don McLean}}) — [[АҚШ|америкалық]] әнші, ән жазушы, композитор. 1971 жылғы «American Pie» атты [[рок-н-ролл]] ұрпағына арналған өлеңімен әлемге танылып шықты.<ref>[http://understandingamericanpie.com/ Understanding American Pie – Interpretation of Don McLean's epic anthem to the passing of an era] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030906142212/https://www.understandingamericanpie.com/ |date=2003-09-06 }}</ref> Кейін әйгілі кескіндемеші [[Ван Гог]]қа бағышталған «[[Vincent (ән)|Vincent (Starry Starry Night)]]» өлеңі, «Wonderful Baby», «And I Love You So», «Castles in the Air» сияқты өлеңдері де шыққан. 2004 жылы оның есімі Ән жазушылардың даңқ залына енгізілді. [[Сурет:2019-11-14_DonMcLean_LasVegasWalkOfStars.tif|нобай|]] == Альбомдары == {| class="wikitable" |- ! Жыл ! Альбом аты |- | 1970 | Tapestry |- | 1971 | American Pie |- | 1972 | Don McLean |- | 1973 | Playin' Favorites |- | 1974 | Homeless Brother |- | 1977 | Prime Time |- | 1978 | Chain Lightning |- | 1981 | Believers |- | 1987 | Love Tracks |- | 1989 | For the Memories |- | 1989 | And I Love You So |- | 1991 | Headroom |- | 1991 | Christmas |- | 1995 | The River of Love |- | 1997 | Christmas Dreams |- | 2001 | Sings Marty Robbins |- | 2003 | You've Got to Share Songs for Children |- | 2003 | The Western Album |- | 2005 | Rearview Mirror: An American Musical Journey |- | 2009 | Addicted to Black |- | 2018 | Botanical Gardens |- | 2020 | Still Playin' Favorites |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ сазгерлері]] [[Санат:Пантеистер]] hj3bpycfxotz2c7meo5rxxo4pfkk6o9 0 664671 3605684 3431832 2026-05-16T15:19:35Z Rasulbek Adil 176232 3605684 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |түс = президент |Қазақша есімі = Садыр Нұрғожаұлы Жапаров |Шынайы есімі = {{lang-ky|Садыр Нургожо уулу Жапаров}} |Суреті = Official Photo of the President of the Kyrgyz Republic H.E. Mr. Sadyr Zhaparov.jpg |Атауы = Ресми портреті, 2021 |Титулы = [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] 6-[[Қырғызстан президенті|Президенті]] |Ту = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg |Ту2 = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Басқара бастады = [[28 қаңтар]] [[2021 жыл]]дан бері |Басқаруын аяқтады = |Премьер = [[Ұлықбек Асамидинұлы Мәріпов|Ұлықбек Мәріпов]]<br />[[Ақылбек Үсенбекұлы Жапаров|Ақылбек Жапаров]]<br>[[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |Ізашары = [[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]]<br>[[Талант Тұрдымаматұлы Мамытов|Талант Мамытов]] ({{comment|м.а.|Міндетін атқарушысы}}) |Титулы_2 = [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] 25-[[Қырғызстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту_2 = Flag of Kyrgyzstan.svg |Ту2_2 = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Президент_2 = [[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]] |Басқара бастады_2 = [[10 қазан]] [[2020 жыл]] |Басқаруын аяқтады_2 = [[21 қаңтар]] [[2021 жыл]] |Ізашары_2 = [[Қуатбек Боранов]] |Ізбасары_2 = [[Ұлықбек Мәріпов]] |Титулы_3 = [[Ата-Жұрт (партия)|Ата-Жұрт]] тізімі бойынша [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жогорку Кеңеш]]тің депутаты |Ту_3 = Flag of Kyrgyzstan.svg |Ту2_3 = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Басқара бастады_3 = [[10 қазан]] [[2010 жыл]] |Басқаруын аяқтады_3 = [[1 маусым]] [[2013 жыл]] |Туған күні = 6.12.1968 |Туған жері = [[Кең-Су (Түп ауданы)|Кең-Су]] ауылы, [[Түп ауданы]], {{туғанжері|Ыстықкөл облысы|Ыстықкөл облысында}}, [[Сурет:Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg|20px]] [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Жерленді = |Діні = [[ислам]] |Әкесі = Нұрғожа Жапаров |Анасы = Қадиша Жапарова |Жұбайы = Айгүл Асанбаева |Балалары = төртеу |Атағы = [[Сурет:Rank insignia of младший сержант of the Soviet Army.svg|15px]] [[Кіші сержант]] |Партиясы = [[Келечек]] (2005)<br>[[Ақ Жол (партия)|Ақ Жол]] (2007—2009)<br>[[Ата-Жұрт (партия)|Ата-Жұрт]] (2010—2013)<br>[[Мекенчил]] (2010–) |Білімі = 1) Қырғыз мемлекеттік дене шынықтыру институты<br>2) Борис Ельцин атындағы Қырғыз-Ресей Славян университеті |Қолтаңбасы = |Commons = Садыр Нұрғожаұлы Жапаров |Марапаттары = [[File:RSVA – order of merit rib.png|«Ерен еңбегі үшін» медалі (Ауғанстан ардагерлерінің Ресейлік одағы)|50px]] |Сайты = }} '''Садыр Нұрғожаұлы Жапаров''' ({{lang-ky|Садыр Нургожо уулу Жапаров}}; [[6 желтоқсан]] [[1968 жыл]], Кең-Су ауылы, [[Түп ауданы]], [[Ыстықкөл облысы]]) — [[қырғызстан]]дық мемлекеттік және саяси қайраткер, 2021 жылдың 28 қаңтарынан бастап [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның 6-[[Қырғызстан президенті|Президенті]]. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 6 желтоқсанда [[Ыстықкөл облысы]], [[Түп ауданы]], Кең-Суу шағын ауылында дүниеге келген. Оң қанаттың бугу руынан шыққан. Орта мектепте 1987 жылға дейін, мектепте оқумен қатар, «Санташ» [[колхоз]]ында жұмысшы болып жұмыс істеді. Орта мектепті бітірген соң, [[Бішкек|Фрунзе]] қаласындағы Қырғыз мемлекеттік дене шынықтыру институтына оқуға түседі. 1987 жылы [[Кеңес әскері]] қатарында қызмет етуге шақырылды. Әскердегі қызметі кезінде ол [[кіші сержант]] атағын алды, «Кеңес армиясының үздігі» белгісімен марапатталды. 1989 жылы армиядан оралғаннан кейін ол институтта оқуды жалғастырды, оны 1991 жылы «жаттықтырушы» мамандығы бойынша үздік бітірді. 1995 жылға дейін ол «Санташ» шаруа қожалығында қарапайым жұмысшы болды. 1996 жылы Ыстықкөл облысы Ішкі істер министрлігі арнайы полиция ротасының [[инспектор]]ы болып жұмыс істеді. 1996-2000 жж. Солтонқұл шаруа қожалығы төрағасының орынбасары. 2000–2002 жылдары - «Гузель-МХААД» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бас директоры, 2002-2005 жылдары - [[Балықшы (қала)|Балықшы]]дағы «Нұрнефтегаз» шағын мұнай өңдеу зауытының бас директоры. 2006 жылы Садыр Жапаров екінші жоғары білім алып, [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] атындағы Қырғыз-Ресей Славян университетінің заң факультетін бітірді. == Саяси мансабы == 2005 жылғы сәуірде Садыр Жапаров 2005 жылғы парламенттік сайлау кезінде «[[Келечек]]<nowiki/>» (Болашақ) оппозициялық фракциясынан Жоғарғы Кеңестің депутаты болып сайланды, оның жетекшісі болды. Парламенттік сайлаудан кейін көп ұзамай елде наразылықтар басталып, олар «[[қызғалдақ төңкерісі|қызғалдақ төңкерісіне]]<nowiki/>» айналды. Үкіметке қарсы наразылық пен төңкеріс кезінде Садыр Жапаров сәтті төңкерістен кейін ел президенті болып сайланған [[Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев|Құрманбек Бәкиев]] бастаған оппозициялық Қырғызстан халықтық қозғалысының жақтаушысы болды. Оппозицияшыл Құрманбек Бакиев билікке келгеннен кейін ол өзінің режиміне жанашырлық танытты. 2006 жылы Садыр Жапаров мемлекеттік наградалар жөніндегі депутаттық комиссияның мүшесі, 2007 жылы рақымшылық жөніндегі депутаттық комиссия төрағасының орынбасары болды. 2005 жылдың ақпан-наурызында 2007 жылғы қазанда Президент Құрманбек Бакиев сайлаған [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жогорку Кеңеш]] (республиканың бір палаталы парламенті) таратылғаннан кейін, 2007 жылдың 22 қазанында оның депутаттық өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылды. 2007 жылғы кезектен тыс парламенттік сайлауда ол президентті жақтайтын «Ақ жол» («Жарық жол») партиясының тізімдеріне қатысты. Осы сайлауларда оңшыл-центршыл және бакиевшіл партия «Ақ жол» парламенттегі ең көп парламенттік орынға ие болды (90-нан 71-і), басқарушы партияға айналды. Депутат болып сайланғанына қарамастан, ол мандатты қабылдамады, Президент [[Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев|Құрманбек Бәкиев]]тің кеңесшісі болып жұмыс істеуге көшті. 2008—2009 жылдары қатар, ол сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жөніндегі ұлттық агенттіктің комиссары болды. Ол 2009 жылға дейін Құрманбек Бакиевтің кеңесшісі болған. 2009—2010 жылдары — Мемлекеттік кадр қызметі жанындағы сыбайлас жемқорлықтың алдын-алу агенттігінің директоры. Садыр Жапаров сыбайлас жемқорлықтың алдын алу агенттігін басқарған уақытта «Қырғызжылкоммунсоюзды» көмір сатып алудағы сыбайлас жемқорлық схемаларында айыптады, ал оның ағасы Сабыр Жапаров Жырғалаң кенішіндегі көмір шахтасының иесі болды. Садыр Жапаровқа отбасылық бизнесті лоббизм жасады деген айып тағылды. 2010—2013 — Қырғыз Республикасы [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жогорку Кеңеші]]нің депутаты. 2010 жылы президент Бакиев төңкеріс нәтижесінде қуып жіберді. Көп ұзамай [[Ош]] мен [[Жалалабат]]та болған ұлтаралық қақтығыстарға Жапаров пен оның серіктестері белсенді қатысты, өз мәлімдемелері бойынша — қақтығыстардың алдын алуға тырысты, қарсыластарының пікірінше — қырғыз ұлтшылдарын қолдады. 2010 жылғы қазандағы сайлауда ол көп орынға ие болған Камчыбек Ташиев басқарған «Ата-Журт» демократиялық партиясының тізімінен [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]] [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жогорку Кеңеші]]нің депутаты болып қайта сайланды. Сот-құқықтық мәселелер жөніндегі комитеттің төрағасы болды. 2012 жылдан бастап ол өзінің туған жері [[Ыстықкөл облысы|Ыстықкөл]]дегі «[[Құмтөр]]<nowiki/>» алтын кенішін мемлекет меншігіне алуды жақтап, оны басқаратын компанияны экологиялық заң бұзушылықтар мен сыбайлас жемқорлыққа айыптады. Осыған байланысты ол жерлестерінің арасында танымал болды. === Премьер-министр болып сайлануы === ''Толық мақаласы: '''[[Қырғыз төңкерісі (2020)]]''''' === Босатылуы === [[File:Meeting of Vladimir Putin and Sadyr Japarov 02 (24-02-2021).jpg|thumb|left|Садыр Жапаровтың [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]мен кездесуі, [[Мәскеу]], 24 ақпан 2021 жыл]] 2020 жылдың 5 қазанында Қырғызстанда парламенттік сайлау нәтижелеріне қарсы жаппай наразылықтар басталды. 6 қазан күні таңертең Қамшыбек Ташиев бастаған наразылық білдірушілер Садыр Жапаровты босатып, Бішкектің орталық алаңына алып барды, онда ол сөз сөйледі. 2020 жылдың 6 қазанында кешкісін «Достық» қонақ үйінде парламент депутаттары Жапаровты елдің премьер-министрі қызметіне тағайындауды мақұлдады. Алайда, [[Қырғызстан премьер-министрі]]не "[[Ата-Мекен (партия)|Ата-Мекен]]" партиясынан тағы бір кандидат Тилек Токтогазиев Үкімет үйінің жанында өтіп жатқан митингте дәл осы үкіметтің заңды басшысы екенін мәлімдеді, өйткені ол оппозициялық партиялардың басшылары құрған Үйлестіру кеңесінің отырысында осы лауазымға сайланды. Токтогазиев Жапаровтың тағайындалуын заңсыз деп санайды, өйткені депутаттар оны парламентарийлердің отырысы кезінде "Достук" қонақ үйінің жанында жиналған Жапаровтың бірнеше жүздеген жақтастарының қысымымен мақұлдады. Жапаровтың қарсыластары парламенттік кворумның жоқтығын және оны сайлау кезінде рәсімнің бұзылғанын атап өтті. 2020 жылғы 15 қазаннан бастап Қырғызстан президенті [[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]] отставкаға кеткеннен кейін Қырғыз Республикасы Конституциясының 68-бабына сәйкес Қырғызстан президенті міндетін атқара бастады. 2020 жылдың 14 қарашасында ол 2021 жылдың 10 қаңтарына белгіленген [[Қырғызстандағы президенттік сайлау (2021)|Қырғызстандағы президенттік сайлауға]] қатысуға шешім қабылдады, соған байланысты ол ел президенті қызметінен кетті және [[Қырғызстан премьер-министрі]]нің ресми өкілеттіктерін тоқтатты. === 2021 жылғы президенттік сайлау === 2021 жылғы қаңтарда Жапаров Қырғызстан президентінің сайлауына қатысып, онда жеңіске жетіп, сайлауға қатысқан сайлаушылардың 79,2% дауысын алды<ref>https://kaz.zakon.kz/5054982-sadyr-zhaparov-yr-yzstanda-y-prezident.html</ref>. === Операция === 2021 жылдың жазында Садыр Жапаровқа хирургиялық араласуды қажет ететін төменгі қабақтың [[энтропион]]ы диагнозы қойылды. Жақында президент күн көзілдірігін киді, содан кейін ол әдеттегі көзілдірікті киюді жалғастырды. 2021 жылғы 23 шілдеде Садыр Жапаров Бішкектегі сауда орталығында коронавирус инфекциясына қарсы вакцина алды. ===Ыстықкөлдегі митингтер=== 2013 жылдың жазында «Құмтөрге» қарсы бірқатар маңызды митингілер өтті. Сөйтіп, Сарудағы митингтердің бірінде тұрғындар шахтадағы жарықты сөндірді. Садыр Жапаровты митинг ұйымдастырушылардың бірі деп атады. 27 маусымда Қаракөлде митинг өтті, онда жағдай бақылаудан шықты. Наразылық білдірушілер үкіметтің өкілетті өкілі Эмильбек Қаптағаевты кепілге алмақшы болып, бір көлікті өртеді. Содан кейін үкімет бұл шаралардың ұйымдастырушылары Садыр Жапаров пен Құбанычбек Кадыров екенін жариялады. Негізгі тұлғалар ұсталды, бірақ оның қатысы бар екенін жоққа шығаратын Садыр Жапаров елден кетіп қалды. ===Естеліктері=== Саясатта жүрген 10 жылға жуық кітабын туған елінен жырақта жүрген Садыр Жапаров шығарды. Онда ол Эмильбек Каптагаев Ыстықкөл облыстық әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары және сонымен бірге Өңірлерді дамыту қорының бақылау кеңесінің төрағасы қызметін атқарғанын, 2008 жылы «қылмыстық келісімге келгенін» жазды. өзіне және басқаларға пайда алу үшін». Оған қарсы қылмыстық іс қозғалғаннан кейін ол сол кезде сыбайлас жемқорлықпен күрес жөніндегі бас комиссары болған Жапаровтан көмек сұрады. Каптагаевтың өзі бұл айыптаулардың барлығын үзілді -кесілді жоққа шығарды. 2015 жылдың қаңтарында парламент тергеуді талап етті. Бұл арада Бас прокуратура кітаптың мазмұнын зерттеуге кірісті. ===Қырғызстанға оралуы=== 2017 жылдың наурыз айының басында Садыр Жапаров видео хабарлама шығарды, онда ол «Құмтөр» мен Мегаком ұялы байланыс операторы туралы айтты. Ол компания мемлекет меншігінде қалуы керек екеніне сенімді. Ол сондай-ақ Қырғызстанға 25 наурызда қырғыз-қазақ шекарасы арқылы келетінін хабарлады. Жапаров келген күні онымен жүзден астам адам кездескісі келді. Сонымен қатар, бірнеше жүз адам оларға саябаққа жиналды. М. Горький Бішкекте. Алайда билік Жапаровтың келуіне тез әрекет етті - [[Қырғыз Республикасының Ұлттық қауіпсіздік мемлекеттік комитеті|ҚРҰҚК]] қызметкерлері оны бірден бақылау бекетінен уақытша ұстау изоляторына жеткізді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kaktus.media/354604|title=Сторонники Садыра Жапарова: Его увезли на трех джипах на допрос в ГКНБ|website=kaktus.media|access-date=2021-03-28}}</ref> ==Марапаттар== * 2009 жылы «Ыстықкөл облысының әлеуметтік-экономикалық дамуына сіңірген еңбегі үшін» Ыстықкөл облыстық мемлекеттік әкімшілігінің медалімен марапатталды. * 2010 жылы Ресей Ауғанстан ардагерлері одағының «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды (Ауғанстан ардагерлері одағы орталық басқармасының 2009 жылғы 7 желтоқсандағы No485 шешімімен). * 2021 жылы оған TOBB экономика және технология университетінің құрметті профессоры мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{ТМД елдерінің басшылары}} {{DEFAULTSORT:Жапаров, Садыр Нұрқожаұлы}} [[Санат:Қырғызстан саясаткерлері]] [[Санат:Қырғызстан премьер-министрлері]] [[Санат:Қырғызстан президенттері]] [[Санат:КСРО кіші сержанттары]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 6398klve6asu3mi2c17hvnr6vgy52yk 0 664950 3605817 3277190 2026-05-17T06:00:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605817 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = Достар | Шынайы атауы = {{lang-en|Friends}} | суреті = Friends logo.svg | тақырыбы = Телехикая логотипі | сурет ені = | жанры = ситком | формат = | авторы = Дэвид Крейн Марта Кауффман | желісі = | өндіріс = Bright/Kauffman/Crane Productions | рөлдерде = [[Дженнифер Энистон]]<br>Кортни Кокс<br>[[Лиза Кудроу]]<br>Мэтт Леблан<br>Мэттью Перри<br>Дэвид Швиммер | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = | мемлекет = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | маусымдар = 10 | сериялар саны = 236 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = Дэвид Крейн<br>Марта Кауффман<br>Кевин С. Брайт<br>Майкл Боркоу<br>Майкл Кёртис<br>Адам Чейз<br>Грег Мэлинс<br>Уил Кэлхун<br>Скотт Сильвери<br>Шана Голдберг-Миэн<br>Эндрю Рич<br>Тед Коэн | продюсері = | режиссёрі = | операторы = | сценарист = | түсірілім орны = | ұзақтығы = 20–22 мин. | студия = Bright/Kauffman/Crane Productions Warner Bros. Television | статусы = аяқталды | телеарна = [[NBC]] | бейне форматы = 480i (4:3 SDTV) 1080i (16:9 HDTV) | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 22 қыркүйек 1994 | соңғы рет көрсетілді = 6 мамыр 2004 | алдыңғы = | келесі = "Джоуи" (2004-2006) | байланысы бар шоу = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = http://warnervideo.com/friends15/ }} '''«Достар»''' ({{lang-en|Friends}}) — алты достың өмірі туралы баяндайтын комедиялық телехикая. Американдық телекөрініс тарихындағы ең үздік комедия жанрындағы телехикая және 1990-ыншы жылдардың ең таңымал тележобасы болып табылады. Қойылым мен шығармашылық топқа көптеген марапаттар ұсынылды, соның ішінде алты «[[Эмми]]» премиясы және «[[Алтын глобус]]» премиясы. «Достар» хикаясы «Брайт/Кауфман/Крейн продакшенс» ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Bright/Kauffman/Crane Productions) және Warner Bros. Television студиясымен бірге продюсерленді, премьералық көрсетілімдер американдық [[NBC]] телеарнасында көрсетілді (1994 жылғы 22 қыркүйектен 2004 жылғы 6 мамырға дейін). Хикаяның соңғы эпизоды телехикаялардың соңғы эпизодтары рейтингінде төртінші орынға ие болды — премьерада оны 52,5 миллион адам көрді. 1994 жылдан 2004 жыл аралығында телехикаяның 10 маусымы түсірілді — барлығы 236 эпизод. Ол әлемнің әртүрлі елдерінде үлкен жетістікпен көрсетілді және көптеген жанкүйерлерді ие болды. 27 мамыр 2021 [[HBO|HBO Max]] бейне сервисінде түпнұсқа шоудың барлық басты актерлерінің қатысуымен "Достар" арнайы шығарылымы жарық көрді. == Сюжет == Сериал 1994-2004 жылдары аралығында негізінен [[Манхэттен|Манхэттенде]] ([[Нью-Йорк]]қаласында) орын алады. Сериал алты досының өмірін баяндайды: "әкесінің ерке қызы" Рейчел Грин ([[Дженнифер Энистон]]); [[аспаз]] Моника Геллер (Кортни Кокс); өткір тілді, кеңсе қызметкері Чендлер Бинг (Мэттью Перри); жыныстық қатынас пен тамақтануға бейім [[актер]] Джоуи Триббиани (Мэтт Леблан); ажырасқан [[Палеонтология|палеонтолог]] Росс Геллер (Дэвид Швиммер); [[массаж]] жасаушы және [[әнші]] Фиби Буффе ([[Лиза Кудроу]]). Сериалдың басында Рейчел өзінің күйеу тұрмысқа шығу алдында тастап кетіп, мектепте уақытындағы жан досы Мониканың үйіне көшеді. Олар Чендлер мен Джоуи пәтерлеріне қарама-қарсы пәтерде тұрады. Бұл төртеуі Мониканың ағасы Росс (жақында әйелі лесбиян болғанынан ажырасып кеткен) және Фибимен (белгілі бір мамандығы жоқ қыз, Мониканың бұрынғы көршісі) достасады. Сериалдың негізгі әрекеті Моника мен Чендлердің пәтерлерінде және «Орталық перк» [[Кафе|кафесінде]] ("Орталық кофехана") өтеді. Күйеуін тастап, Рейчел тәуелсіз өмір бастап, әкесінің ақшасынан бас тартуға шешім қабылдайды. Кафеде [[даяшы]] болып жұмыс істеуден шаршап, ол сән әлемінде мансабын бастайды — [https://www.bloomingdales.com/?cm_mmc=google-_-Brand+Terms+-+Main-_-Brand+Terms+-+Bloomingdale%27s-_-s_bloomingdales_e_527889925593-_-go_cmp-7242818_adg-323000288_ad-527889925593_aud-179496473344:kwd-37253012_dev-c_ext-&gclid=EAIaIQobChMIzvKP4NDd8QIVOkaRBR0ulABKEAAYASAAEgKv6fD_BwE Bloomingdale's] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713033433/https://www.bloomingdales.com/?cm_mmc=google-_-Brand+Terms+-+Main-_-Brand+Terms+-+Bloomingdale%27s-_-s_bloomingdales_e_527889925593-_-go_cmp-7242818_adg-323000288_ad-527889925593_aud-179496473344%3Akwd-37253012_dev-c_ext-&gclid=EAIaIQobChMIzvKP4NDd8QIVOkaRBR0ulABKEAAYASAAEgKv6fD_BwE |date=2021-07-13 }} әмбебап дүкеніндегі сатып алу бөлімі бастығының кіші көмекшісінен [https://www.ralphlauren.com/ "Ральф Лорен"] компаниясының [[Мерчандайзинг|сауда бөлімінің]] бастығына дейін көтеріледі. Моника алғашқы бірнеше маусымда мансабын құруда қиындық көрді, бірақ беделді мейрамхананың [[Аспаз|аспазы]] болып, сәттілікке жетті. Чендлер, алдымен [[статистика]] бөлімінің қызметкері болған, бірақ уақыт өте [[Жарнама|жарнама бизнесіне]] ауысады. Джо әртүрлі телехикаялар мен жарнамаларда құбылмалы сәттілікпен ойнайды, бірақ мансабының шыңы - «Біздің өміріміздің күндері» телехикаясындағы [[Дәрігер|дәрігер]] Дрейк Роморенің рөлі. [[Палеонтология|Палеонтолог]] Росс алдымен [[мұражай]] қызметкері, кейінірек [[Университет|университетте]] [[профессор]] болып жұмыс істейді. Фиби массажшы болып жұмыс істейді, сондай-ақ бос уаұытында өзі [[Гитара|гитарада]] ойнап, ән жазып, «Орталық перк» кафесінде концерттер береді. Телехикаяның негізгі сюжеттік желісі — Росс пен Рейчелдің романтикалық қарым-қатынасы болып табылады. Олар бірнеше рет бөлініп, қайта қосылады. Росс Рейчелге мектептен ғашық болған, бірақ Рейчел оған ұзақ уақыт бойы назар аудармады. Олардың қарым-қатынасы құмарлық пен нәзік махаббаттан жеккөрушілікке дейін өзгереді, алайда байқаусыздықтан Рейчел мен Росста Эмма атты қыз туылады. Телехикаяның соңында олар бірге қосылып, бұдан ешқашан ажыраспауға шешім қабылдайды. Бесінші маусымнан бастап Чендлер мен Моника арасындағы қарым-қатынастың маңызды сюжеттік желісі басын алады. Қалған достар өмірлік серіктерін іздеуде. Сериалдың соңында Чандлер мен Моника үйленеді. Фиби де үйленеді, және тек Джоуи ғана [[бойдақ]] қалады. Көптеген эпизодтарда эпизодтың ішінде шамамен бірдей маңыздылық берілетін үш шағын сюжеттік желілер бар. Серияның жалпы сюжеті белгілі бір серияның логикалық аяқталған сюжетімен бір уақытта біртіндеп дамиды. Кейбір сериялар кейіпкерлердің жастық шағы мен балалық шағынан өткен оқиғалардың естелігі, сонымен қатар қазіргі оқиғалардың альтернативті нұсқасы болып табылады. == Кейіпкерлер == === Басты кейіпкерлер === '''Рейчел Грин''' ([[Дженнифер Энистон]]) — толық аты-жөні Рейчел Карен Грин. Рейчел - бай отбасында өскен, ерке, өмірді аз түсінетін қыз. Рейчелдің екі сіңілісі бар - Эми және Джил. Сериалдың бірінші бөлімінде Рейчел өзінің үйлену тойынан қашып, өзінің мектеп шағындағы досы Моника Геллердің пәтеріне көшеді. Осылайша, Рейчел тәуелсіз өмір бастау туралы шешім қабылдады. Ол кейінірек сән әлемінде мансап жасайды. Рейчелдің көптеген серіктестері болған, бірақ бірінші маусымнан бастап соңғы маусымға дейін оқиға желісі оны Росспен романтикалық қарым-қатынастармен байланыстырады. Одан сегізінші маусымда ол Эмма атты қыз туады. '''Моника Геллер''' ([https://en.wikipedia.org/wiki/Courteney_Cox Кортни Кокс]) — толық аты Моника Э. Геллер (кейінірек - Геллер-Бинг). Моника - Росс Геллердің cіңілісі. Бала кезінде семіздіктен зардап шекті, бұл ода комплекстердің тууына себеп болды . Алайда сериал шыққан сәтінен бастап ол көп салмақ тастады. Оның мезгіл-мезгіл өзін сезінетін кейбір обсессиялары бар: ол мінсіз тәртіпті талап етеді, барлық достардан өзінің үстем мінезімен ерекшеленеді және әрқашан жеңімпаз болғысы келеді. Достары онсыз да оның оғаштықтарына үйреніп қалған және оларға мән бермейді. Моника - тамаша аспаз, оның мансабы жоғарылайды (минусы болса да), хикаяның соңына қарай ол беделді мейрамхананың бас аспазына айналады. Мониканың көптеген жігіттері болған, бірақ оның жалғыз күрделі қарым-қатынасы ата-анасының досы Ричардпен және сериалдың жетінші маусымында үйленген Чендлермен болды. '''Фиби Буффе''' ([[Лиза Кудроу]]) толық аты-жөні Фиби Буффе (кейінірек Буффе-Ханниган). Фибидің телехикаяның басталуына дейінгі өмірі біртүрлі болған. Туған анасы Фиби мен оның егіз сіңілісі Урсуланы жақын досының асырауына қалдырып кетеді. Әкесі болса, отбасын тастап, ұзақ уақытқа жоғалып кетеді. Фиби жасөспірім болған кезіңде асырап алған анасы өзіне қол жұмсап, өгей әкесі түрмеге қамалады. Сериалдың басында ол әжесімен бірге тұрады және сериал дамыған сайын өзінің туған анасы мен әкесін табады. Ол жас кезінде біраз уақыт көшеде тұрып, қарақшылықпен айналысқан. Фиби мен Урсуланың қарым-қатынастары өте қиын, олар тіпті сөйлеспейді. Фиби массажист болып жұмыс істейді және гитарада ойнайды. Өзінің композициясындағы біртүрлі әндерді орындайды. Ол өгей інісіне суррогат ана ретінде үшем туды, яғни ол олардың суррогат анасы болды, өйткені інісінің әйелі денсаулығы мен жасына байланысты баланы көтере алмаған. Телехикаяның соңғы маусымдарында Фиби оныншы маусымда өзі тұрмысқа шығатын Майк атты жігітпен кездеседі. Кезінде ол Мониканың бөлмеде серігі болған. '''Джоуи Триббиани''' ([https://en.wikipedia.org/wiki/Matt_LeBlanc Мэтт Лебланк]) — толық аты Джозеф Фрэнсис Триббиани-кіші. Джо итальяндық-американдық отбасында дүниеге келді, оның басқа жеті әпкесі бар. Сериалда Джо стереотипті актер ретінде бейнеленген. Ол кедей, білімі нашар, аңғал және үнемі жұмыс іздеп жүреді. Сонымен қатар, ол өте сүйкімді және әйелдер арасында сәттілікке ие. Джоның бүкіл хикая барысында тұрақты жұмысы жоқ: ол жарнамалық роликтерде, телешоуларда және фильмдерде ойнады, бірақ ол мәнді рөлге ие бола алмайды. Соңында ол әйгілі «Біздің өмір күндері» телехикаясының актері болады. '''Чендлер Бинг''' ([https://en.wikipedia.org/wiki/Matthew_Perry Мэттью Перри]) — толық аты-жөні Чендлер Мюриэль Бингт. Чендлер эротикалық роман жазушысы Нора Тайлер Бинг пен гомосексуалды трансвестит Чарльз Бингтің отбасында дүниеге келген. Чендлердің көптеген комплекстері бар, олардан үнемі қалжыңмен қорғанады. Чендлердің жұмысы деректерді талдау мен қайта конфигурациялау болып табылады және осы салада ол жақсы мансапқа қол жеткізуде. Алайда телесериал соңында ол жұмыстан шығып, жарнама бизнесінде нөлден бастайды. Чендлердің махаббатта жолы бола бермейді. Шын мәнінде, оның екі-ақ қарым-қатынасы болған: Джениспен және телехикаяның жетінші маусымында үйленетін Моникамен. '''Росс Геллер''' ([https://en.wikipedia.org/wiki/David_Schwimmer Дэвид Швиммер]) — толық аты-жөні Росс Юстас Геллер. Росс — Мониканың үлкен ағасы және олардың ата-аналарының сүйікті баласы. Ол — беделді [[Палеонтология|палеонтолог]], алдымен [[мұражай|мұражайда]] жұмыс істейді, содан кейін университетте сабақ беретін профессор ретінде мансап жасайды. Махаббат әлемінде жолы бола бермегеніне қарамастан, ол үш рет үйленіп, осынша рет ажырасқан. Мектеп кезінен бастап ол Рейчелге ғашық және олардың қарым-қатынасы сериалдың басты махаббат сюжеті (бір маусымда олар [[Лас-Вегас|Лас-Вегаста]] мас болып үйленеді). Росстың екі баласы бар - бірінші некеде туылған ұлы Бен және Рейчелден туылған қызы Эмма. === Екінші реттік кейіпкерлер === * '''Джек Геллер''' (''Эллиотт Гулд'') — Моника мен Росстың әкесі, Джуди Геллердің күйеуі. * '''Джуди Геллер''' (''Кристина Пиклз'') — Моника мен Росстың анасы, Джек Геллердің әйелі. * '''Кэрол Уиллик''' (''Джейн Сиббетт'') — Росс Геллердің алғашқы әйелі. Олар сегіз жыл бойы заңды некеде өмір сүрді, бірақ кейіннен Кэрол өзінің лесбиян екенін түсінгендіктен ерліөзайыптылар ажырасып кетті. Ол өзінің ұлы Бенді Росспен және сүйікті досы, ал кейін заңды әйелі Сюзанмен бірге тәрбиелейді. * '''Гантер''' (''Джеймс Майкл Тайлер'') — «Орталық кафе» менеджері, жасырын түрде Рейчел Гринге ғашық. Кейіпкерлердің ешқайсысы оның тегін білмейді. Гантер бұрын сериалдарда ойнағаны белгілі. * '''Дженис''' (''Мэгги Уилер'') — Чандлер Бингпен кездесіп жүрген қыз. Чандлер оны бірнеше рет қалдырып кетеді, бірақ кейінірек оған қайта оралады. * Дәрігер '''Ричард Берк''' (''Том Селлек'') — Джек Геллердің досы, ол Мониканы жақсы көретін офтальмолог. * '''Майк Ханниган''' (''[[Пол Радд]]'') — алдымен Фиби Буффенің жігіті (9 маусымның 3-бөлімінен), ал кейін күйеуі (10 маусымның соңында). [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] [[Санат:NBC телебағдарламалары]] t05bf4xagshexdko21lt1j8dvzxq6f4 0 667049 3605783 3504184 2026-05-16T21:00:18Z Madi Dos 18369 3605783 wikitext text/x-wiki {{Телесериал|Қазақша атауы=Әкесінің қыздары|country=[[Ресей]]|соңғы рет көрсетілді=[[30 сәуір]] [[2013 жыл]]ға дейін|көрсете бастады=[[3 қыркүйек]] [[2007 жыл]]дан|ұзақтығы=22-24 минут|продюсері=Вячеслав Муругов,<br>Александр Роднянский,<br>[[Константин Тагирович Кикичев|Константин Кикичев]] және [[Папины дочки#Түсіру тобы|т.б.]]|маусымдар=20|language=орыс тілінде|opentheme=«Папины дочки (Жизнь иногда выпускает жало…)» [[Uma2rmaH]] (1—14 маусымдар)<br>«Папины дочки (Жизнь изменяется всё быстрее…)» [[Uma2rmaH]] (19—20 маусымдары)|OrigTitle=|рөлдерде=[[Карпович, Мирослава Олеговна|Мирослава Карпович]]<br>[[Сиваева, Анастасия Сергеевна|Анастасия Сиваева]]<br>[[Мельникова, Дарья Алексеевна|Дарья Мельникова]]<br>[[Арзамасова, Елизавета Николаевна|Елизавета Арзамасова]]<br>[[Старшова, Екатерина Игоревна|Екатерина Старшова]]<br>[[Леонов, Андрей Евгеньевич|Андрей Леонов]]<br>[[Гришаева, Нонна Валентиновна|Нонна Гришаева]]|режиссёрі=[[Троцюк, Алексей Павлович|Алексей Троцюк]],<br>[[Шляппо, Виталий Петрович|Виталий Шляппо]],<br><nowiki>Вячеслав Досмұхаметов,</nowiki><br>[[Купридо, Леонид Вячеславович|Леонид Купридо]]<br>Александр Трофимов және [[Папины дочки#Түсіру тобы|т.б.]]|creator=''Идея авторлары:'' <br> [[Муругов, Вячеслав Александрович|Вячеслав Муругов]]<br>[[Роднянский, Александр Ефимович|Александр Роднянский]] ''Идеясын ойластырғандар:'' <br> [[Троцюк, Алексей Павлович|Алексей Троцюк]]<br>[[Шляппо, Виталий Петрович|Виталий Шляппо]]<br> Вячеслав Досмұхаметов <br>[[Сорокин, Руслан Сергеевич|Руслан Сорокин]]<br>Максим Туханин|жанры=[[ситуациялық комедия]]|суреті=Papiny dochki.jpg|Шынайы атауы=Папины дочки|сайт=[http://ctc.ru/rus/projects/serials/papiny-dochki/ СТС телеарнасының сайтындағы телехикая парақшасы]}} '''«Әкесінің қыздары»''' ({{lang-ru|Папины дочки}}) — [[Ресей|ресейлік]] отбасылық ситкомы. [[СТС]] телеарнасының тапсырысымен 1-3 маусымдарын «Киноконстанта» компаниясы, 4—18 маусымдарын «[[КостаФильм]]», 19—20 маусымдарын «Yellow, Black and White» компаниялары өндірген. Телехикая СТС телеарнасында талай рет жоғары рейтингке ие болған, сондай-ақ 4 рет "[[ТЭФИ]]" телевизиялық марапатына ие болған.<ref>http://www.ctcmedia.ru/rus/press-center/releases/?id=158#.YSdXabAzYdV {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606104529/http://www.ctcmedia.ru/rus/press-center/releases/?id=158#.YSdXabAzYdV |date=2020-06-06 }}</ref> Басты кейіпкер Сергей Васнецов (Андрей Леонов) — шағын жеке клиниканың отбасылық психологы жылармандық күйде қалады. Әйелі Людмила Васнецова (Нонна Гришаева) канадалық хоккейшіге кетіп қалады. Одан бетерлігі, жұмысындағы пациенттері де кетіп табыссыз қалады. Әйелі кетіп қана қоймай, 5 қызын (Мирослава Карпович, Анастасия Сиваева, Дарья Мельникова, Елизавета Арзамасова, Екатерина Старшовалар ойнайды) оның қарауына енесімен бірге қалдырып кетеді. Комедия идеясының авторлары — [[Вячеслав Муругов]] пен [[Александр Роднянский]]. Телехикая өмірдің түрлі салалары — отбасы, махаббат, жұмыс, оқу мен достық тақырыптарын қамтыған. Бұл сериалдың басқа телехикаялардан ерекшелігі — Ресейдің шетелдік телехикаялардан көшірмесі емес, өз төлнұсқалық телехикаясы. == Телехикаяның сюжеті == Басты кейіпкер Сергей Васнецов (Андрей Леонов) шағын жеке клиниканың отбасылық психологы жылармандық күйде қалады. Әйелі Людмила Васнецова (Нонна Гришаева) канадалық хоккейшіге кетіп қалады. Одан бетерлігі, жұмысындағы пациенттері де келмей қояды. Әйелі кетіп қана қоймай, бес баласын (Мирослава Карпович, Анастасия Сиваева, Дарья Мельникова, Елизавета Арзамасова, Екатерина Старшова) оның қарауына қалдырып кетеді. == Рөлдерде == {| class="wikitable" !Актёрлер !Рөлі |- |[[Андрей Леонов]] |Сергей Алексейұлы Васнецов |- |[[Нонна Гришаева]] |Людмила Сергеевна Васнецова |- |[[Мирослава Карпович]] |Мария Васнецова |- |[[Анастасия Сиваева]] |Дарья Васнецова (тұрмысқа шыққаннан кейін Васильева) |- |[[Дарья Мельникова]] |Евгения Васнецова |- |[[Елизавета Арзамасова]] |Галина Сергеевна Васнецова |- |Екатерина Старшова |Полина Васнецова |- |Ольга Волкова |Антонина Семёновна Гордиенко |- |Александр Самойленко |Андрей Антонов |- |Ангелина Варганова |Ольга Антонова |- |Татьяна Орлова |Тамара Кожемятка |- |Александр Олешко |Василия Федотова |} == Атап өтерлік деректер == * Телехикаяның түсірілімі 2007 жылдың 13 шілдесінде басталған. "Папины дочки" басты әнінің авторы мен аранжировщиктері ағайынды Кристовскийлер («Uma2rman» тобы). * Басында барлығы 60 сериал түсіру жоспарланған болатын. Алайда телехикаяның рейтингі жоғары болғандықтан, сериал жалғасын тапты. * «Папины дочки» шетелдік арналарға бейімделіп таратылған алғашқы Ресей сериалы. Немістің Das Vierte арнасы 2009 жылдың көктемінде « Ein Haus voller Töchter » деген атаумен ремейк түсіре бастады және ол 2010 жылдың тамызында трансляциялана бастады.<ref>https://www.kp.ru/daily/24389.4/568038/</ref> * Ольга Антонованың рөлін ойнаған Ангелина Варганова кейіпкерінің сюжеттік желісін аяқтауға үлгермей 41 жасында пневмониядан қайтыс болды. == Сілтемелер == * {{IMDb title|1796154}} * [https://ctc.ru/projects/serials/papiny-dochki/ Ресми сайты] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей телесериалдары]] c4ws799o20tjopfcdg4eozu3zcmchjq 0 667743 3605660 3602131 2026-05-16T12:54:04Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Centre_National_de_Tir_Sportif_-_002.jpg]]» деген «[[:File:2019-06-14_-_Centre_National_de_Tir_Sportif_-_002.jpg]]» дегенмен алмастырылды. 3605660 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы=XXXIII жазғы Олимпиада ойындары |Эмблемасы=2024 Summer Olympics logo.png |Ені= |Эмблема аты=<small>2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының ресми логотипі</small> |Қала=[[Париж]], {{Байрақ|Франция}} |Ұраны=Ойындарды кеңінен ашайық<br>([[Француз тілі|фр.]]: Ouvrons grand les Jeux) |Елдер=204 |Атлеттер=10,714 |Медалдар=32 спорт түрінен 329 медаль (48 сайыс) |Ашылуы=[[26 шілде]] [[2024 жыл|2024]] |Ашқан= |Жабылуы=[[11 тамыз]] [[2024 жыл|2024]] |Ант берген атлет= |Ант берген төреші= |Ант берген бапкер= |Олимпиада оты= |Стадион=[[Марс алаңы]]<br>[[Трокадеро бағы]]<br>(ашылу)<br> [[Стад де Франс]]<br>(жабылу) |алдыңғы=[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020]] |келесі=[[2028 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2028]]}} '''XXXIII жазғы Олимпиада ойындары''' 2024 жылдың 26 шілдесі мен 11 тамыз аралығында өтеді. [[Франция]], [[Париж]] қаласы, 2017 жылдың 13 қыркүйегінде [[Перу|Перудің]] [[Лима]] қаласында өткен [[Халықаралық Олимпиада комитеті|ХОК-тің]] 130-шы сессиясында 2024 жылғы Олимпиада ойындарының қабылдаушы қаласы болып бірауыздан сайланды. Бұрын [[1900 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1900]] және [[1924 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1924]] жылдары Олимпиада ойындарын өткізген Париж [[Ұлыбритания]] астанасы [[Лондон|Лондоннан]] ([[1908 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1908]], [[1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1948]] және [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2012]]) кейін үш рет [[Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарын]] өткізген екінші қала болады.<ref>https://www.paris2024.org/en/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220903130120/https://www.paris2024.org/en/ |date=2022-09-03 }}</ref> Сондай-ақ, 2024 жыл Париж-1924 ойындарының жүз жылдығымен, сонымен қатар Франция өткізген алтыншы Олимпиада ойындарымен атап өтіледі. == Дайындық == === Эмблемасы === Париж-2024 Олимпиада және Паралимпиада ойындарының эмблемасы 2019 жылдың 21 қазанында ұсынылды. Онда бір мезетте алтын медаль ішіндегі Олимпиада алауын және Француз Республикасының символы [[Марианна|Марианнаның]] ернін бейнелейді, ол Париждегі [[1900 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1900 жылғы]] Жазғы Олимпиада ойындарына алғаш қатысқан әйелдерге құрмет болып есептеледі. === Талисмандары === Париж-2024 Олимпиада және Паралимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті 2022 жылдың 14 қарашасында талисмандарды таныстырды. Олар мәндік тарапта Фрижи болды. Фрижи-бұл кішкентай фригиялық қалпақшалар. Олар еркіндіктің, инклюзивтіліктің және адамдардың үлкен және ақылға қонымды істерді жақтау қабілетінің мықты символы ретінде қызмет етеді. Фрижи қызыл, ақ және көк түстермен боялған. Олардың кеудесінде Париж-2024 ойындарының логотипі орналасқан. Фрижилердің көздері "Француз кокарды" түрінде жасалған - ұлттық француз ою-өрнегіне айналған үш түсті розеткаға ұқсас болып табылады. == Ареналар == Олимпиадалық іс-шаралардың көпшілігі [[Париждің I аймағы|Париж]] қаласында және оның астаналық аймағында, соның ішінде көршілес [[Сен-Дени (Сена-Сен-Дени)|Сент-Денис]], Ле Бурже, Нантерр, Версаль және Вир-сюр-Марн қалаларында өтеді. Гандбол турнирлері қабылдаушы қаладан 225 км қашықтықта орналасқан [[Лилль|Лилльде]] өтеді; желкенді қайықтан турнирлері және кейбір футбол ойындары жерорта теңізінің [[Марсель]] қаласында өтеді, ол қабылдаушы қаладан 777 км қашықтықта орналасқан; сонымен қатар, серфинг жарыстары қабылдаушы қаладан 15 716 км қашықтықта орналасқан француз Полинезиясының [[Тэхупо]] ауылында өтеді деп күтілуде. Футбол [[Бордо (Франция)|Бордо]], Декен-Шарпи, [[Нант]], [[Ницца]] және Сент-Этьен сияқты тағы бес қалада өтеді. === Үлкен Париж аймағы === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион !style="background: #D6C277;" |Суреті ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- |[[Ив дю Мануар]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_Yves-du-Manoir</ref> | [[Сурет:Stade Yves du Manoir Colombes7.jpg|200px]] |[[Сурет:Field_hockey_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Көгалдағы хоккей |15000 |- | rowspan="3" |[[Стад де Франс]]<ref>https://www.stadefrance.com/en</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_de_France</ref><ref>https://www.paris2024.org/en/venue/stade-de-france/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218131659/https://www.paris2024.org/en/site/stade-de-france/ |date=2023-02-18 }}</ref> | rowspan="3" | [[Сурет:StadeFranceNationsLeague2018.jpg|200px]] |[[Сурет:Rugby_Sevens_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Регби-7 | rowspan="3" |77,083 |- |[[Сурет:Athletics_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|Жеңіл атлетика]] |- |[[Сурет:Olympic_Rings_Icon.svg|20x20 нүкте]] Жабылу салтанаты |- | rowspan="2" |[[Пари-Ла-Дефанс|Пари-Ла-Дефанс Арена]]<ref>https://www.parisladefense-arena.com/</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_La_D%C3%A9fense_Arena</ref> | rowspan="2" | [[File:France 98 v FIFA 98, 12 June 2018 (1).jpg|200px]] |[[Сурет:Swimming_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жүзу | rowspan="2" |15,220 |- |[[Сурет:Water_polo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Су добы (финал) |- | rowspan="2" |[[Капелланың есігі]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Porte_de_La_Chapelle_Arena</ref><ref>https://www.adidasarena.com/</ref> | rowspan="2" | [[Сурет:Chantier de l'Arena Porte de la Chapelle, décembre 2022 01.jpg|200px]] |[[Сурет:Badminton_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Бадминтон | rowspan="2" |8,000 |- |[[Сурет:Gymnastics_(rhythmic)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Спорттық гимнастика |- | rowspan="3" |[[Париж су орталығы]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Aquatic_Centre</ref> | rowspan="3" |[[Сурет:Piscine olympique de Saint-Denis en construction, novembre 2022 4.jpg|сүрмесіз|200px]] |{{nowrap|[[File:Synchronized_swimming_pictogram.svg|20px]]}} [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы синхронды жүзу|Синхронды жүзу]] | rowspan="3" |5,000 |- |[[Сурет:Diving_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Суға секіру |- |[[Сурет:Water_polo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Су добы (флей-офф) |- |[[Ле-Бурже (Сена-Сен-Дени)]]<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Le_Bourget</ref> |[[Сурет:LeBourgetAirport.JPG|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Sport_climbing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жартасқа өрмелеу |5,000 |- | rowspan="2" |Солтүстік Париж аренасы<ref>https://www.paris2024.org/en/venue/north-paris-arena/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231216162852/https://www.paris2024.org/en/venue/north-paris-arena/ |date=2023-12-16 }}</ref> | rowspan="2" | [[Сурет:Paris-Nord 2 - Vue aerienne 01.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Boxing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс]] | rowspan="2" |6,000 |- |[[Сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20x20 нүкте]] Қазіргі бессайыс |} === Париждің орталық аймағы === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион !style="background: #D6C277;" |Суреті ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- |[[Парк де Пренс]]<ref>https://www.paris2024.org/en/venue/parc-des-princes/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210811031356/https://www.paris2024.org/en/venue/parc-des-princes/ |date=2021-08-11 }}</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Parc_des_Princes</ref> | [[Сурет:Paris_Parc_des_Princes_1.jpg|200px]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] (плей-офф және финал) |48,583 |- | rowspan="2" |[[Ролан Гаррос]]<ref>https://www.paris2024.org/en/venue/roland-garros-stadium/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224083310/https://www.paris2024.org/en/venue/roland-garros-stadium/ |date=2024-02-24 }}</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_Roland_Garros</ref><ref>https://www.rolandgarros.com/en-us/</ref> | rowspan="6" |[[Сурет:RolandGarrosCentral.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] | rowspan="2" |34,000 |- |[[Сурет:Boxing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс]] (финалдар) |- | rowspan="2" |Филипп Шатрие корты |[[Сурет:Boxing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс]] | rowspan="2" |15,000 |- |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] |- |Сюзанн Ленглен корты |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] |10,000 |- |Басқа корттар |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] |9,000 (5,000+2,000+8x250) |- | rowspan="4" |[[Paris Expo алаңы]]<ref>https://www.viparis.com/nos-lieux/paris-expo-porte-de-versailles</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Expo_Porte_de_Versailles</ref> | rowspan="4" |[[Сурет:Salon agriculture 2009 Affiche entree Parc des expositions.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Volleyball_(indoor)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы волейбол|Волейбол]] |12,000 |- |[[Сурет:Table_tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы үстел теннисі|Үстел теннисі]] |6,000 |- |[[Сурет:Handball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Гандбол (квал.) | rowspan="2" |6,000 |- |[[Сурет:Weightlifting_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Ауыр атлетика |- | rowspan="3" |[[Accor Arena|Bercy Arena]]<ref>https://www.accorarena.com/fr</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Accor_Arena</ref> | rowspan="3" | [[Сурет:Palais Omnisports de Paris-Bercy 2007.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Gymnastics_(artistic)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Көркем гимнастик | rowspan="3" |15,000 |- |[[Сурет:Gymnastics_(trampoline)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Батуттан секіру |- |[[Сурет:Basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Баскетбол (финал) |- | rowspan="2" |[[Grand Palais]]<ref>https://www.grandpalais.fr/fr {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200402000509/https://www.grandpalais.fr/fr |date=2020-04-02 }}</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Palais</ref> | rowspan="2" |[[Сурет:Grand_Palais_3,_Paris_25_June_2011.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Fencing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Семсерлесу | rowspan="2" |8,000 |- |[[Сурет:Taekwondo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тхэквондо |- | rowspan="4" |[[Келісім алаңы]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Place_de_la_Concorde</ref> | rowspan="4" | [[Сурет:Place de la Concorde from the Eiffel Tower, Paris April 2011.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:3-on-3_basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] 3×3 Баскетбол | rowspan="4" |30,000 |- |[[Сурет:Breakdancing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Брейк данс |- |[[Сурет:Cycling_(BMX)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] BMX (фристайл) |- |[[Сурет:Skateboarding_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Скейтбординг |- | rowspan="4" |[[Пон-д'Иена көрірі]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pont_d%27I%C3%A9na</ref> | rowspan="4" | [[Сурет:Pont d'Iéna 2447x742.jpg|сүрмесіз|200px]] |{{Nowrap|[[File:Open water swimming pictogram.svg|20px]] Марафон жүзу}} | rowspan="4" |13,000 (3,000 тұруға арналған) |- |[[Сурет:Athletics_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жеңіл атлетика |- |[[Сурет:Cycling_(road)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тасжолдық велоспорт |- |[[Сурет:Triathlon_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Триатлон |- |[[Champ de Mars|Марс алаңы]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Champ_de_Mars</ref> |[[Сурет:56240-Paris_(35598095542).jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Volleyball_(indoor)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жағажай волейболы |12,000 |- | rowspan="2" |[[Grand Palais Éphémère]]<ref>https://www.francetvinfo.fr/culture/arts-expos/architecture/le-grand-palais-ephemere-pret-a-ouvrir-fin-fevrier-visite-du-chantier-avec-son-concepteur-l-architecte-jean-michel-wilmotte_4254707.html</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Palais_%C3%89ph%C3%A9m%C3%A8re</ref> | rowspan="2" | [[Сурет:Grand Palais Éphémère - Paris VII (FR75) - 2021-08-07 - 1.jpg|сүрмесіз|200px]] |[[Сурет:Judo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Дзюдо | rowspan="2" |8,000 |- |[[Сурет:Wrestling_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Күрес |- |[[Les Invalides|Мүгедектер үйі]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Les_Invalides</ref> |[[Сурет:Hôtel_des_Invalides_-_Paris,_France_-_April_23,_2011_01.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Archery_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Нысана көздеу |8,000 |} === Версаль ауданы === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион !style="background: #D6C277;" |Суреті ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- | rowspan="2" |[[Версаль]]<ref>https://en.chateauversailles.fr/</ref> | rowspan="2" |[[Сурет:Vue_aérienne_du_domaine_de_Versailles_le_20_août_2014_par_ToucanWings_-_Creative_Commons_By_Sa_3.0_-_04.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |Ат спорты | rowspan="2" |80,000 (22,000 + 58,000) |- |[[Сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20x20 нүкте]] Қазіргі бессайыс |- |[[Ұлттық гольф алаңы]]<ref>https://www.golf-national.com/en/</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Le_Golf_National</ref> |[[Сурет:Golf_national_2011_06.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Golf_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Гольф |35,000 |- |[[Еланкур (Иль-де-Франс)]] |[[Сурет:Elancourt Revanche Clé St Pierre.JPG|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Cycling_(mountain_biking)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тау велосипеді |25,000 |- | rowspan="2" |[[Ұлттық гольф алаңы|Ұлттық велодром]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/V%C3%A9lodrome_National</ref> | rowspan="2" |[[Сурет:140201_Velodrome.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Cycling_(track)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Велотрек |5,000 |- |[[Сурет:Cycling_(BMX)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] BMX |5,000 |} === Париж сыртында === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион ! style="background: #D6C277;" |Суреті ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- | rowspan="2" |[[Пьер Моруа (стадион)|Пьер Моруа]] ([[Лилль]])<ref>https://www.stade-pierre-mauroy.com/</ref> | rowspan="2" | [[Сурет:Lille vs PSG 2019 - Stade Pierre Mauroy.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Баскетбол (квал.) | rowspan="2" |26,000 |- |[[Сурет:Handball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Гандбол (финал) |- | rowspan="3" |[[Вер-сюр-Марн]] | rowspan="3" |[[Сурет:Base_de_loisirs_de_Vaires-Torcy.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Rowing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Академиялық есу | rowspan="3" |22,000 |- |[[Сурет:Canoeing_(slalom)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Слалом |- |[[Сурет:Canoeing_(slalom)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Слалом |- |[[Велодром (Марсель)|Велодром]] ([[Марсель]])<ref>https://www.orangevelodrome.com/</ref> |[[Сурет:Stade Vélodrome en novembre 2021 (1).jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |67,394 |- |[[Парк Олимпик Лионне|Парк Олимпик]] ([[Лион]])<ref>https://www.olvallee.fr/accueil-groupama-stadium/</ref> |[[Сурет:Groupama_Stadium_3.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |59,186 |- |[[Матмю Атлантик]] ([[Бордо]])<ref>https://www.matmut-atlantique.com/{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |42,115 |- |[[Жоффруа Гишар]] ([[Сент-Этьен]])<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_Geoffroy-Guichard</ref> |[[Сурет:AS Saint-Étienne v Olympique Lyonnais, 10 November 2013.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |41,965 |- |[[Альянц Ривьера]] ([[Ницца]])<ref>https://www.sportsbusinessjournal.com/Global/Issues/2012/07/24/Marketing-and-Sponsorship/Nice.aspx{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |35,624 |- |[[Божуар]] ([[Нант]])<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Stade_de_la_Beaujoire</ref> |[[Сурет:Match Football FC Nantes x RC Lens Stade Beaujoire - Nantes (FR44) - 2022-09-18 - 51.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] |35,322 |- |[[Марсельдің көне порты]] ([[Марсель]])<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Old_Port_of_Marseille</ref> |[[Сурет:Les_calanques_sous_voiles.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Sailing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Желкенді спорт |5,000 |- |[[Taiarapu-Ouest|Тайарапу-Вест]] ([[Таити]]) | |[[Сурет:Surfing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Сёрфинг |5,000 |- |[[Ұлттық ату орталығы]] ([[Шатору]])<ref>https://cnts.fftir.org/</ref> |[[Сурет:2019-06-14 - Centre National de Tir Sportif - 002.jpg|сүрмесіз|200x200 нүкте]] |[[Сурет:Shooting_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Нысана көздеу |3,000 |} === Қосымша алаңдар === {| class="wikitable" ! style="background: #D6C277;" |Стадион ! style="background: #D6C277;" |Жарыстар ! style="background: #D6C277;" |Сыйымдылығы |- |[[Champs de Mars|Марс алаңы]], [[Jardins du Trocadéro]], [[Сена|Сена өзені]] |[[Сурет:Olympic_Rings_Icon.svg|20x20 нүкте]] Ашылу салтанаты |30,000 600,000 |- |[[Л'Иль-Сен-Дени]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/L%27%C3%8Ele-Saint-Denis</ref> |Олимпиада қалашығы |17,000 |- |Желдер ауданы, [[Дюньи]] |Медиа қалашығы | style="text-align:center;" |– |- |[[Ле-Бурже (Сена-Сен-Дени)]]<ref name=":0" /> |IBC |15,000 |- |Париждегі Конгресс сарайы |MPC | style="text-align:center;" |– |} == Спорттық бағдарлама == 2017 жылдан бері қолданылып келе жатқан Халықаралық Олимпиада Комитетінің қолданыстағы ережелеріне сәйкес, Жазғы Олимпиада ойындарының бағдарламасы Ойындар арасында сақталатын 28 міндетті "негізгі" спорт түрінен және көп дегенде алты қосымша спорт түрінен тұрады. Факультативті спорт түрлерін Ұйымдастыру Комитеті таңдайды. Жергілікті жанкүйерлердің қызығушылықты арттыру мақсатында кемінде бес жыл бұрын Халықаралық Олимпиада Комитетіне спорт түрлерінің тізімін жіберу қажет, қадағаланатын жалғыз ереже қатысушылардың жалпы саны 10 500 спортшыдан аспауы тиіс. ХОК-тың 2017 жылғы қыркүйектегі 131-ші Сессиясында 2024 Жылға Арналған Париж Олимпияда бағдарламасының 28 спорт түрін мақұлдады, сонымен қатар Париж Ұйымдастыру Комитетін бес қосымша спорт түрлерін қарастыруды ұсынды. Париж 2017 жылдың тамызында Ойындарға қатысуға өтінім берген кезде, Париждің Ұйымдастыру Комитеті ХОК-пен және кәсіби киберспорт ұйымдарымен 2024 жылы конкурстық іс-шараларды өткізу мүмкіндігі туралы келіссөздер жүргізетінін мәлімдеді. 2018 жылдың шілдесінде ХОК 2024 Жылғы Олимпиада ойындарына киберспортты қарастырмайтынын растады. 2019 жылдың 21 ақпанында Париждің Ұйымдастыру Комитеті 2020 Жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында дебют жасаған үш спорт түрін: скейтбординг, спорттық альпинизм және серфингпен қатар брейк - дансты (брейк-данс) қосуды ұсынды. Барлық төрт қосымша спорт түрі 2019 жылдың 24 маусымында Швейцарияның Лозанна қаласында өткен ХОК-тың 134-ші Сессиясында мақұлданды. 329 іс-шараны қамтитын 32 спорттық іс-шара жоспарланған 2024 Жылғы Париж 1960 жылдан бергі алдыңғы Олимпиадаға қарағанда сайыс түрі аз болатын алғашқы Жазғы Олимпиада ойындары. Төмендегі кестеде жақшаның ішінде әр пән бойынша іс-шаралар саны көрсетілген. Каратэ және бейсбол/софтбол спорттары 2020 жылдан бастап бағдарламадан алынып тасталды, барлығы 10 медаль жоғалды, ал ауыр атлетикадан төрт медаль алынып тасталды. Каноэде есу кезінде екі спринт жарысы екі слалом жарысына ауыстырылды, медалдар жалпы саны 16 күйінде сақталды. Жаңа жарыс ретінде енгізілген брейк-данста екі бағдарламаға қосты, ал спорттық альпинизмде алдыңғы "аралас" және жеке "жылдам өрмелеу" мен "боулдеринг-энд-лид" жарыстары қосылды.{{columns-list|2| == Спорт түрлері == {{col-begin}} {{col-3}} * [[сурет:Rowing pictogram.svg|17px|Академиялық есу]] [[Академиялық есу]] * [[сурет:Badminton pictogram.svg|17px|Бадминтон]] [[Бадминтон]] * [[сурет:Basketball pictogram.svg|17px|Баскетбол]] [[Баскетбол]] ** Баскетбол ** [[Баскетбол 3×3]] * [[сурет:Baseball pictogram.svg|17px|Бейсбол]] [[Бейсбол]]/[[сурет:Softball pictogram.svg|17px|Софтбол]] [[Софтбол]] * [[сурет:Boxing pictogram.svg|17px|Бокс]] [[Бокс]] *[[Сурет:Breakdancing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[Брейк-данс]] (2) * [[сурет:Wrestling pictogram.svg|17px|Күрес]] [[Күрес]] ** [[Еркін күрес|Еркін]] ** [[Грек-рим күресі|Грек-рим]] ** [[Əйелдер күресі|Әйелдер]] * [[сурет:Cycling (road) pictogram.svg|17px|Велоспорт]] [[Велоспорт]] {{col-3}} * [[Су спорты]] ** [[сурет:Water polo pictogram.svg|17px|Су добы]] [[Су добы]] ** [[сурет:Swimming pictogram.svg|17px|Жүзу]] [[Жүзу]] ** [[сурет:Diving pictogram.svg|17px|Суға секіру]] [[Суға секіру]] ** [[сурет:Synchronized swimming pictogram.svg|17px|Синхронды жүзу]] [[Синхронды жүзу]] * [[сурет:Volleyball (indoor) pictogram.svg|17px|Волейбол]] [[Волейбол]] ** Волейбол ** [[Жағажай волейбол]] * [[Сурет:Handball pictogram.svg|17px|Гандбол]] [[Гандбол]] * [[сурет:Golf pictogram.svg|17px|Гольф]] [[Гольф]] * [[сурет:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|17px|]] [[Байдаркада және каноэде есу]] {{col-3}} * [[Гимнастика]] ** [[сурет:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|17px|]] [[Батуттан секіру]] ** [[сурет:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|17px|]] [[Спорттық гимнастика]] ** [[сурет:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|17px|]] [[Көркем гимнастика]] * [[сурет:Judo pictogram.svg|17px|Дзюдо]] [[Дзюдо]] * [[сурет:Karate pictogram.svg|17px|Карате]] [[Каратэ]] * [[сурет:Equestrian pictogram.svg|17px|]] [[Ат спорты]] * [[сурет:Athletics pictogram.svg|17px|]] [[Жеңіл атлетика]] * [[сурет:Table tennis pictogram.svg|17px|Үстел теннисі]] [[Үстел теннисі]] * [[сурет:Sailing pictogram.svg|17px|]] [[Желкенді спорт]] * [[сурет:Rugby union pictogram.svg|17px|Регби-7]] [[Регби|Регби-7]] * [[сурет:Surfing pictogram.svg|17px|Сёрфинг]] [[Сёрфинг]] {{col-4}} * [[сурет:Skateboarding pictogram.svg|17px|Скейтбординг]] [[Скейтбординг]] * [[сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|17px|]] [[Қазіргі бессайыс]] * [[сурет:Shooting pictogram.svg|17px|Стрельба]] [[Нысана көздеу]] * [[Сурет:Sport_climbing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[Жартасқа өрмелеу]] (4) * [[Сурет:Skateboarding_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[Скейтбординг]] (4) * [[сурет:Archery pictogram.svg|17px|]] [[Садақ ату]] * [[сурет:Tennis pictogram.svg|17px|Теннис]] [[Теннис]] * [[сурет:Triathlon pictogram.svg|17px|Триатлон]] [[Триатлон]] * [[сурет:Taekwondo pictogram.svg|17px|Тхэквондо]] [[Тхэквондо]] * [[сурет:Weightlifting pictogram.svg|17px|Ауыр атлетика]] [[Ауыр атлетика]] * [[сурет:Fencing pictogram.svg|17px|Семсерлесу]] [[Семсерлесу]] * [[сурет:Football pictogram.svg|17px|Футбол]] [[Футбол]] * [[сурет:Field hockey pictogram.svg|17px|Көгалдағы хоккей]] [[Көгалдағы хоккей]] {{col-end}} == Күнтізбе == <div align="center"> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; position:relative; width:75%;" | style="width:2.5em; background-color:#00cc33; text-align:center;" |'''АС''' |Ашылу салтанаты | style="width:2.5em; background-color:#3399ff; text-align:center;" |● |Квалификация | style="width:2.5em; background-color:#ffcc00; text-align:center;" |'''1''' |Финалдар | style="width:2.5em; background-color:#ee3333; text-align:center;" |'''ЖС''' |Жабылу салтанаты |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em; width:75%; text-align:center;" ! colspan="2" |Шілде/Тамыз !24 !25 !26 !27 !28 !29 !30 !31 !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 ! |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Olympic_Rings_Icon.svg|20x20 нүкте]] Ашылу салтанаты | | | style="background-color:#00cc33;" |'''АС''' | | | | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ee3333;" |'''ЖС''' |- | rowspan="5" bgcolor="ffffcc" |Су спорты | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |{{nowrap|[[File:Synchronized_swimming_pictogram.svg|20px]]}} [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы синхронды жүзу|Синхронды жүзу]] | | ! | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Diving_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы суға секіру|Суға секіру]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''8''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |{{Nowrap|[[File:Open water swimming pictogram.svg|20px]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жүзу|Марафон жүзу]]}} | | ! | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Swimming_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жүзу|Жүзу]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''35''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Water_polo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы су добы|Су добы]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''12''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Archery_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы садақ ату|Садақ ату]] | | style="background-color:#3399ff;" |● ! | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''5''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Athletics_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|Жеңіл атлетика]] | | ! | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''8''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''9''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''48''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Badminton_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бадминтон|Бадминтон]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''5''' |- | rowspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы баскетбол|Баскетбол]] | style="text-align:left;background:#eee8aa; |[[Сурет:Basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Баскетбол | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa; |[[Сурет:3-on-3_basketball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] 3×3 Баскетбол | | ! | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Boxing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Бокс]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' ! | style="background: #CBA156;" |'''13''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Breakdancing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы брейк данс|Брейк данс]] | | ! | | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | rowspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы каноэде есу|Каноэде есу]] | style="text-align:left;background:#eee8aa; |[[Сурет:Canoeing_(slalom)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Слалом | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''6''' |- | style="text-align:left; background:#eee8aa; |[[Сурет:Canoeing_(flatwater)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Спринт | | ! | | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! | style="background: #CBA156;" |'''10''' |- | rowspan="4" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы велоспорт|Велоспорт]] | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Cycling_(road)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тасжолдық | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''4''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Cycling_(track)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Велотрек | | ! | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background: #CBA156;" |'''12''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Cycling_(BMX)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] BMX | | ! | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''4''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Cycling_(mountain_biking)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Тау велосипеді | | ! | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | rowspan="3" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы ат спорты|Ат спорты]] | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Equestrian_Dressage_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Таңу | | ! | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Equestrian_Eventing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Үшсайыс | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Equestrian_Jumping_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Конкур | | ! | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Fencing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы cемсерлесу|Семсерлесу]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''12''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Field_hockey_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы көгалдағы хоккей|Көгалдағы хоккей]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Football_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол|Футбол]] | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Golf_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы гольф|Гольф]] | | ! | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | rowspan="3" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы гимнастика|Гимнастика]] | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Gymnastics_(artistic)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы көркем гимнастика|Көркем гимнастика]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''10''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Gymnastics_(rhythmic)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы спорттық гимнастика|Спорттық гимнастика]] | | ! | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Gymnastics_(trampoline)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы батутта секіру|Батутта секіру]] | | ! | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Handball_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы гандбол|Гандбол]] | | style="background-color:#3399ff;" |● ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Judo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы дзюдо|Дзюдо]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''15''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы қазіргі бессайыс|Қазіргі бессайыс]] | | ! | | | | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Rowing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы академиялық есу|Академиялық есу]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''14''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Rugby_Sevens_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы регби-7|Регби-7]] | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Sailing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы желкенді спорт|Желкенді спорт]] | | ! | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | ! | style="background: #CBA156;" |'''10''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc"" |[[Сурет:Shooting_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы нысана көздеу|Нысана көздеу]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''15''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Skateboarding_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы cкейтбординг|Скейтбординг]] | | ! | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''4''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Sport_climbing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жартасқа өрмелеу|Жартасқа өрмелеу]] | | ! | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''4''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Surfing_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы cёрфинг|Сёрфинг]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Table_tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы үстел теннисі|Үстел теннисі]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''5''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Taekwondo_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы тхэквондо|Тхэквондо]] | | ! | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' ! | style="background: #CBA156;" |'''8''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Tennis_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы теннис|Теннис]] | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''5''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Triathlon_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы триатлон|Триатлон]] | | ! | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | | | | | ! | style="background: #CBA156;" |'''3''' |- | rowspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы волейбол|Волейбол]] | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Volleyball_(indoor)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Жағажай волейболы | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | style="text-align:left;background:#eee8aa;" |[[Сурет:Volleyball_(indoor)_pictogram.svg|20x20 нүкте]] Волейбол | | ! | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#3399ff;" |● | style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''2''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Weightlifting_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|Ауыр атлетика]] | | ! | | | | | | | | | | | | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' | style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' | style="background: #CBA156;" |'''10''' |- | colspan="2" bgcolor="ffffcc" |[[Сурет:Wrestling_pictogram.svg|20x20 нүкте]] [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы күрес|Күрес]] | | ! | | | | | | | | | | style="background-color:#3399ff;" |● ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' ! style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' | style="background: #CBA156;" |'''18''' |- ! colspan="2" style="background: #D6C277;" |Медаль саны ! colspan="3" style="bgcolor="gold" color:white" | ! style=bgcolor="gold"; color:white" |14 ! style="bgcolor="gold"; color:white" |13 ! style="bgcolor="gold"; color:white" |18 ! style="bgcolor="gold"; color:white" |14 ! style="bgcolor="gold" color:white" |17 ! style="bgcolor="gold" color:white" |19 ! style="bgcolor="gold" color:white" |22 ! style="bgcolor="gold" color:white" |28 ! style="bgcolor="gold" color:white" |20 ! style="bgcolor="gold" color:white" |16 ! style="bgcolor="gold" color:white" |17 ! style="bgcolor="gold" color:white" |21 ! style="bgcolor="gold" color:white" |26 ! style="bgcolor="gold" color:white" |32 ! style="bgcolor="gold" color:white" |39 ! style="bgcolor="gold" color:white" |13 ! rowspan="2" style="background: #D6C277" |329 |- ! colspan="2" style="background: #D6C277;" |Барлық медаль саны ! colspan="3" style="bgcolor="gold" color:white" | ! style="bgcolor="gold" color:white" |14 ! style="bgcolor="gold" color:white" |27 ! style="bgcolor="gold" color:white" |45 ! style="bgcolor="gold" color:white" |59 ! style="bgcolor="gold" color:white" |76 ! style="bgcolor="gold" color:white" |95 ! style="bgcolor="gold" color:white" |117 ! style="bgcolor="gold" color:white" |145 ! style="bgcolor="gold" color:white" |165 ! style="bgcolor="gold" color:white" |181 ! style="bgcolor="gold" color:white" |198 ! style="bgcolor="gold" color:white" |219 ! style="bgcolor="gold" color:white" |245 ! style="bgcolor="gold" color:white" |277 ! style="bgcolor="gold" color:white" |316 ! style="bgcolor="gold" color:white" |329 |- ! colspan="2" |Шілде/Тамыз !24 !25 !26 !27 !28 !29 !30 !31 !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 ! |} </div> == Медальдар санағы == {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=2 cellspacing=0 ! [[Сурет:Olympic rings with transparent rims.svg|x25px]] ! colspan=4 | '''Жалпы медальдар саны''' ! rowspan=2 | Жалпы |- ! Орын ! ҰОК ! [[Сурет:Gold medal.svg|20px]] ! [[Сурет:Silver medal.svg|20px]] ! [[Сурет:Bronze medal.svg|20px]] | |- align=center | 1 | align=left|{{USA}} | style="background:gold;" | '''40''' | style="background:silver;" | '''44''' | style="background:#cc9966;" | '''42''' | '''126''' |- align=center | 2 | align=left|{{CHN}} | style="background:gold;" | 40 | style="background:silver;" | 27 | style="background:#cc9966;" | 24 | 91 |- align=center | 3 | align=left|{{JPN}} | style="background:gold;" | 20 | style="background:silver;" | 12 | style="background:#cc9966;" | 13 | 45 |- align=center | 4 | align=left|{{AUS}} | style="background:gold;" | 18 | style="background:silver;" | 19 | style="background:#cc9966;" | 16 | 53 |- align=center | 5 | align=left|{{FRA}} |style="background:gold;" | 16 | style="background:silver;" | 26 | style="background:#cc9966;" | 22 | 64 |- align=center | 6 | align=left|{{NED}} | style="background:gold;" | 15 | style="background:silver;" | 7 | style="background:#cc9966;" | 12 | 34 |- align=center | 7 | align=left|{{GBR}} | style="background:gold;" | 14 | style="background:silver;" | 22 | style="background:#cc9966;" | 29 | 36 |- align=center | 8 | align=left|{{KOR}} |style="background:gold;" | 13 | style="background:silver;" | 9 | style="background:#cc9966;" | 12 | 34 |- align=center | 9 | align=left|{{ITA}} | style="background:gold;" | 12 | style="background:silver;" | 13 | style="background:#cc9966;" | 15 | 40 |- align=center | 10 | align=left|{{GER}} | style="background:gold;" | 12 | style="background:silver;" | 13 | style="background:#cc9966;" | 8 | 33 |- align=center | 11 | align=left|{{NZL}} | style="background:gold;" | 10 | style="background:silver;" | 3 | style="background:#cc9966;" | 7 | 20 |- align=center | 12 | align=left|{{CAN}} | style="background:gold;" | 9 | style="background:silver;" | 7 | style="background:#cc9966;" | 11 | 27 |- align=center | 13 | align=left|{{UZB}} | style="background:gold;" | 8 | style="background:silver;" | 2 | style="background:#cc9966;" | 3 | 13 |- align=center | 14 | align=left|{{HUN}} | style="background:gold;" | 6 | style="background:silver;" | 7 | style="background:#cc9966;" | 6 | 19 |- align=center | 15 | align=left|{{ESP}} | style="background:gold;" | 5 | style="background:silver;" | 4 | style="background:#cc9966;" | 9 | 18 |- align=center | 16 | align=left|{{SWE}} | style="background:gold;" | 4 | style="background:silver;" | 4 | style="background:#cc9966;" | 3 | 11 |- align=center | 17 | align=left|{{KEN}} | style="background:gold;" | 4 | style="background:silver;" | 2 | style="background:#cc9966;" | 5 | 11 |- align=center | 18 | align=left|{{NOR}} | style="background:gold;" | 4 | style="background:silver;" | 1 | style="background:#cc9966;" | 3 | 8 |- align=center | 19 | align=left|{{IRL}} | style="background:gold;" | 4 | style="background:silver;" | 0 | style="background:#cc9966;" | 3 | 7 |- align=center | 20 | align=left|{{BRA}} | style="background:gold;" | 3 | style="background:silver;" | 7 | style="background:#cc9966;" | 10 | 20 |- align=center | 43 | align=left|{{KAZ}} | style="background:gold;" | 1 | style="background:silver;" | 3 | style="background:#cc9966;" | 3 | 7 |} == Сілтемелер == * [https://olympics.com/ru/sport-events/paris-2024-olympic-games/ Paris2024] * [https://www.eurolympic.org/ European Olympic Committees] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Олимпиада}} [[Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Олимпиада}} [[Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]] [[Санат:Франциядағы спорт]] meohqeyfw5a9dnv8wvp1jpk73q0l40j 0 670735 3605786 3225150 2026-05-16T22:19:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605786 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джанни Ривера |сурет = Gianni Rivera - AC Milan (San Siro, January 1971).jpg |туған жері = [[Алессандрия]], [[Италия]] |бойы = 175 |позиция = жартылай қорғаушы |туған күні = 18.8.1943 |азаматтығы = {{байрақ|Италия}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1958—1960|{{ту|Италия}} [[Алессандрия (футбол клубы)|Алессандрия]]|26 (6) |1960—1979|{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|501 (122)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1962—1974|{{Футбол|Италия}} |60 (14)|}} }} '''Джованни (Джанни) Ривера''' ({{lang-it|Giovanni (Gianni) Rivera}}; [[18 тамыз]] [[1943 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/145347</ref>, [[Алессандрия]]) — италиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 1968 жылғы Еуропа чемпионы. Бірнеше дүркін Италия чемпионы. 1969 жылғы "Алтын доп" иесі. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Милан» * Италия чемпионы (3): 1962, 1968, 1979 * Чемпиондар кубогы (2): 1963, 1969 * Италия кубогы (4): 1967, 1972, 1973, 1977 * Кубок иелері кубогы (2): 1968, 1973 * Құрлықаралық кубок (1): 1969 ; Италия * Еуропа чемпионы: 1968 * Әлем чемпиогнатының финалисі: 1970 === Жеке === * «Алтын доп» ([[France Football]]): 1969 * Италия кубогының үздік мергені (2): 1967 (7 гол), 1971 (7 гол) * Италия чемпионатының үздік мергені: 1973 (17 гол) * Италия жыл футболшысы: 1987 * ФИФА 100 * Golden Foot: 2003 == Қатысқан турнирлері == * [[1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындары 1960]] * Футболдан әлем чемпионаты: 1962, 1966, 1970, 1974 * [[Футболдан Еуропа чемпионаты]]: 1968 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.chas-daily.com/win/2000/05/13/s_64.html Сhas-daily.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814071013/https://chas-daily.com/win/2000/05/13/s_64.html |date=2022-08-14 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/rivera.html Me lo vinci, …papà?] * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_milan.html Gianni Rivera: la leggenda del Golden Boy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026104549/http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_milan.html |date=2011-10-26 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_sett_1980.html Lui, il Diavolo, le pentole e i coperchi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502035604/http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_sett_1980.html |date=2012-05-02 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_milan_2.html Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126080417/http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_milan_2.html |date=2010-11-26 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_3.html RIVERA: PER IL MILAN «TRASLOCAI» IN TRENO…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125035229/http://www.storiedicalcio.altervista.org/gianni_rivera_golden_boy_3.html |date=2010-11-25 }} * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/brera_rivera.html Rivera, rendimi il mio Abatino…] * [http://www.magliarossonera.it/protagonisti/Gioc-Rivera.html Мagliarossonera.it] {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] du68tqkjm8h7ojo3na6m66nsc5azkr7 4 675070 3605834 3605555 2026-05-17T07:00:43Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605834 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88024||2860||393||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95748||76159||11007||226||3373||234||110||5800||739 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86387||80805||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84035||68774||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||81952||77038||749||588||37||361||0||2882||44 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55535||30549||3588||368||5769||944||2238||4775||5184 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48389||39689||1757||102||628||17||9||4467||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|Ulan}}||30436||23966||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||10||{{u|1nter pares}}||25765||23957||199||7||516||68||0||1355||131 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8819||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21435||20176||749||39||120||4||0||121||11 |- |15||19||{{u|Nurken}}||18830||9620||1296||39||6888||81||2||417||47 |- |16||13||{{u|Sagzhan}}||17450||16267||353||38||181||10||0||308||86 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||16955||11995||218||7||132||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16069||14053||411||16||1017||73||1||539||300 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13737||12968||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11170||6772||505||0||102||512||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||7908||5402||967||137||627||58||23||529||190 |- |30||34||{{u|TheNomadEditor}}||7873||5546||27||4||1795||195||0||158||47 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7440||5941||189||80||63||88||3||384||320 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7223||5120||457||126||755||0||64||92||66 |- |35||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6255||254||109||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4323||3800||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4196||2906||188||63||34||25||0||595||102 |- |51||50||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||52||{{u|Makenzis}}||3396||3339||5||0||0||0||0||46||5 |- |58||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||73||{{u|ShadZ01}}||2920||2331||321||63||105||0||0||4||0 |- |69||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6 |- |70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |73||88||{{u|MuratbekErkebulan}}||2698||1762||290||0||80||46||0||387||4 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |85||84||{{u|Rasulbek Adil}}||2260||1865||126||0||13||1||0||171||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||82||{{u|Unknown Alash}}||2003||1942||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||86||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |98||94||{{u|RaiymbekZh}}||1830||1544||6||0||13||0||0||71||71 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||87||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||42||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1599||1339||1||0||102||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1528||1340||0||0||7||0||0||120||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1509||1503||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||5||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||672||665||0||1||0||0||0||5||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||166||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||664||625||15||0||0||0||0||2||0 |- |185||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||186||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |210||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] tm02b36xrpbpqksa95qner2v8exmdrm 4 675089 3605921 3605623 2026-05-17T11:00:29Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605921 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515631||380108||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131980||127428||615||15||62||17||10||2859||949 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113357||1||0||0||0||0||0||113356||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87418||87418||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79325||79310||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50463||50170||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26600||22826||42||0||3648||2||0||60||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14497||13524||427||1||0||83||0||384||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13736||13238||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7933||5402||967||137||627||40||23||529||190 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3255||3252||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1554||1535||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||160||158||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] cm0fdlf4cajsgw1l1oee7akr7240tp9 4 675116 3605664 3605282 2026-05-16T13:07:26Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605664 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7333||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3135||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2528||42||0||55||33||546||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2262||102||13||198||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Орел Карл}}||1284||308||1||303||80||24||0||0||0 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||462||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |47||{{u|1nter pares}}||529||305||0||8||358||3||0||0||4 |- |48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||501||470||3||630||4685||30||0||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |61||{{u|Sagzhan}}||434||79||1||16||134||29||0||0||0 |- |62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |64||{{u|TheNomadEditor}}||404||37||0||0||1530||2||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |67||{{u|Ashina}}||380||178||3||56||22||42||31||0||21 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |78||{{u|TalgatSnow}}||324||142||3||103||371||67||0||15||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|ShadZ01}}||171||22||0||33||81||47||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aru Omarali}}||78||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Madi Dos}}||78||21||0||51||22||40||1||0||3 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |288||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|MuratbekErkebulan}}||72||19||0||54||75||0||11||0||0 |- |292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |298||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |299||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |300||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|RaiymbekZh}}||66||38||5||1||5||0||0||0||1 |- |303||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||36||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Rasulbek Adil}}||25||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |594||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |600||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |602||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |606||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Жанна Ж}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |627||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |639||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |641||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |642||{{u|TrueNomadEditor}}||11||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |643||{{u|Tuttiorchestra687}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |683||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |684||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |687||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |705||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |713||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |718||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Гулжайна Усен}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |731||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |739||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |741||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |743||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |747||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |752||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||7||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |842||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |846||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |851||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |854||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |855||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |877||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |882||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |899||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |907||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |909||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |921||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |925||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |931||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |934||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |935||{{u|Zhandos M}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |946||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |954||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |955||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |985||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |993||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |996||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1008||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1016||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1023||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1037||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1043||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1045||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1053||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1078||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1082||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1091||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1092||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1095||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1130||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1162||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1165||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1170||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1172||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1188||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1192||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1199||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1250||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1253||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1280||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1289||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1392||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1421||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1423||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1424||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1436||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1437||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1453||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1456||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1480||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1509||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1527||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1545||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1546||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1553||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1674||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1687||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1692||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1697||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||216||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 2c0awgdbn3vcz9ghqhc9vi5fv7fyluc 2 681435 3605694 3589257 2026-05-16T16:01:00Z Daniyal.aidarov5 119690 /* Мен бастаған мақалалар */ 3605694 wikitext text/x-wiki Менің есімім - '''Айдаров Даниял'''. Қазақша уикипедия қолданушысымын. == Қатысушы туралы == {| !{{Қатысушы:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} !{{Userbox|id=[[Сурет:Coat_of_arms_of_Almaty.svg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы [[Алматы]] қаласында тұрады.}} !{{User Wikipedian For|аты=Daniyal.aidarov5|жыл=2022|күн=24|ай=04}} ! |- |{{User kk}} |{{Userbox|id=[[Сурет:Назарбаев_Зияткерлік_мектептері.jpg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы Назарбаев Зияткерлік мектебінде оқиды.}} |{{Қатысушы:Box/Қатысушы Албан}} | |- |{{User ru-4}} | | | |- |{{User en-3}} | | | |- | | | | |- |{{Қатысушы:Box/Темекі шекпейді}} | | | |} == Мен бастаған мақалалар == # [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] # [[Абдулла Жұмағұлұлы Ақаев]] # [[Жүсіп Ақбаев]] # [[Қабыш Бердалин]] # [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев]] # [[Айтақын Алпысбаев]] # [[Ақаев]] – айрық беті # [[Бақия Шалымбеков]] # [[Ахмет Алпысбаев]] # [[Шыңыраубай Тасин]] # [[Деляфруз Жүнісқызы Қияқова]] # [[Жұбанова]] – айрық беті # [[Шолпан Әбішева]] # [[Асхат Советханұлы Жұмабеков]] # [[Бақыт Исайынқызы Садықова]] # [[Елдос Тоқтарбай]] # [[Qyr Balasy]] == Мен аударған мақалалар == # [[Диклофенак]] # [[Ұлттық пантеон]] # [[Кухня (телехикая)]] # [[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]] # [[Қазақстан астанасын Ақмолаға көшіру]] # [[Түрікменбашы (қала)]] # [[Хиросима]] # [[Хью Фалконер]] # [[Ненец тілі]] # [[Піскем (өзен)]] # [[Молоссия]] # [[Гиппократтық әлпет]] # [[Болат Ілиясұлы Ғабитов-Жансүгіров]] # [[Екі капитан (фильм, 1956)]] # [[Географиядан халықаралық олимпиада (iGeo)]] # [[Луис Рено (заңгер)]] # [[Анатолий Федорович Шалов]] # [[Донкервоорт]] # [[Laufey]] # [[Yenlik]] # [[Уәлиде сұлтан]] == Мен ретке келтірген мақалалар == # [[I Дарий|І Дарий]] – уикилендірдім, сурет пен сақтарға жорығы туралы қостым. #[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Санжар Сейітжафарұлы Асфендияров]] #[[Абылай хан]] #[[Маоизм]] – мақала ақпаратының денін толықтырдым. #[[Аққағаз Досжанова]] – мақалаға көптеп ақпарат пен дереккөздер қостым, суретін жүктедім #[[Безеу]] - сурет қостым, ақпаратты мүлде ауыстырдым. Дереккөздер қостым. #[[Жас Алаш (газет)]] — мақаланы уикипедия талаптарына сәйкес уикилендірдім. #[[Райымбек батыр]] == Бастауым/Аяқтауым қажет мақалалар == [[Әлмұхамед Көтібаров|Әлмұхамед Көтібарұлы]], [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев|Махфузбек Ақаев]], [[Жүніс Қияқов]], Гликемиялық жүктеме, [[Қытайдағы азамат соғысы]], [[Большой скачок]], [[Генри Киссинжер]], [[Амина Мәметова]], [[Бехистун жазбасы]], The Last Day of Pompeii, Жұлдыз Смағұлова, [[Ғұбайдолла Берді]] [[Маоизм]], [[марксизм-ленинизм]], [[сталинизм]], [[Конфуцишілдік]], [[Инокуляция]] [[Шопан]] Орден Октябрьской Революции [[Алтын жұлдыз]] Градиент концентрации Китайский фарфор Секвенирование Амплификация (молекулярная биология) [[Қаражан Үкібаев]] [[Рафиқа Бекенқызы Нұртазина]] [[Тың игеру]] 4tyw9d1yzn7ni4lxaidqmjofenrji4e 3605701 3605694 2026-05-16T16:10:17Z Daniyal.aidarov5 119690 /* Бастауым/Аяқтауым қажет мақалалар */ 3605701 wikitext text/x-wiki Менің есімім - '''Айдаров Даниял'''. Қазақша уикипедия қолданушысымын. == Қатысушы туралы == {| !{{Қатысушы:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} !{{Userbox|id=[[Сурет:Coat_of_arms_of_Almaty.svg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы [[Алматы]] қаласында тұрады.}} !{{User Wikipedian For|аты=Daniyal.aidarov5|жыл=2022|күн=24|ай=04}} ! |- |{{User kk}} |{{Userbox|id=[[Сурет:Назарбаев_Зияткерлік_мектептері.jpg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы Назарбаев Зияткерлік мектебінде оқиды.}} |{{Қатысушы:Box/Қатысушы Албан}} | |- |{{User ru-4}} | | | |- |{{User en-3}} | | | |- | | | | |- |{{Қатысушы:Box/Темекі шекпейді}} | | | |} == Мен бастаған мақалалар == # [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] # [[Абдулла Жұмағұлұлы Ақаев]] # [[Жүсіп Ақбаев]] # [[Қабыш Бердалин]] # [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев]] # [[Айтақын Алпысбаев]] # [[Ақаев]] – айрық беті # [[Бақия Шалымбеков]] # [[Ахмет Алпысбаев]] # [[Шыңыраубай Тасин]] # [[Деляфруз Жүнісқызы Қияқова]] # [[Жұбанова]] – айрық беті # [[Шолпан Әбішева]] # [[Асхат Советханұлы Жұмабеков]] # [[Бақыт Исайынқызы Садықова]] # [[Елдос Тоқтарбай]] # [[Qyr Balasy]] == Мен аударған мақалалар == # [[Диклофенак]] # [[Ұлттық пантеон]] # [[Кухня (телехикая)]] # [[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]] # [[Қазақстан астанасын Ақмолаға көшіру]] # [[Түрікменбашы (қала)]] # [[Хиросима]] # [[Хью Фалконер]] # [[Ненец тілі]] # [[Піскем (өзен)]] # [[Молоссия]] # [[Гиппократтық әлпет]] # [[Болат Ілиясұлы Ғабитов-Жансүгіров]] # [[Екі капитан (фильм, 1956)]] # [[Географиядан халықаралық олимпиада (iGeo)]] # [[Луис Рено (заңгер)]] # [[Анатолий Федорович Шалов]] # [[Донкервоорт]] # [[Laufey]] # [[Yenlik]] # [[Уәлиде сұлтан]] == Мен ретке келтірген мақалалар == # [[I Дарий|І Дарий]] – уикилендірдім, сурет пен сақтарға жорығы туралы қостым. #[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Санжар Сейітжафарұлы Асфендияров]] #[[Абылай хан]] #[[Маоизм]] – мақала ақпаратының денін толықтырдым. #[[Аққағаз Досжанова]] – мақалаға көптеп ақпарат пен дереккөздер қостым, суретін жүктедім #[[Безеу]] - сурет қостым, ақпаратты мүлде ауыстырдым. Дереккөздер қостым. #[[Жас Алаш (газет)]] — мақаланы уикипедия талаптарына сәйкес уикилендірдім. #[[Райымбек батыр]] == Бастауым/Аяқтауым қажет мақалалар == [[Әлмұхамед Көтібаров|Әлмұхамед Көтібарұлы]], [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев|Махфузбек Ақаев]], [[Жүніс Қияқов]], Гликемиялық жүктеме, [[Қытайдағы азамат соғысы]], [[Большой скачок]], [[Генри Киссинжер]], [[Амина Мәметова]], [[Бехистун жазбасы]], The Last Day of Pompeii, Жұлдыз Смағұлова, [[Ғұбайдолла Берді]] [[Маоизм]], [[марксизм-ленинизм]], [[сталинизм]], [[Конфуцишілдік]], [[Инокуляция]] [[Шопан]] Орден Октябрьской Революции [[Алтын жұлдыз]] Градиент концентрации Китайский фарфор Секвенирование Амплификация (молекулярная биология) [[Қаражан Үкібаев]] [[Рафиқа Бекенқызы Нұртазина]] [[Тың игеру]] Пушкинский Дом 9dkcyy81vkrxsp4tvoea4fl5y97fl7m 3 701237 3605787 3162208 2026-05-16T22:21:24Z Robertsky 164444 Robertsky [[Қатысушы талқылауы:Zbelios]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Zinewaves]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Zbelios|Zbelios]]" to "[[Special:CentralAuth/Zinewaves|Zinewaves]]" 3162208 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Zbelios}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 00:05, 2023 ж. мамырдың 25 (+06) fekm4ansgzgc8vf2jnz8bmg44iwkdvn 3 722571 3605880 3604945 2026-05-17T08:35:58Z ~2026-29781-25 181335 /* Мақала бастау */ жаңа бөлім 3605880 wikitext text/x-wiki == Администраторды сайлау‎ == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06) == Вандализм в статье про список колёс обозрения == Добрый день, почему отменяете мои правки в статье про список колёс обозрения, тем самым возвращая неверную информацию о высоте дубайского колеса обозрения - 167м, хотя оно 250м. возвращаете неверную информацию о колесе обозрения в сочи, удаляете информацию о колесе обозрения в узбекистане... Это что за вандализм? [[Қатысушы:Aqob|Aqob]] ([[Қатысушы талқылауы:Aqob|талқылау]]) 13:34, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Добрый день. При добавлении новой информации в статью прошу вас указать авторитетные источники. Так же завершение строительства колеса обозрения в Дубае было в 2021 году, вы написали 2022. Интересно, кто тут занимается вандализмом? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) == Санат дұрысталды == Кеш жарық! [[:Санат:Қазақ билері|Мына санатты]] дұрыстап қойдым. Сіз көрсеткен қателер жойылды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 00:56, 2024 ж. қазанның 3 (+05) :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Жылжыту == Кеш жарық, Ауған соғысы (1979—1989) деген ескі атауға көптеген мақалалар мен жылжытулар сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу кере, сосын ескісін жедел жоюға ұсынуға болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :Қайырлы күн, дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:16, 2024 ж. қазанның 30 (+05) == Араб-Израиль қақтығысы == Неге дубликат? Сосын үлгілерді неге мақаланың ортасынан бастайсыз? Қанша рет байқап келе жатырмын, бірінші үлгі қойылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:40, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) :Бүкіл Араб-Израиль қақтығыстарына ортақ мақала жасағым келген. Ескерту ескерілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) == Маршмэллоу == Добрый день! Поясните причину вашей [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?diff=3402771&oldid=3402753&title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%BC%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83 отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :Добрый день. Почему слишком большое количество гиперссылок для небольшой статьи? Зачем это? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:27, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Для удобства. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:42, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Зачем удалять, если всё правильно? (Может быть кроме последней ссылки, которая действительно ни к чему.) --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:03, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :::{{@|Рефлексист}} қайырлы күн! "[[:ru:Википедия:Внутренние ссылки|Википедия:Внутренние ссылки]]" бетімен танысып шығуыңызға кеңес беремін -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::::Прочитал. Дальше что? [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 20:06, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :{{@|Рефлексист}} Извините, почему на русском? Если ВЫ хорошо не владеете на казахском, тогда вы не можете подправлять ошибки и пожалуйста не надо сделать гиперссылку на одно и тоже статье, вместе того корректировать оптом (одним кликом) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:10, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::Я тоже не владею хорошо казахским, а писать через гуглопереводчик это издевательство над языком, поэтому напишу на русском. Участник заменил ссылку, ведущую в русскую википедию, ссылкой на статью на казахском языке. Любой человек, искреннее болеющий за казахский язык, такое только приветствовал бы. Вместо этого правку откатывают, а затем приходит аж целый администратор и попрекает участника плохим знанием казахского языка. Приплыли. [[Арнайы:Үлесі/150.241.86.164|150.241.86.164]] 15:51, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::Проверил, откорректировал (ваш вклад остался). Я не упрекаю за незнание казахского языка, насчет гиперссылки, последние время много новички так делают (для галочки). Я думал так же и у вас --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::: Что мешало быть более внимательным и аккуратным с первого раза? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:29, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Может быть потому что человек мог легко ошибиться проверяя несколько сотен новых правок за один раз и никто не отменял человеческий фактор? Как думаете? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:59, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::: Чтобы не попадать впросак, не надо так торопиться. Разве за вашим дружкой кто-то гонится? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:37, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::Проблема решена, правки участника были восстановлены, зачем вы снова пишете? В попытке начать конфликт? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::: Я рад, что проблема, которая вообще-то не должна была возникнуть, всё же решена. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 16:46, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Да, у моего "дружка" нет в жизни других дел, кроме как сидеть в Википедии, поэтому он мог бы и не спешить, вы правы. Мы тоже рады, что "проблема", которая вообще-то вас не касалось, всё же решена. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:59, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :{{@|Менеджер по сроку годности}} делать ничего у вас? Принципиальный вопрос: вы на казахском не умеете грамотно отвечать, тогда что тут делаете. Подправлять ссылку и источник убрать может любой человек. Думаете можете внести существенный вклад в развитие казвикипедий? + Вы {{@|Рефлексист}}, то есть второй фейк аккаунт? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:50, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді қоюды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:31, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :Кеш жарық! Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:56, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық, санаттарға дұрыс санат қою керек (сізде көбісінде бос санат бастап жатырсыз, жоя салдым). Сириядағы азаматтық соғыс санатына интеруики мен ағылшын немесе орыс уикипедиясынан өарап санаттарды қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:22, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) :Кеш жарық! Қазіргісі дұрыс па? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:55, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) ::Керемет, мен көбіне орыс не ағылшын тілінен қарап бастаймын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::Жақсы, ескерту ескерілді [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:31, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Уикипедия дамуына қосқан үлесі үшін == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] — Уикипедия жобасындағы аса белсенді әрекеттері үшін, Уикипедияның дамуы жолындағы үлкен еңбектері үшін! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:47, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) |} :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз, не болып қалды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 16:31, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Қайырлы күн! Сіз дереккөз ретінде студенттерге тесттерге арналған сайтты пайдаланыпсыз.. Жақсы, беделді дереккөз ретінде, кітап немесе бір авторитетті сайттан алсаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Ок,кешірім сұраймын [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:08, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Саламатсыз ба, мен уикилендіру талаптарына сай мақаланы (жүзжылдық соғыс)ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге ол өңдеуімді жоққа шығардыңыз? == Мен "Жүзжылдық соғыс" мақаласының соңында тұрған уикилендіру қажет деген жерді басып, қандай өзгерістер енгізу керек екенің біліп, соның бір тармағына сәйкес мақаланы мазмұнына қарай ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге оны жоққа шығардыңыз ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Бөлімдерді қайтардым [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Қай бөлімдерді ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 19:02, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Эдуард, Каролинг, Ланкастер [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::Енді сіз соны анықтап '''білдіңізғо''', ал мен болсам өңдемеңізді жоққа шығарып жіберіппін. Қателік меннен кетсе мен сіздің жасағаныңызды қайтардым. Не үшін енді маған '''НЕГЕ''' деп жауап беріп тұрсыз? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Неге менің толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Неге менің Алтын Орда тарихы деген мақаладағы толықтыруымды жоққа шығардыңыз???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Сізге айтылдығо оңды-солды сілтеме қоймаңыз деп. Екіншіден дереккөздеріңіз дұрыс емес, құр сөйлем: '''Алтын Орда - Алып Империя, Әл Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті'''. Сіздің ойыңызша бұл жақсы, авторитетті дереккөзбе? Осы ескертулерді ескеріңіз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:53, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Сонда сілтеме керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:58, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Елді мекен == Кеш жарық! Елді мекен үлгісіндегі ''Ел'' деген параметрге мемлекеттің атауын ғана көрсетеді (ешқандай суретсіз және сілтемесіз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:50, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) :Кеш жарық! Сирияның туы өзгерген еді, сіз айтқандай жасадым басында, бірақ ескі туы шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) == Дауыс беру == Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс бере аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:37, 2025 ж. қаңтардың 8 (+05) :Саламатсыз ба [[Арнайы:Үлесі/87.255.222.246|87.255.222.246]] 11:13, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Саломе Зурабишвили == Бұл мақаланы неге жоясыз? Мен оны толықтырдым ғой. Сіз айтқан үлгіні және дереккөзді қостым, санаттарды толықтырдым. Неге басқа адамның еңбегіне соншама аяусыздық танытасыз? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:49, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) Менімше, сіз оны еш себепсіз жойдыңыз. Өзіңізді соншама белсенді администратор ретінде танытқыңыз келсе, мақалаға жақсы-жақсы өңдемелер енгізбейсіз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:06, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :Қаңтардың 25-інде жазғанда сізге мақаланы әліде толықтыру керек деп жаздым. Ақпарат өте аз, дымда жазылмаған деуге болады, сондықтанда менің алдымда мақалаға «жедел жойылсын» үлгісін қойып кеткен. Басқа тілді уикипедиядағы мақалалармен салыстырып қараңызшы. Мен сізге толықтыруға қарайған уақыт бердім. Неге мақаланы бастап, аяқтамай тастап кетесіз? Неге оны мен толықтыруым керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:13, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :: Бес абзац аз емес, сіздікі дұрыс емес! Мен барлық кемшіліктерді жойдым, көлемін кез келген адам қоса алады, оның ішінде сіз де қоса аласыз. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:01, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мақаланы қайтарамын, дұрысынан толықтыруға дайынсыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:05, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Мақаланы еш шартсыз қайтару керек! Бірақ мен толықтырамын ... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:09, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қайтардым. Басқа тілдегі уикипедиялардан қарап толықтырсаңыз болады. Негізі дұрысынан ақпарат еңгізсе жақсы үлкен мақала шығады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:14, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (Шегіндірушілер) will expire on 2025-03-17 07:50:35. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:42, 2025 ж. наурыздың 11 (+05)</div> == Фотосуреттер бойынша == Қайырлы күн! [[Әл-жәбрдің атасы]] атты қазақ тілінде шығатын ғылыми журнал туралы жазған едік. Алайда ондағы фотосуреттерді белгісіз себеппен алып тастаған. Сізден мына суреттерді қалпына келтіруіңізді сұраймын: *Жаңа журнал.jpg *Журнал таныстырылымы.jpg *Журнал оқыған бала.jpg [[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 13:14, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Request for Template Deletion == Hello 1nter pares, I hope you're doing well. Thank you again for your help with the Барунди article deletion earlier. I recently moved the contents of two templates to correctly spelled versions and would like the old, misspelled ones deleted: [[Үлгі:Country data Democratic republic of the Congo]] (should be [[Үлгі:Country data Democratic Republic of the Congo]]) [[Үлгі:Country data Әзірбайжан]] (should be [[Үлгі:Country data Әзербайжан]]) Since these old versions are no longer needed, could you help delete them? Let me know if any further clarification is needed. Thanks in advance! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 15:28, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) :Hi, it's done! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:33, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) == Лужникидегі трагедия == Қайтыс болған адамдардың тізімің неге жойып тастаған едіңіз? [[Қатысушы:Zhantayevraiymbekd|Zhantayevraiymbekd]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhantayevraiymbekd|талқылау]]) 23:01, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) :Кесте жасап еңгізген екенсіз, байқамай қалыппын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:21, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:28, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == InDrive / inDrive == Сәлеметсіз бе! Мен мақала атауындағы бас әріпті кіші әріпке ауыстырдым, себебі бұл компанияның ресми атауы. Егер inDrive атауы барлық жерде осылай жазылса, неге менің түзетуімді жоққа шығардыңыз? Жауап бергеніңізге ризамын. [[Қатысушы:Alothav|Alothav]] ([[Қатысушы талқылауы:Alothav|талқылау]]) 20:46, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Қайырлы кеш! Байқамай қалыппын, өңдемеңізді кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Эрнест Төреханов == Ассаламуалейкүм! Мына мақаланы не себеппен жоюға ұсынатыныңды түсіндіре аласың ба? Бас-аяғы бар мақала ғой... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 12 (+05) == Мақалаларды жартылай қорғау == Сәлеметсізбе Қазақша Уикипедияның администраторы! Сіз менің [[Эрдэнэт қаласы]] [[Яковлев Як-40]] [[Яковлев Як-42]] [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] деген беттерді 1 айға жартылай қорғауға сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:11, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Меніңше тіркелгісі барлар менің беттерімді бұзып тастайды сондықтан. Жартылай қорғау емес. Толық қорғау қылдырып беріңіз. 25 күнге [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :::Ешкім ештеңені бұзбайды. Мақалаларыңызды алаңсыз жаза беріңіз. Бұзақылық болып жатырса, біздер, администраторлар бармыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:48, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 16:10, 2025 ж. шілденің 5 (+05) == Адай ата туралы мақаладағы ақпаратты жою == Қайырлы күн! Менің [[Адай ата]] туралы дереккқөздермен тастап кеткен мақаламның кетіру себебі неде? [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:17, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :Дереккөздерге сүйенген болсаңыз да кейбір жерлерін дұрыс толықтырмапсыз. Сосын... менің білуімше Адайдың әкесі Елтай болу керек. Аңыздың бәрінде солай жазадығой. Шежірешілерде соны айтады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:31, 2025 ж. шілденің 16 (+05) ::Барлығы дереккөздерге сүйініп жазылған. Шежірелерде 2 нұсқа-да кездеседі. Жәнеде мен сол 2 нұсқаны да дәлелдеген болатынмын. Ж. Сәбитов Адайлардың қанын алып тексерген, субкладпен басқа-да алшындармен бірдей болды(C2-M48). Демек Бүткіл Байұлы Әлімұлылардың түпкі атасы бір [[Алау батыр]], ал егер Елтайды әкесі деп алатын болсақ онда олда алшын болуы керек. ::Өтініш мен мақаладағы қалдырған дереккөздерді қарап өту. [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:57, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :::Қарсылық жоқ. Қанымыз С2-М48, иә. Тек қана жазылуы уикипедия стиліне келмейді екен, сол үшін кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. шілденің 16 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі жою == Сәлеметсізбе, мен [[Үлгі:Байрақ/Қонаев қаласы]] деген жасағанын негізі түпнұсқасы [[Үлгі:Байрақ/Қонаев]] болған. Мен сол Қонаев дегенді ашсам Дінмұхамед Қонаев туралы шығып тұр. Ал Қонаев қаласы деп жазсам, басқа қалалардың үлгісінде *қаласы* деген жазу болмайды (тек қала атауымен ғана жазылып тұрады). Осы бетті жойып бере аласызба. Негізі бетті өзім жылжыттым[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:44, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == '''Уикипедия: 25''' == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Газ турбиналы кеме]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:20, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :Мана қарағанымда сіз дефис қойған сияқтысыз. Сосын олай көп үлгі қоюдың қажеті жоқ, жалпы мақала ескі, қаралымы да аз екен, жойылатын мақалалар тізіміне кіреді-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:37, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::«Қаралымы аз» деген уәж Уикипедияда жою критерийі болып саналмайды. Мақаланың жойылуы тек маңыздылық пен дереккөздерге байланысты. ::Үлгілерге келсек, олар мақаладағы нақты мәселелерді көрсету үшін қойылды. Егер белгілі бір үлгі артық деп есептелсе, нақты қайсысы және не себепті екенін көрсетсеңіз, талқылауға дайынмын. Әрі қазақ тіліндегі Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] сияқты үлгілер жоқ сондықтан әр қатені жеке үлгімен көрсеттім. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Әрине, бірақ бұл мақалада бірнеше ұсақ қате емес, бір негізгі проблема бар. Тақырыптың энциклопедиялық маңыздылығы да, мазмұны да дереккөздермен расталмаған. Мәтін 2014 жылдан бері жаңартылмаған, ешқандай сенімді дереккөз көрсетілмеген, ішкі уикисілтемелер жоқ және жалпы құрылымы энциклопедиялық стандартқа сай емес. Осындай жағдайда бірінен соң бірін бірнеше техникалық үлгі қоюдан гөрі, осы түпкі мәселені көрсететін жинақталған белгі маңыздылығы немесе жоюға ұсыныс орынды деп санаймын. Сонымен қатар «сурет жоқ» деген үлгінің қойылуы да бұл жерде маңызды емес, өйткені Уикипедияда иллюстрациясы жоқ, бірақ толыққанды әрі маңыздылығы мойындалған мақалалар өте көп. Суреттің болмауы жоюға немесе мазмұн сапасын бағалауға әсер ететін критерий емес, ол тек екінші реттік, безендіру деңгейіндегі мәселе. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::::Дегенмен өңдеудің толықтай алдыңғы нұсқаға қайтарылуы орфографиялық түзетулерді де жойды. Ал бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша — тілдік ереже, ол мақаланың маңыздылығына тәуелсіз. ::::Егер бірнеше үлгілердің орнына нақты жинақталған үлгіні қолдану дұрыс деп санасаңыз, қай үлгіні қолдануды ұсынатыныңызды нақтыласаңыз жөн болар еді. Қазақша Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] үлгісі болмағандықтан, бар құралдармен мәселені көрсетуге тырыстым. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Уикипедия:25 == [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:49, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторлар) will expire on 2026-01-22 18:04:26. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2026 ж. қаңтардың 16 (+05)</div> == Translation request == Hello, 1nter pares. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello, yes, I will do it in the near future. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:10, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello! Thank you for your patience. I've completed the translations and uploaded both articles ([[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]) to Kazakh Wikipedia. Feel free to reach out if you need more translations. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:36, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Thank you very much for the articles. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 01:47, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Уики-марафонға қатысу == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен уики-марафонға қалай қатысамын мені шақырып тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|Уики-марафон]] ережелерімен танысыңыз, бір оқып, қарап шығыңыз. Сол кезде бәрі түсінікті болады. Сосын ол бетке артық нәрсе жазып жүрмеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге өңдеуге болмайды екен? Қатысқысы келгендер тізімге өз атын жазып жазған мақлаларының сілтемелерін жазып отырады емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:47, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::Оны білемін ғой. Бұл қатысушы жаңадан келген, алдынғы өңдемелерін қарап шықсаң болады, артық ештеңе жазып қоймасын дегенім. Өзі біледі, ескерттік. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге менің жазғанымды алып тастадыңыз бетте [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге сол мақаланы жоққа шығара бересіз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:51, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::Неден бастасам екен... Сұрақ қойюын қоясын, мен жауап беремін, басқа қатысушы жауап береді. Оның бәріне түсіндім дейсің. Бірақ шынында кері жасайсың. Мана ескерттім, уики-марафон бетіне артық нәрсе жазба деп. Ал сен оны өңдеп (дұрыс болса жақсы) Дина Нұрпейісова мақаласын жаздым деп қойыпсың. Сосын [[Дина Нұрпейісова]] бұл айдау беті, оған олай ақпарат қоспайсың. Күндіз неге мақалаға біріктіру үлгісін қойдың десем, үлгіні «жәй» қойдым деп жауап бердің. Бұның алдында қаншама ескерту алдың? Бірнеше рет бұғатталдың, менің және басқа да админ тарапынан. Келесіде ұзағынан бұғаттайтын шығармын, ренжіме. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:08, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Келесіде енді қайталанбайды бұғаттамаңызшы алдағы уақытта мақала жазғанда біріктіру үлгісін қоссам сізге себебін түсіндіремін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы бір сұрайын дегенім осы уики-марафонда қатысушы, мақала, мақала саны, ұпай, осыларды қалай жазуға болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] кейбір мақалаларда қате бар екен соны түзетіп жібердім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) == Қазақстандағы референдум (2022) == Қайырлы түн! Мен мына мақалаға деректер қосып едім, сіз жойыпсыз. Бұның себебі неде? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 01:53, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Қайырлы түн! Мен сіздің өңдемеңізді кері қайтардым, себебі мақала 2022 жылғы референдум туралы, ал 2026 жылға қатысты ақпарат басқа оқиғаға жатады. Мұндай мәліметтерді негізгі мәтінге қоспай, қажет болса «Тағы қараңыз» бөлімінде көрсету дұрыс болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:56, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Енді екі референдум да бір тақырыпта болып, екеуі де Қазақстанда өтіп, оларды бір адам ұйымдастырғаны туралы жазғаным екі мақаланың өзара байланысын ашпай ма?! --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:15, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Қателерді түзету == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] казак деген сөз дұрыс емес қазақ деп жазылуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Казак деген сөз бар. Қарап, ізден. Мақалалардағы сөздерді неге өзгертіп жатырсың? :Сосын мынау менің соңғы ескертуім саған, осыдан кейін 3 айға не 1 жылға бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:18, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Жарайды, түсіндім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:21, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Қаратау Өмірзақұлы мақаласында балғымбав деген дұрыс жазылмаған түзетіп жіберейін бе? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы өзгертістер бойынша талқылау == Қайырлы күн, сіз 16.03 күні, [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы соңғы жасаған өзгерістерді жоққа шығарыпсыз, не себепті және қайта қалпына келтірсе болады ма? [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Қайырлы күн, себебін өңдеп жатырған қатысушыға жазып едім. Қарамаған сияқты. Қосқан сөйлем энциклопедиялық стильге сәйкес келмейді. Уикипедияда оқиғаның процесін емес, тек фактіні ғана беру керек. Сондықтан «таңдап, құжаттарын тапсырды», «үздік оқыды» сияқты баяндау сипатындағы тіркестер қолданылмайды. Соны ескерсеңіздер. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Ол кісі "Жауап бердім, бірақ жауабымды дұрыс отправить ете алмадым ау деймін" дейді. Жақсы, алдағы толықтыруларымызда сіздің ескертпелеріңізді ескереміз. Бұдан ары қарата жаңа материалдарды мен жүктейтін боламын, сондықтан ескертпелеріңізді маған жіберіп тұруыңызды өтінем. Бүгін қосымша материалдар жүктейміз, соны да қарап, бағалауыңызды сұраймын [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :::Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::https://drive.google.com/drive/folders/1ZyKAocMgSIhGy3mBRgR_BfpJCpISx5m1?usp=drive_link ::::Осы файлдағы, вклейка 01,02,03 бөлімдегі суреттерді дереккөз ретінде қолдануға болады ма? ::::Мысалға "Бүкілресейлік олимпиада кезіндегі жетістігі", "Университетті(МФТИ) үздік бітіргені жөніндегі дипломы" осылардың барлығы бір жерде жиналып тұр, егер олай болмайды десеңіз, онда соларды қалай дереккөз ретінде тіркеуге болады [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::Қайырлы кеш, қарап жібере аласыз ба өтініш [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 00:39, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Біріктіру == Қайырлы күн! [[Абдырақ құс]] мақаласын жойып бере аласыз ба? [[Абдырық]] мақаласының дубликаты екен. Негізгі мәліметтерді [[Абдырық]] мақаласына көшіріп қойдым [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:07, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) :Қайырлы күн! Жойылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == 1 == Сәлеметсіз бе! [[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары]] мақаласындағы Мықтыбектің түзетулерін кері қайтаруыңызды (откат) сұраймын. Бұл жерде атауын өзгерту емес, дәл осы кері қайтару әрекеті қажет. Немесе [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]] нұсқасын қалпына келтіріңіз. Өйткені ол беттің атын өзгертпеген, тек мазмұнын авторлықты көрсетпестен көшіре салған. Сонымен қатар, осы тізімдегі маңыздылық критерийлеріне сәйкес келмейтін мақалаларды жоюды сұраймын [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) :? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:11, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) :Сіз тізімдегі мақалаларды өшіресіз бе? Қанша рет сұрауға болады? Шешім дауыс беру арқылы қабылданды ғой. Ал ол болса талқылау бетін өшіруге тырысып жатыр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:05, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) ::Ұмытып кетіппін. Бүгін жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) :::Өшіріп болғанша жыл өтетін шығар [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) ::::Тағы бар ма? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:07, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::[[Эльмира Наурызбайқызы Жүсіпова]], [[Асылзат Ералықызы Қамбарбекова]], [[Салтанат Мадиярқызы]], [[Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева]], [[Қайрат Абдыкаемович Ахсамбиев]], [[Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева]], [[Руслан Қалдыбайұлы Қошқарбаев]], [[Айгерім Ерсұлтанқызы Датқабай]], [[Сүндет Мұратбекұлы Сейітов]], [[Арайлым Сайрамбайқызы Мұратәлиева]], [[Гүлбану Есенқызы Майғарина]], [[Жеңісбек Зайытбекұлы Жекебаев]], [[Лаура Аманғалиқызы]], [[Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева]], [[Айгерім Халмурадқызы Умарова]], [[Қайрат Құрманбаев]], [[Арайлым Сағынтайқызы Сағынтай]], [[Ақбота Батырбекқызы Бейбітбек]], [[Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::Тағы ұмытып қалдың ба? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:23, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) ::::::Жоқ, тізім үшін рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) == AutoWikiBrowser өзімнің аккаунтыма рұқсат сұрау == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :Себебін айттым ғой, берілмейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::Басқа қатысушыларда қолданып жүр ғой. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бот жүргізбей өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат бересіз ба. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Басқалардан сұрап көрші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:49, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::::Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) == Тексерістен өту == Кеш жарық! Кері қайтарып, тексеруден өткізіңізге көп рахмет! ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' тексерістен алыпсыз, алайда мақала шала ғой. Реттедім, келесі жолы олай асықпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:56, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :Кеш жарық! Рақмет! Иә, ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' мақаласын әлі де реттеп, өңдейтін шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:04, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! бәрі дұрыс шығар, мақалаларға пайдалып көріңіз. Қателіктер шығып жатса көмектесемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:28, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :Зертхана бетімде шығарып қойдым, туған күні дегендері шықпай тұр. Сосын кейбір параметрлерге дым жазбасамда бос орын шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Ледник Мраморная стена == Прошу вернуть мои правки в названии ледника [[Мәрмәрлі қабырға мұздығы]]. Есть официальный реестр географических объектов Алматинской области 2014 года, где данный ледник НЕ ПЕРЕВОДИТСЯ на казахский. Данный реестр не распространяется по открытой лицензии, что не является преградой для проверки моего утверждения. А текущее название пришло из Казахской энциклопедии, в которой слишком много ошибок и не ясно, как такой стыд вообще ушел в печать. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Біріншіден, мақала атауын түбегейлі өзгерту алдын ала талқылаусыз жүргізілмеуі тиіс. Мұндай өзгерістер қауымдастық деңгейінде, қажет болған жағдайда әкімшілердің қатысуымен талқылануы тиіс. Екіншіден, сіз келтірген 2014 жылғы географиялық нысандар реестрі ашық қолжетімді емес, сондықтан оны басқа қатысушылар тексере алмайды. Тексерілмейтін дереккөздер Уикипедияда дәлел ретінде қабылданбайды. Үшіншіден, қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған дереккөзге негізделген. Қазақ энциклопедиясы Уикипедияда қолданылатын беделді дереккөздердің бірі болып саналады, сондықтан ондағы мәліметтер негіз ретінде қабылданады. Сондықтан атауды өзгерту үшін алдымен талқылау жүргізіп, тексерілетін және сенімді дереккөздер ұсыну қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:30, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::Позволю с Вами не согласиться: [[:ru:Википедия:Проверяемость|Проверяемость]] информации не следует путать с её доступностью в Интернете. РГО Алматинской области был опубликован ПОЗЖЕ Энциклопедии на казахском, также документ является профильным, касающимся только географии отдельной области. Вы можете подать заявку в соответствующий гос орган и получить к нему доступ. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 22:54, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :::[https://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/kazgeonm.htm Понимаю, это сложнее, чем отменять правки с телефона] но вот есть этот реестр на стороннем сайте, можете пользоваться [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 23:12, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::::Тағы да қайталап айтамын, бұл жердегі сіздің бірінші қателігіңіз, мақала атауын талқылаусыз түбегейлі өзгертуіңіз. Мұндай шешімді өз бетіңізше қабылдауға болмайды. Сіз келтірген реестрге қатысты, тіпті ол дұрыс болғанның өзінде, атауды біржақты өзгертуге жеткілікті негіз болып табылмайды. Мұндай жағдайларда бірнеше сенімді дереккөздер қарастырылып, атау қауымдастық деңгейінде талқылануы тиіс. Қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған беделді дереккөзге негізделген, сондықтан ол талқылаусыз өзгертілмеуі керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:43, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Уики-марафон жайлы == Сәлеметсіз бе, қайырлы кеш! Уики-марафонға байланысты бір сұрағым болып тұр. «Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері» уики-марафонға арналған өзімнің мақалаларымда «Тексерілмеген мақала» деген шаблон тұрса, марафонға қатысуға бола ма? Әлде бұндай шаблонмен мақала есептелмей кетеді ме? Рахмет! [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 17:47, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) :Сәлеметсіз бе, «Тексерілмеген мақала» үлгісі болса да мақала болып санала береді. Ең бастысы жазған мақалаларыңызды марафон кестесіне еңгізуді ұмытпаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:50, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) == Мақала бастау == Қазір жаңа мақала бастауға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-29781-25|&#126;2026-29781-25]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-29781-25|talk]]) 13:35, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) 6kmuudl6zcgl728k9s6o9je34fj2ter 3605883 3605880 2026-05-17T08:38:49Z 1nter pares 146705 /* Мақала бастау */ Жауап беру 3605883 wikitext text/x-wiki == Администраторды сайлау‎ == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06) == Вандализм в статье про список колёс обозрения == Добрый день, почему отменяете мои правки в статье про список колёс обозрения, тем самым возвращая неверную информацию о высоте дубайского колеса обозрения - 167м, хотя оно 250м. возвращаете неверную информацию о колесе обозрения в сочи, удаляете информацию о колесе обозрения в узбекистане... Это что за вандализм? [[Қатысушы:Aqob|Aqob]] ([[Қатысушы талқылауы:Aqob|талқылау]]) 13:34, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Добрый день. При добавлении новой информации в статью прошу вас указать авторитетные источники. Так же завершение строительства колеса обозрения в Дубае было в 2021 году, вы написали 2022. Интересно, кто тут занимается вандализмом? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) == Санат дұрысталды == Кеш жарық! [[:Санат:Қазақ билері|Мына санатты]] дұрыстап қойдым. Сіз көрсеткен қателер жойылды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 00:56, 2024 ж. қазанның 3 (+05) :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Жылжыту == Кеш жарық, Ауған соғысы (1979—1989) деген ескі атауға көптеген мақалалар мен жылжытулар сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу кере, сосын ескісін жедел жоюға ұсынуға болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :Қайырлы күн, дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:16, 2024 ж. қазанның 30 (+05) == Араб-Израиль қақтығысы == Неге дубликат? Сосын үлгілерді неге мақаланың ортасынан бастайсыз? Қанша рет байқап келе жатырмын, бірінші үлгі қойылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:40, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) :Бүкіл Араб-Израиль қақтығыстарына ортақ мақала жасағым келген. Ескерту ескерілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) == Маршмэллоу == Добрый день! Поясните причину вашей [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?diff=3402771&oldid=3402753&title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%BC%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83 отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :Добрый день. Почему слишком большое количество гиперссылок для небольшой статьи? Зачем это? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:27, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Для удобства. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:42, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Зачем удалять, если всё правильно? (Может быть кроме последней ссылки, которая действительно ни к чему.) --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:03, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :::{{@|Рефлексист}} қайырлы күн! "[[:ru:Википедия:Внутренние ссылки|Википедия:Внутренние ссылки]]" бетімен танысып шығуыңызға кеңес беремін -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::::Прочитал. Дальше что? [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 20:06, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :{{@|Рефлексист}} Извините, почему на русском? Если ВЫ хорошо не владеете на казахском, тогда вы не можете подправлять ошибки и пожалуйста не надо сделать гиперссылку на одно и тоже статье, вместе того корректировать оптом (одним кликом) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:10, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::Я тоже не владею хорошо казахским, а писать через гуглопереводчик это издевательство над языком, поэтому напишу на русском. Участник заменил ссылку, ведущую в русскую википедию, ссылкой на статью на казахском языке. Любой человек, искреннее болеющий за казахский язык, такое только приветствовал бы. Вместо этого правку откатывают, а затем приходит аж целый администратор и попрекает участника плохим знанием казахского языка. Приплыли. [[Арнайы:Үлесі/150.241.86.164|150.241.86.164]] 15:51, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::Проверил, откорректировал (ваш вклад остался). Я не упрекаю за незнание казахского языка, насчет гиперссылки, последние время много новички так делают (для галочки). Я думал так же и у вас --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::: Что мешало быть более внимательным и аккуратным с первого раза? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:29, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Может быть потому что человек мог легко ошибиться проверяя несколько сотен новых правок за один раз и никто не отменял человеческий фактор? Как думаете? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:59, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::: Чтобы не попадать впросак, не надо так торопиться. Разве за вашим дружкой кто-то гонится? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:37, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::Проблема решена, правки участника были восстановлены, зачем вы снова пишете? В попытке начать конфликт? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::: Я рад, что проблема, которая вообще-то не должна была возникнуть, всё же решена. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 16:46, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Да, у моего "дружка" нет в жизни других дел, кроме как сидеть в Википедии, поэтому он мог бы и не спешить, вы правы. Мы тоже рады, что "проблема", которая вообще-то вас не касалось, всё же решена. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:59, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :{{@|Менеджер по сроку годности}} делать ничего у вас? Принципиальный вопрос: вы на казахском не умеете грамотно отвечать, тогда что тут делаете. Подправлять ссылку и источник убрать может любой человек. Думаете можете внести существенный вклад в развитие казвикипедий? + Вы {{@|Рефлексист}}, то есть второй фейк аккаунт? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:50, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді қоюды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:31, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :Кеш жарық! Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:56, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық, санаттарға дұрыс санат қою керек (сізде көбісінде бос санат бастап жатырсыз, жоя салдым). Сириядағы азаматтық соғыс санатына интеруики мен ағылшын немесе орыс уикипедиясынан өарап санаттарды қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:22, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) :Кеш жарық! Қазіргісі дұрыс па? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:55, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) ::Керемет, мен көбіне орыс не ағылшын тілінен қарап бастаймын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::Жақсы, ескерту ескерілді [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:31, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Уикипедия дамуына қосқан үлесі үшін == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] — Уикипедия жобасындағы аса белсенді әрекеттері үшін, Уикипедияның дамуы жолындағы үлкен еңбектері үшін! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:47, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) |} :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз, не болып қалды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 16:31, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Қайырлы күн! Сіз дереккөз ретінде студенттерге тесттерге арналған сайтты пайдаланыпсыз.. Жақсы, беделді дереккөз ретінде, кітап немесе бір авторитетті сайттан алсаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Ок,кешірім сұраймын [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:08, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Саламатсыз ба, мен уикилендіру талаптарына сай мақаланы (жүзжылдық соғыс)ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге ол өңдеуімді жоққа шығардыңыз? == Мен "Жүзжылдық соғыс" мақаласының соңында тұрған уикилендіру қажет деген жерді басып, қандай өзгерістер енгізу керек екенің біліп, соның бір тармағына сәйкес мақаланы мазмұнына қарай ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге оны жоққа шығардыңыз ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Бөлімдерді қайтардым [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Қай бөлімдерді ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 19:02, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Эдуард, Каролинг, Ланкастер [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::Енді сіз соны анықтап '''білдіңізғо''', ал мен болсам өңдемеңізді жоққа шығарып жіберіппін. Қателік меннен кетсе мен сіздің жасағаныңызды қайтардым. Не үшін енді маған '''НЕГЕ''' деп жауап беріп тұрсыз? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Неге менің толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Неге менің Алтын Орда тарихы деген мақаладағы толықтыруымды жоққа шығардыңыз???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Сізге айтылдығо оңды-солды сілтеме қоймаңыз деп. Екіншіден дереккөздеріңіз дұрыс емес, құр сөйлем: '''Алтын Орда - Алып Империя, Әл Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті'''. Сіздің ойыңызша бұл жақсы, авторитетті дереккөзбе? Осы ескертулерді ескеріңіз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:53, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Сонда сілтеме керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:58, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Елді мекен == Кеш жарық! Елді мекен үлгісіндегі ''Ел'' деген параметрге мемлекеттің атауын ғана көрсетеді (ешқандай суретсіз және сілтемесіз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:50, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) :Кеш жарық! Сирияның туы өзгерген еді, сіз айтқандай жасадым басында, бірақ ескі туы шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) == Дауыс беру == Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс бере аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:37, 2025 ж. қаңтардың 8 (+05) :Саламатсыз ба [[Арнайы:Үлесі/87.255.222.246|87.255.222.246]] 11:13, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Саломе Зурабишвили == Бұл мақаланы неге жоясыз? Мен оны толықтырдым ғой. Сіз айтқан үлгіні және дереккөзді қостым, санаттарды толықтырдым. Неге басқа адамның еңбегіне соншама аяусыздық танытасыз? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:49, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) Менімше, сіз оны еш себепсіз жойдыңыз. Өзіңізді соншама белсенді администратор ретінде танытқыңыз келсе, мақалаға жақсы-жақсы өңдемелер енгізбейсіз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:06, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :Қаңтардың 25-інде жазғанда сізге мақаланы әліде толықтыру керек деп жаздым. Ақпарат өте аз, дымда жазылмаған деуге болады, сондықтанда менің алдымда мақалаға «жедел жойылсын» үлгісін қойып кеткен. Басқа тілді уикипедиядағы мақалалармен салыстырып қараңызшы. Мен сізге толықтыруға қарайған уақыт бердім. Неге мақаланы бастап, аяқтамай тастап кетесіз? Неге оны мен толықтыруым керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:13, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :: Бес абзац аз емес, сіздікі дұрыс емес! Мен барлық кемшіліктерді жойдым, көлемін кез келген адам қоса алады, оның ішінде сіз де қоса аласыз. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:01, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мақаланы қайтарамын, дұрысынан толықтыруға дайынсыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:05, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Мақаланы еш шартсыз қайтару керек! Бірақ мен толықтырамын ... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:09, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қайтардым. Басқа тілдегі уикипедиялардан қарап толықтырсаңыз болады. Негізі дұрысынан ақпарат еңгізсе жақсы үлкен мақала шығады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:14, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (Шегіндірушілер) will expire on 2025-03-17 07:50:35. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:42, 2025 ж. наурыздың 11 (+05)</div> == Фотосуреттер бойынша == Қайырлы күн! [[Әл-жәбрдің атасы]] атты қазақ тілінде шығатын ғылыми журнал туралы жазған едік. Алайда ондағы фотосуреттерді белгісіз себеппен алып тастаған. Сізден мына суреттерді қалпына келтіруіңізді сұраймын: *Жаңа журнал.jpg *Журнал таныстырылымы.jpg *Журнал оқыған бала.jpg [[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 13:14, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Request for Template Deletion == Hello 1nter pares, I hope you're doing well. Thank you again for your help with the Барунди article deletion earlier. I recently moved the contents of two templates to correctly spelled versions and would like the old, misspelled ones deleted: [[Үлгі:Country data Democratic republic of the Congo]] (should be [[Үлгі:Country data Democratic Republic of the Congo]]) [[Үлгі:Country data Әзірбайжан]] (should be [[Үлгі:Country data Әзербайжан]]) Since these old versions are no longer needed, could you help delete them? Let me know if any further clarification is needed. Thanks in advance! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 15:28, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) :Hi, it's done! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:33, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) == Лужникидегі трагедия == Қайтыс болған адамдардың тізімің неге жойып тастаған едіңіз? [[Қатысушы:Zhantayevraiymbekd|Zhantayevraiymbekd]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhantayevraiymbekd|талқылау]]) 23:01, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) :Кесте жасап еңгізген екенсіз, байқамай қалыппын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:21, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:28, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == InDrive / inDrive == Сәлеметсіз бе! Мен мақала атауындағы бас әріпті кіші әріпке ауыстырдым, себебі бұл компанияның ресми атауы. Егер inDrive атауы барлық жерде осылай жазылса, неге менің түзетуімді жоққа шығардыңыз? Жауап бергеніңізге ризамын. [[Қатысушы:Alothav|Alothav]] ([[Қатысушы талқылауы:Alothav|талқылау]]) 20:46, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Қайырлы кеш! Байқамай қалыппын, өңдемеңізді кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Эрнест Төреханов == Ассаламуалейкүм! Мына мақаланы не себеппен жоюға ұсынатыныңды түсіндіре аласың ба? Бас-аяғы бар мақала ғой... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 12 (+05) == Мақалаларды жартылай қорғау == Сәлеметсізбе Қазақша Уикипедияның администраторы! Сіз менің [[Эрдэнэт қаласы]] [[Яковлев Як-40]] [[Яковлев Як-42]] [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] деген беттерді 1 айға жартылай қорғауға сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:11, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Меніңше тіркелгісі барлар менің беттерімді бұзып тастайды сондықтан. Жартылай қорғау емес. Толық қорғау қылдырып беріңіз. 25 күнге [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :::Ешкім ештеңені бұзбайды. Мақалаларыңызды алаңсыз жаза беріңіз. Бұзақылық болып жатырса, біздер, администраторлар бармыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:48, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 16:10, 2025 ж. шілденің 5 (+05) == Адай ата туралы мақаладағы ақпаратты жою == Қайырлы күн! Менің [[Адай ата]] туралы дереккқөздермен тастап кеткен мақаламның кетіру себебі неде? [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:17, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :Дереккөздерге сүйенген болсаңыз да кейбір жерлерін дұрыс толықтырмапсыз. Сосын... менің білуімше Адайдың әкесі Елтай болу керек. Аңыздың бәрінде солай жазадығой. Шежірешілерде соны айтады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:31, 2025 ж. шілденің 16 (+05) ::Барлығы дереккөздерге сүйініп жазылған. Шежірелерде 2 нұсқа-да кездеседі. Жәнеде мен сол 2 нұсқаны да дәлелдеген болатынмын. Ж. Сәбитов Адайлардың қанын алып тексерген, субкладпен басқа-да алшындармен бірдей болды(C2-M48). Демек Бүткіл Байұлы Әлімұлылардың түпкі атасы бір [[Алау батыр]], ал егер Елтайды әкесі деп алатын болсақ онда олда алшын болуы керек. ::Өтініш мен мақаладағы қалдырған дереккөздерді қарап өту. [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:57, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :::Қарсылық жоқ. Қанымыз С2-М48, иә. Тек қана жазылуы уикипедия стиліне келмейді екен, сол үшін кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. шілденің 16 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі жою == Сәлеметсізбе, мен [[Үлгі:Байрақ/Қонаев қаласы]] деген жасағанын негізі түпнұсқасы [[Үлгі:Байрақ/Қонаев]] болған. Мен сол Қонаев дегенді ашсам Дінмұхамед Қонаев туралы шығып тұр. Ал Қонаев қаласы деп жазсам, басқа қалалардың үлгісінде *қаласы* деген жазу болмайды (тек қала атауымен ғана жазылып тұрады). Осы бетті жойып бере аласызба. Негізі бетті өзім жылжыттым[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:44, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == '''Уикипедия: 25''' == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Газ турбиналы кеме]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:20, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :Мана қарағанымда сіз дефис қойған сияқтысыз. Сосын олай көп үлгі қоюдың қажеті жоқ, жалпы мақала ескі, қаралымы да аз екен, жойылатын мақалалар тізіміне кіреді-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:37, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::«Қаралымы аз» деген уәж Уикипедияда жою критерийі болып саналмайды. Мақаланың жойылуы тек маңыздылық пен дереккөздерге байланысты. ::Үлгілерге келсек, олар мақаладағы нақты мәселелерді көрсету үшін қойылды. Егер белгілі бір үлгі артық деп есептелсе, нақты қайсысы және не себепті екенін көрсетсеңіз, талқылауға дайынмын. Әрі қазақ тіліндегі Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] сияқты үлгілер жоқ сондықтан әр қатені жеке үлгімен көрсеттім. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Әрине, бірақ бұл мақалада бірнеше ұсақ қате емес, бір негізгі проблема бар. Тақырыптың энциклопедиялық маңыздылығы да, мазмұны да дереккөздермен расталмаған. Мәтін 2014 жылдан бері жаңартылмаған, ешқандай сенімді дереккөз көрсетілмеген, ішкі уикисілтемелер жоқ және жалпы құрылымы энциклопедиялық стандартқа сай емес. Осындай жағдайда бірінен соң бірін бірнеше техникалық үлгі қоюдан гөрі, осы түпкі мәселені көрсететін жинақталған белгі маңыздылығы немесе жоюға ұсыныс орынды деп санаймын. Сонымен қатар «сурет жоқ» деген үлгінің қойылуы да бұл жерде маңызды емес, өйткені Уикипедияда иллюстрациясы жоқ, бірақ толыққанды әрі маңыздылығы мойындалған мақалалар өте көп. Суреттің болмауы жоюға немесе мазмұн сапасын бағалауға әсер ететін критерий емес, ол тек екінші реттік, безендіру деңгейіндегі мәселе. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::::Дегенмен өңдеудің толықтай алдыңғы нұсқаға қайтарылуы орфографиялық түзетулерді де жойды. Ал бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша — тілдік ереже, ол мақаланың маңыздылығына тәуелсіз. ::::Егер бірнеше үлгілердің орнына нақты жинақталған үлгіні қолдану дұрыс деп санасаңыз, қай үлгіні қолдануды ұсынатыныңызды нақтыласаңыз жөн болар еді. Қазақша Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] үлгісі болмағандықтан, бар құралдармен мәселені көрсетуге тырыстым. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Уикипедия:25 == [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:49, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторлар) will expire on 2026-01-22 18:04:26. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2026 ж. қаңтардың 16 (+05)</div> == Translation request == Hello, 1nter pares. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello, yes, I will do it in the near future. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:10, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello! Thank you for your patience. I've completed the translations and uploaded both articles ([[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]) to Kazakh Wikipedia. Feel free to reach out if you need more translations. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:36, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Thank you very much for the articles. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 01:47, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Уики-марафонға қатысу == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен уики-марафонға қалай қатысамын мені шақырып тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|Уики-марафон]] ережелерімен танысыңыз, бір оқып, қарап шығыңыз. Сол кезде бәрі түсінікті болады. Сосын ол бетке артық нәрсе жазып жүрмеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге өңдеуге болмайды екен? Қатысқысы келгендер тізімге өз атын жазып жазған мақлаларының сілтемелерін жазып отырады емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:47, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::Оны білемін ғой. Бұл қатысушы жаңадан келген, алдынғы өңдемелерін қарап шықсаң болады, артық ештеңе жазып қоймасын дегенім. Өзі біледі, ескерттік. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге менің жазғанымды алып тастадыңыз бетте [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге сол мақаланы жоққа шығара бересіз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:51, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::Неден бастасам екен... Сұрақ қойюын қоясын, мен жауап беремін, басқа қатысушы жауап береді. Оның бәріне түсіндім дейсің. Бірақ шынында кері жасайсың. Мана ескерттім, уики-марафон бетіне артық нәрсе жазба деп. Ал сен оны өңдеп (дұрыс болса жақсы) Дина Нұрпейісова мақаласын жаздым деп қойыпсың. Сосын [[Дина Нұрпейісова]] бұл айдау беті, оған олай ақпарат қоспайсың. Күндіз неге мақалаға біріктіру үлгісін қойдың десем, үлгіні «жәй» қойдым деп жауап бердің. Бұның алдында қаншама ескерту алдың? Бірнеше рет бұғатталдың, менің және басқа да админ тарапынан. Келесіде ұзағынан бұғаттайтын шығармын, ренжіме. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:08, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Келесіде енді қайталанбайды бұғаттамаңызшы алдағы уақытта мақала жазғанда біріктіру үлгісін қоссам сізге себебін түсіндіремін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы бір сұрайын дегенім осы уики-марафонда қатысушы, мақала, мақала саны, ұпай, осыларды қалай жазуға болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] кейбір мақалаларда қате бар екен соны түзетіп жібердім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) == Қазақстандағы референдум (2022) == Қайырлы түн! Мен мына мақалаға деректер қосып едім, сіз жойыпсыз. Бұның себебі неде? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 01:53, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Қайырлы түн! Мен сіздің өңдемеңізді кері қайтардым, себебі мақала 2022 жылғы референдум туралы, ал 2026 жылға қатысты ақпарат басқа оқиғаға жатады. Мұндай мәліметтерді негізгі мәтінге қоспай, қажет болса «Тағы қараңыз» бөлімінде көрсету дұрыс болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:56, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Енді екі референдум да бір тақырыпта болып, екеуі де Қазақстанда өтіп, оларды бір адам ұйымдастырғаны туралы жазғаным екі мақаланың өзара байланысын ашпай ма?! --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:15, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Қателерді түзету == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] казак деген сөз дұрыс емес қазақ деп жазылуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Казак деген сөз бар. Қарап, ізден. Мақалалардағы сөздерді неге өзгертіп жатырсың? :Сосын мынау менің соңғы ескертуім саған, осыдан кейін 3 айға не 1 жылға бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:18, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Жарайды, түсіндім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:21, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Қаратау Өмірзақұлы мақаласында балғымбав деген дұрыс жазылмаған түзетіп жіберейін бе? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы өзгертістер бойынша талқылау == Қайырлы күн, сіз 16.03 күні, [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы соңғы жасаған өзгерістерді жоққа шығарыпсыз, не себепті және қайта қалпына келтірсе болады ма? [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Қайырлы күн, себебін өңдеп жатырған қатысушыға жазып едім. Қарамаған сияқты. Қосқан сөйлем энциклопедиялық стильге сәйкес келмейді. Уикипедияда оқиғаның процесін емес, тек фактіні ғана беру керек. Сондықтан «таңдап, құжаттарын тапсырды», «үздік оқыды» сияқты баяндау сипатындағы тіркестер қолданылмайды. Соны ескерсеңіздер. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Ол кісі "Жауап бердім, бірақ жауабымды дұрыс отправить ете алмадым ау деймін" дейді. Жақсы, алдағы толықтыруларымызда сіздің ескертпелеріңізді ескереміз. Бұдан ары қарата жаңа материалдарды мен жүктейтін боламын, сондықтан ескертпелеріңізді маған жіберіп тұруыңызды өтінем. Бүгін қосымша материалдар жүктейміз, соны да қарап, бағалауыңызды сұраймын [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :::Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::https://drive.google.com/drive/folders/1ZyKAocMgSIhGy3mBRgR_BfpJCpISx5m1?usp=drive_link ::::Осы файлдағы, вклейка 01,02,03 бөлімдегі суреттерді дереккөз ретінде қолдануға болады ма? ::::Мысалға "Бүкілресейлік олимпиада кезіндегі жетістігі", "Университетті(МФТИ) үздік бітіргені жөніндегі дипломы" осылардың барлығы бір жерде жиналып тұр, егер олай болмайды десеңіз, онда соларды қалай дереккөз ретінде тіркеуге болады [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::Қайырлы кеш, қарап жібере аласыз ба өтініш [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 00:39, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Біріктіру == Қайырлы күн! [[Абдырақ құс]] мақаласын жойып бере аласыз ба? [[Абдырық]] мақаласының дубликаты екен. Негізгі мәліметтерді [[Абдырық]] мақаласына көшіріп қойдым [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:07, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) :Қайырлы күн! Жойылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == 1 == Сәлеметсіз бе! [[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары]] мақаласындағы Мықтыбектің түзетулерін кері қайтаруыңызды (откат) сұраймын. Бұл жерде атауын өзгерту емес, дәл осы кері қайтару әрекеті қажет. Немесе [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]] нұсқасын қалпына келтіріңіз. Өйткені ол беттің атын өзгертпеген, тек мазмұнын авторлықты көрсетпестен көшіре салған. Сонымен қатар, осы тізімдегі маңыздылық критерийлеріне сәйкес келмейтін мақалаларды жоюды сұраймын [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) :? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:11, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) :Сіз тізімдегі мақалаларды өшіресіз бе? Қанша рет сұрауға болады? Шешім дауыс беру арқылы қабылданды ғой. Ал ол болса талқылау бетін өшіруге тырысып жатыр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:05, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) ::Ұмытып кетіппін. Бүгін жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) :::Өшіріп болғанша жыл өтетін шығар [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) ::::Тағы бар ма? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:07, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::[[Эльмира Наурызбайқызы Жүсіпова]], [[Асылзат Ералықызы Қамбарбекова]], [[Салтанат Мадиярқызы]], [[Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева]], [[Қайрат Абдыкаемович Ахсамбиев]], [[Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева]], [[Руслан Қалдыбайұлы Қошқарбаев]], [[Айгерім Ерсұлтанқызы Датқабай]], [[Сүндет Мұратбекұлы Сейітов]], [[Арайлым Сайрамбайқызы Мұратәлиева]], [[Гүлбану Есенқызы Майғарина]], [[Жеңісбек Зайытбекұлы Жекебаев]], [[Лаура Аманғалиқызы]], [[Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева]], [[Айгерім Халмурадқызы Умарова]], [[Қайрат Құрманбаев]], [[Арайлым Сағынтайқызы Сағынтай]], [[Ақбота Батырбекқызы Бейбітбек]], [[Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::Тағы ұмытып қалдың ба? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:23, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) ::::::Жоқ, тізім үшін рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) == AutoWikiBrowser өзімнің аккаунтыма рұқсат сұрау == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :Себебін айттым ғой, берілмейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::Басқа қатысушыларда қолданып жүр ғой. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бот жүргізбей өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат бересіз ба. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Басқалардан сұрап көрші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:49, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::::Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) == Тексерістен өту == Кеш жарық! Кері қайтарып, тексеруден өткізіңізге көп рахмет! ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' тексерістен алыпсыз, алайда мақала шала ғой. Реттедім, келесі жолы олай асықпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:56, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :Кеш жарық! Рақмет! Иә, ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' мақаласын әлі де реттеп, өңдейтін шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:04, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! бәрі дұрыс шығар, мақалаларға пайдалып көріңіз. Қателіктер шығып жатса көмектесемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:28, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :Зертхана бетімде шығарып қойдым, туған күні дегендері шықпай тұр. Сосын кейбір параметрлерге дым жазбасамда бос орын шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Ледник Мраморная стена == Прошу вернуть мои правки в названии ледника [[Мәрмәрлі қабырға мұздығы]]. Есть официальный реестр географических объектов Алматинской области 2014 года, где данный ледник НЕ ПЕРЕВОДИТСЯ на казахский. Данный реестр не распространяется по открытой лицензии, что не является преградой для проверки моего утверждения. А текущее название пришло из Казахской энциклопедии, в которой слишком много ошибок и не ясно, как такой стыд вообще ушел в печать. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Біріншіден, мақала атауын түбегейлі өзгерту алдын ала талқылаусыз жүргізілмеуі тиіс. Мұндай өзгерістер қауымдастық деңгейінде, қажет болған жағдайда әкімшілердің қатысуымен талқылануы тиіс. Екіншіден, сіз келтірген 2014 жылғы географиялық нысандар реестрі ашық қолжетімді емес, сондықтан оны басқа қатысушылар тексере алмайды. Тексерілмейтін дереккөздер Уикипедияда дәлел ретінде қабылданбайды. Үшіншіден, қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған дереккөзге негізделген. Қазақ энциклопедиясы Уикипедияда қолданылатын беделді дереккөздердің бірі болып саналады, сондықтан ондағы мәліметтер негіз ретінде қабылданады. Сондықтан атауды өзгерту үшін алдымен талқылау жүргізіп, тексерілетін және сенімді дереккөздер ұсыну қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:30, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::Позволю с Вами не согласиться: [[:ru:Википедия:Проверяемость|Проверяемость]] информации не следует путать с её доступностью в Интернете. РГО Алматинской области был опубликован ПОЗЖЕ Энциклопедии на казахском, также документ является профильным, касающимся только географии отдельной области. Вы можете подать заявку в соответствующий гос орган и получить к нему доступ. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 22:54, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :::[https://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/kazgeonm.htm Понимаю, это сложнее, чем отменять правки с телефона] но вот есть этот реестр на стороннем сайте, можете пользоваться [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 23:12, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::::Тағы да қайталап айтамын, бұл жердегі сіздің бірінші қателігіңіз, мақала атауын талқылаусыз түбегейлі өзгертуіңіз. Мұндай шешімді өз бетіңізше қабылдауға болмайды. Сіз келтірген реестрге қатысты, тіпті ол дұрыс болғанның өзінде, атауды біржақты өзгертуге жеткілікті негіз болып табылмайды. Мұндай жағдайларда бірнеше сенімді дереккөздер қарастырылып, атау қауымдастық деңгейінде талқылануы тиіс. Қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған беделді дереккөзге негізделген, сондықтан ол талқылаусыз өзгертілмеуі керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:43, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Уики-марафон жайлы == Сәлеметсіз бе, қайырлы кеш! Уики-марафонға байланысты бір сұрағым болып тұр. «Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері» уики-марафонға арналған өзімнің мақалаларымда «Тексерілмеген мақала» деген шаблон тұрса, марафонға қатысуға бола ма? Әлде бұндай шаблонмен мақала есептелмей кетеді ме? Рахмет! [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 17:47, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) :Сәлеметсіз бе, «Тексерілмеген мақала» үлгісі болса да мақала болып санала береді. Ең бастысы жазған мақалаларыңызды марафон кестесіне еңгізуді ұмытпаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:50, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) == Мақала бастау == Қазір жаңа мақала бастауға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-29781-25|&#126;2026-29781-25]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-29781-25|talk]]) 13:35, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) :Қайырлы күн! Мақала жазу үшін сізге 50 өңдеме жасау қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:38, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) el8y9wy02tk0a1k4ezb7vyw1rard3vv 2 725520 3605857 3605595 2026-05-17T08:20:09Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3605857 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]], [[Bunyaviricetes]], [[Polyploviricotina]], [[Negarnaviricota]], [[Orthornavirae]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 sqf88pmi04r7z1vkza77vsv6fzrv9it 0 741531 3605842 3597598 2026-05-17T07:29:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3605842 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымы|Junior Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымы|Junior Eurovision ән байқауы 2026}} {{Ән байқауы | Атауы = Eurovision ән байқауы | Жыл = 2026 | Ұран = ''United by Music''<ref name="Slogan">{{Cite web |url=https://eurovision.tv/story/united-by-music-permanent-slogan |title='United By Music' chosen as permanent Eurovision slogan |work=Eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО) |date=2023-11-14 |access-date=2023-11-14}}</ref><br />(«Музыкамен біріккен») | Логотип = Eurovision Song Contest 2026.jpg | Логотип өлшемі = | 1-жартылай финал = 12 мамыр 2026 | 2-жартылай финал = 14 мамыр 2026 | Финал = 16 мамыр 2026 | Өткізілу орны = {{Ту|Аустрия}} «[[Винер-Штадтхалле]]», [[Вена]], [[Аустрия]] | Жүргізушілер = | Режиссёр = | Супервайзер = {{Ту|Германия}} Михаэль Крён | Продюсер = Герт Карк | Телерадио хабарын таратушы = [[Сурет:ORF logo.svg|35px]] [[Österreichischer Rundfunk]] | Жеңген ән = | Дауыс беру = Әр елдің кәсіби қазылар алқасы 10 әнге 12, 10, 8–1 ұпайдан тұратын топтаманы береді. Дүние жүзіндегі көрермендер 20 әнге дауыс бере алады және олардың дауыстары пропорционалды түрде бөлінеді. Қазылар алқасының және көрермендердің дауыстары барлық дауыстардың 50% құрайды. | Қатысушылар саны = 35 | Финалистер саны = | Дебют = | Қайтып келгендер = {{ESC|Болгария}}<br />{{ESC|Молдова}}<br />{{ESC|Румыния}} | Қайтып келмегендер = {{ESC|Ирландия}}<br />{{ESC|Исландия}}<br />{{ESC|Испания}}<br />{{ESC|Нидерланд}}<br />{{ESC|Словения}} | Дисквалификация = | Карта = ESC 2026 Map.svg | Түс1 = #580448 | Белгі1 = Қатысуын растаған елдер | Түс2 = #a2a397 | Белгі2 = Бұрын қатысқан, бірақ 2026 жылы қатыспайтын елдер | Ортаққор = Eurovision Song Contest 2026 }} '''Eurovision ән байқауы 2026''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2026}}, {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2026}}, {{lang-de|Eurovision Liedwettbewerb 2026}}) — жыл сайын өткізілетін [[Eurovision ән байқауы]]ның өткізілуі жоспарланған 70-шығарылымы. Байқау [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласындағы [[Винер-Штадтхалле]] стадионында 2026 жылғы 12–16 мамырда өтпек. Eurovision ән байқауының 2026 жылғы шығарылымын ұйымдастырушы [[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО) және [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) телекомпаниясы болады.<ref name=":pressconference">{{Cite web |date=18 May 2025 |title=Eurovision 2025 winner's press conference with JJ |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2025-winners-press-conference-jj |access-date=18 May 2025 |work=Eurovision.tv |publisher=[[Еуропалық хабар тарату одағы]] (ЕХТО)}}</ref><ref name=":preparations">{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=18 May 2025 |title=Austria: ORF Commences Eurovision 2026 Work & Special Programming Celebrating JJ's Victory Announced |url=https://eurovoix.com/2025/05/18/eurovision-2026-orf-commences-work/ |access-date=18 May 2025 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> Байқаудың жартылай финалдары мен финал 2026 жылғы мамырда өткізілуі жоспарланған. == Өткізілу орны == Алдыңғы жылы өткен [[Eurovision ән байқауы 2025|Eurovision 2025]] ән байқауындағы «[[Wasted Love]]» әнімен [[Йоханнес Пич|JJ]] жеңісінен кейін 2026 жылғы Eurovision ән байқауы [[Аустрия]]да өтетін болды. Eurovision ән байқауы Венада үшінші рет өтпек; өткен екеуі [[Eurovision ән байқауы 1967|1967 жылы]] және [[Eurovision ән байқауы 2015|2015]] жылдары өткен болатын. Таңдалған арена — 2015 жылғы шығарылым өткізген, 16 152 адам сыйдыратын [[Винер-Штадтхалле]]. Байқау астанада 2018 жылғы байқаудан бері бірінші рет өтпек.<ref name="esc-location-202508202">{{cite web |date=2025-08-20 |title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2026-vienna-host-city-70th |access-date=20 August 2025 |work=Eurovision.tv |publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU) |language=en |location=Geneva}} {{Wayback|url=https://archive.ph/boTtx |date=2025-08-20}}</ref> === Іріктеу === {{ПозКарта+ |Аустрия |float=left |width=320 |caption=Өткізуші Вена қаласы (көк түспен), шорт-листке енген қалалар (жасыл түспен), іріктеу байқауына өтінім берген қалалар (қызыл түспен) және қызығушылық танытқан, бірақ ақырында өтінім бермеген басқа қалалар мен елді мекендер (сұр түспен) |places= {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.076 |long=15.421 |label=[[Грац]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.268 |long=11.393 |label=[[Иннсбрук]] |position=right |mark=Red pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.239 |long=14.192 |label=[[Вельс]] & [[Линц]] |position=left |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.283 |long=16.200 |label=[[Оберварт]] |position=left |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.200 |long=15.616 |label=[[Санкт-Пёльтен]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=48.208 |long=16.372 |label=[[Вена]] |position=top |mark=Red pog.svg}} {{ПозКарта~ |Аустрия |lat=47.967 |long=16.400 |label=[[Эбрайхсдорф]] |position=bottom |mark=Gray pog.svg}} }} '''Белгілер:'''<br /> {{Color box|#CEDFF2|†|border=darkgray}} Өткізуші қала {{Color box|#F2E0CE|^|border=darkgray}} Жеребеге өтінім берген {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Қала ! scope="col" | Өткізілу орны ! scope="col" | Жазбалар ! scope="col" | {{Tooltip|Дер.|Дереккөздер}} |- ! [[Эбрайхсдорф]] | ''Уақытша арена'' | Ұсынылған орын 20 000 адам сыйдыратын уақытша арена еді. 30 000 адам сыйдыратын басқа арена жасалмақ болды, алайда қала 15 маусымда іріктеуден шығып кетті. | <ref name="Ebreichsdorf">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/05/26/eurovision-2026-comer-city-presents-proposal-to-host-eurovision/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Presents Proposal to Host Eurovision |date=2025-05-26 |language=en |accessdate=2025-05-27 |work=Eurovoix.com |first=Anthony |last=Granger}}</ref><ref name="NoEbreichsdorf">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2025/06/15/eurovision-2026-ebreichsdorf-comer-city-withdraws-from-bidding-process/ |title=Eurovision 2026: Ebreichsdorf's 'Comer City' Withdraws From Bidding Process |language=en |date=2025-06-15 |first=Anthony |last=Granger |publisher=Eurovoix}}</ref> |- ! rowspan=2| [[Грац]] | [[Stadthalle Graz]] | rowspan=2| Жеребеден 27 маусымда шықты | rowspan=2| <ref name="KL">{{Cite web |date=2025-05-18 |title="Perfekte Location": Klaus Leutgeb will ESC 2026 an den Schwarzlsee holen |url=https://www.kleinezeitung.at/steiermark/graz/19700155/klaus-leutgeb-will-esc-2026-an-den-schwarzlsee-holen |accessdate=2025-05-18 |publisher=[[Kleine Zeitung]] |language=de}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=2025-06-27 |title=Eurovision 2026: Graz Will Not Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/27/eurovision-2026-graz-will-not-bid-to-host/ |language=en |accessdate=2025-06-27 |publisher=Eurovoix}}</ref> |- | Schwarzl Freizeitzentrum |- style="background:#F2E0CE" ! scope="row" style="background:#F2E0CE" |[[Иннсбрук]]{{spaces}}^ | [[Olympiahalle]] | [[1964 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1964 жылғы]] және [[1976 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1976 жылғы]] Қысқы Олимпиада ойындарының [[мәнерлеп сырғанау]] мен [[шайбалы хоккей]] іс-шараларын өткізді. | <ref>{{cite web |last=Granger |first=Anthony |title=Eurovision 2026: Innsbruck City Council Approves Bid to Host |url=https://eurovoix.com/2025/06/11/eurovision-2026-innsbruck-city-council-approves-bid/ |language=en |publisher=Eurovoix |date=2025-06-11 |accessdate=2025-06-11}}</ref> |- ! [[Оберварт]] | Messe Oberwart | Жеребеден 21 маусымда шықты. | <ref name=":3">{{Cite web|date=2025-05-18 |title=Oberwart will ESC-Austragungsort werden |url=https://burgenland.orf.at/stories/3305824/ |accessdate=2025-05-18 |work=Burgenland.ORF.at |publisher=ORF |language=de}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |author=Rachbauer, Stefanie; Kroisleitner, Oona |title=Oberwart bewirbt sich doch nicht für den Song Contest 2026 |url=https://www.derstandard.at/story/3000000274784/oberwart-bewirbt-sich-doch-nicht-fuer-den-song-contest-2026 |accessdate=2025-06-21 |publisher=Der Standard |language=de}}</ref> |- style="background:#CEDFF2" ! scope="row" style="background:#CEDFF2" |[[Вена]]{{spaces}}† | [[Винер-Штадтхалле|Wiener Stadthalle]] | [[Eurovision ән байқауы 2015|2015 жылғы байқау]]ды өткізді. | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-06-03 |title=Eurovision 2026: Vienna Actively Bidding to Host For a Third Time |url=https://eurovoix.com/2025/06/03/eurovision-2026-vienna-actively-bidding-to-host-for-a-third-time/ |accessdate=2025-06-12 |publisher=Eurovoix |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jambylinfo.kz/zhanalyqtar/evrovidenie-2026-venada-tedi |title="Евровидение-2026" Венада өтеді |language=kk |last=Сәдуақас |first=Айсұлу |work=jambylinfo.kz |date=2025-08-20 |accessdate=2025-08-20}}</ref> |- ! scope="row" | {{nowrap|[[Вельс]] және [[Линц]]}} | Messe Wels | Жеребеге бірге қатысты, Вельс байқаудың басты қаласы болмақ болған. Орында жоспар бойынша 2026 жылғы наурызда бітетін құрылыс жүрді. Жеребеден 1 шілдеде шықты. | <ref>{{Cite web |date=2025-06-04 |title=ESC: Wels und Linz offiziell angemeldet |url=https://ooe.orf.at/stories/3308305/ |accessdate=2025-06-12 |work=ooe.ORF.at |language=de}}</ref><ref name=":9">{{Cite web |title=Keine Bewerbung Oberösterreichs für den Eurovision Song Contest 2026 |language=de |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20250701_OTS0170/keine-bewerbung-oberoesterreichs-fuer-den-eurovision-song-contest-2026 |accessdate=2025-07-01 |work=OTS.at}}</ref> |- |} == Қатысушы елдер == Eurovision ән байқауына қатысу құқығына ие болу үшін Eurovision жүйесі арқылы байқауды қабылдауға және оны бүкіл ел бойынша тікелей таратуға қабілетті [[Еуропалық хабар тарату одағы]]ның (ЕХТО) белсенді мүшесі болып табылатын ұлттық телерадио хабарын таратушысы қажет. ЕХТО барлық белсенді мүшелерін байқауға қатысуға шақырады. «Үлкен бестікке» кіретін елдер мен қабылдаушы ел Аустрия байқаудың финалына автоматты түрде өтеді деп, ал қалған барлық елдер екі жартылай финалдың біріне орналасады деп күтілуде. 2025 жылғы желтоқсанындағы жағдай бойынша келесі елдер Eurovision 2026 ән байқауына қатысуға ниетті екенін мәлімдеді: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ Eurovision 2026 ән байқауының қатысушылары ! scope="col" | Ел ! scope="col" | Телерадио<br />хабарын<br />таратушы ! scope="col" | Әртіс ! scope="col" | Ән ! scope="col" | Тілі ! scope="col" | Ән<br />авторлары ! scope="col" | {{Tooltip|Дер.|Дереккөздер}} |- ! scope="row" | {{ESC|Албания}} | [[Radio Televizioni Shqiptar|RTSH]] | [[Алис]] | «[[Nân]]»<br/><small>''«Ана»''</small> | [[Албан тілі|албан]] | {{hlist|Алис Каллачи|Десара Джини|Эрет Барбуллуши}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Alis will represent Albania at Vienna 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/alis-albania-vienna-2026/ |access-date=2025-12-21 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Армения}} | [[Армения 1|AMPTV]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" |<ref name="esc2026 partecipants">{{cite web |date=2025-12-15 |title=35 broadcasters to compete at 70th Eurovision Song Contest in Vienna |url=https://www.eurovision.com/stories/35-broadcasters-70th-eurovision-song-contest-vienna/ |access-date=2025-12-15 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Аустралия}} | [[Special Broadcasting Service|SBS]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Dale |date=2025-09-03 |title=Australia confirmed to compete at Eurovision 2026 |url=https://www.aussievision.net/post/australia-confirmed-to-compete-at-eurovision-2026 |access-date=2025-09-03 |website=Aussievision |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ignatiuk |first=Szymon |date=2025-09-03 |title=Australia potwierdza udział w Eurowizji 2026! |url=https://escspot.pl/2025/09/03/australia-potwierdza-udzial-w-eurowizji-2026/ |access-date=2025-09-03 |website=ESCSpot |language=pl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Аустрия}} | [[Österreichischer Rundfunk|ORF]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 20 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Heap |first=Steven |date=18 May 2025 |title=Austria: ORF Confirms Internal Selection for Eurovision 2026 |url=https://eurovoix.com/2025/05/18/orf-confirms-internal-selection-for-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604002130/https://eurovoix.com/2025/05/18/orf-confirms-internal-selection-for-2026/ |archive-date=4 маусым 2025 |access-date=19 мамыр 2025 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Әзербайжан}} | [[İctimai Television|İTV]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Hajizade |first=Aysel |date=2025-08-06 |title=Azərbaycanı “Avroviziya”da “Səs Azərbaycan”ın qalibi təmsil edəcək? Açiqlama |url=https://azxeber.com/az/azerbaycani-avroviziyada-ses-azerbaycanin-qalibi-temsil-edecek-aiqlama/maqazin/ |access-date=2025-08-12 |website=Azxeber |language=az |quote=O, Azərbaycanın "Avroviziyada” iştirak etməyəcəyi haqda yayılan məlumatların əsassız olduğunu bildirib. }}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Бельгия}} | [[RTBF]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Delpierre |first=Alisson |title=Eurovision : la RTBF a tranché et elle participera |url=https://www.rtbf.be/article/eurovision-la-rtbf-a-tranche-et-elle-participera-11643154 |access-date=2025-12-05 |website= |publisher=RTBF |language=fr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Болгария}} | [[Болгария ұлттық телевидениесі|BNT]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-10-31 |title=България се завръща на „Евровизия“ |url=https://bnt.bg/news/balgariya-se-zavrashta-na-evroviziya-343372news.html |access-date=2025-10-31 |publisher=[[Болгария ұлттық телевидениесі|BNT]] |language=bg}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Германия}} | [[Südwestrundfunk|SWR]]{{efn|Германияның [[ARD]] қоғамдық хабар тарату консорциумы атынан<ref name="SWR">{{Cite web |date=27 January 2025 |title=SWR übernimmt 2026 Federführung für Eurovision Song Contest |url=https://www.eurovision.de/news/SWR-uebernimmt-Federfuehrung-fuer-Eurovision-Song-Contest,wechsel112.html |access-date=27 January 2025 |website=Eurovision.de |language=De}}</ref><ref>{{cite web |title=Alle deutschen ESC-Acts und ihre Titel |url=https://www.eurovision.de/teilnehmer/Alle-deutschen-ESC-Acts-und-ihre-Titel,vorentscheid386.html |publisher=[[ARD]] |access-date=12 June 2025 |language=de}}</ref>}} | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 28 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=3 June 2025 |title=Germany: SWR confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200902/germany-swr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604093037/https://esctoday.com/200902/germany-swr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |archive-date=4 June 2025 |access-date=3 June 2025 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Грекия}} | [[Hellenic Broadcasting Corporation|ERT]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Charalambopoulos |first=Sotiris |date=19 May 2025 |title=Eurovision 2026: Η πρώτη απόφαση της ΕΡΤ για τη συμμετοχή της Ελλάδας |url=https://www.ieidiseis.gr/media-news/494538/eurovision-2026-i-proti-apofasi-tis-ert-gia-ti-symmetochi-tis-elladas/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531160654/https://www.ieidiseis.gr/media-news/494538/eurovision-2026-i-proti-apofasi-tis-ert-gia-ti-symmetochi-tis-elladas/ |archive-date=31 May 2025 |access-date=19 May 2025 |website=iEidiseis |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-05-23 |title=Μαρία Κοζάκου: «Θα έχουμε εθνικό τελικό του χρόνου» | Τι απαντά στις αρνητικές κριτικές για την Klavdia | What she says to the negative opinions about Klavdia |url=https://www.ethnos.gr/tv-media/article/366981/mariakozakoythaexoymeethnikotelikotoyxronoytiapantastisarnhtikeskritikesgiathnklavdia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528191637/https://www.ethnos.gr/tv-media/article/366981/mariakozakoythaexoymeethnikotelikotoyxronoytiapantastisarnhtikeskritikesgiathnklavdia |archive-date=28 May 2025 |access-date=2025-05-26 |website=[[Ethnos (newspaper)|Ethnos]] |language=el}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Грузия}} | [[Georgian Public Broadcaster|GPB]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-12-05 |title=🇬🇪 Georgia: GPB Confirms Participation in the Eurovision Song Contest 2026 |url=https://eurovoix.com/2025/12/05/georgia-eurovision-song-contest-2026/ |access-date=2025-12-05 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Дания}} | [[Danmarks Radio|DR]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 14 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Christensen |first=Andreas Erecius |date=23 May 2025 |title=Frederikshavn jubler over Melodi Grand Prix: 'Jeg kan næsten ikke være i min egen krop' |url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/frederikshavn-jubler-over-melodi-grand-prix-jeg-kan-naesten-ikke-vaere-i-min-egen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250524201458/https://www.dr.dk/nyheder/indland/frederikshavn-jubler-over-melodi-grand-prix-jeg-kan-naesten-ikke-vaere-i-min-egen |archive-date=24 May 2025 |access-date=26 May 2025 |website=[[Danmarks Radio|DR]] |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clausen |first=Jakub Bøgen |date=23 May 2025 |title=Frederikshavn er Årets Grand Prix By i 2026 |url=https://www.dr.dk/presse/presse-indhold/frederikshavn-er-aarets-grand-prix-i-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526065941/https://www.dr.dk/presse/presse-indhold/frederikshavn-er-aarets-grand-prix-i-2026 |archive-date=26 May 2025 |access-date=23 May 2025 |website=[[Danmarks Radio|DR]] |language=da}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Израиль}} | [[Israeli Public Broadcasting Corporation|IPBC]] | style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы ақпанда анықталады'' | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |title=Israel remains in Eurovision |url=https://eurovisionworld.com/esc/israel-remains-in-eurovision |website=Eurovisionworld |language=en-gb |date=2025-12-04}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Италия}} | [[RAI]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 28 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-10-16 |title=Regolamento | Sanremo 2026 | 76° festival della canzone italiana |url=https://www.rai.it/dl/doc/2025/10/16/1760605395788_Regolamento%20Sanremo%202026%20-%20-.pdf |access-date=2025-10-16 |website=[[RAI]] |language=it}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Кипр}} | [[Cyprus Broadcasting Corporation|CyBC]] | [[Антигони]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-08-04 |title=Cyprus: CyBC confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200946/cyprus-cybc-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-08-04 |website=ESCToday |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Латвия}} | [[Латвия телевидениесі|LTV]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 14 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-08-01 |title='Supernovai' gatavi? Sākas pieteikšanās Latvijas Sabiedriskā medija dziesmu konkursam |url=https://www.lsm.lv/raksts/kultura/izklaide/01.08.2025-supernovai-gatavi-sakas-pieteiksanas-latvijas-sabiedriska-medija-dziesmu-konkursam.a608820/ |access-date=2025-08-01 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |language=lv}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lsm.lv/temas/supernova/par-konkursu/ |title=Par konkursu |access-date=2025-08-01 |date=2025-08-01 |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |language=lv}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Литва}} | [[Литва ұлттық радио және телевидениесі|LRT]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 27 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-07-08 |title=Lithuania: LRT confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/201002/lithuania-lrt-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-07-08 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Люксембург}} | [[RTL Group|RTL]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 24 қаңтарда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-06-10 |title=Luxembourg to return to Eurovision stage in 2026 |url=https://today.rtl.lu/culture/music/a/2311461.html |url-status=live |access-date=2025-06-10 |website=today.rtl.lu |publisher=[[RTL Lëtzebuerg]] |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Мальта}} | [[Public Broadcasting Services|PBS]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 17 қаңтарда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-05-29 |title=Malta: Eurovision 2026 Participation Confirmed & Songwriting Camp Announced |url=https://eurovoix.com/2025/05/29/malta-eurovision-2026-participation-confirmed/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531160831/https://eurovoix.com/2025/05/29/malta-eurovision-2026-participation-confirmed/ |archive-date=31 мамыр 2025 |access-date=2025-05-29 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Молдова}} | [[Телерадио-Молдова|TRM]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 17 қаңтарда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=3 November 2025 |title=🇲🇩 Moldova: Returns to the Eurovision Song Contest|url=https://eurovoix.com/2025/11/03/moldova-return-eurovision-song-contest/ |access-date=3 November 2025 |website=Eurovoix.com}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Норвегия}} | [[Norwegian Broadcasting Corporation|NRK]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 28 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Hyttebakk |first=Jon Marius |date=2025-06-20 |title=Send inn låt til MGP 2026 |url=https://www.nrk.no/mgp/send-inn-lat-til-mgp-2026-1.17429766 |access-date=2025-06-20 |publisher=[[Norwegian Broadcasting Corporation|NRK]] |language=nb-NO}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-06-19 |title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200876/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-06-19 |website=ESCToday |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Польша}} | [[Поляк телевидениесі|TVP]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Sychowiec |first=Maciej |date=2025-11-03 |title=Eurowizja 2026: 14 lutego wybierzemy reprezentanta Polski! Znamy zasady |url=https://eurowizja.org/eurowizja-polska-2026-preselekcje/ |access-date=2025-11-03 |website=Eurowizja.org |publisher=OGAE Poland |language=pl-PL}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Португалия}} | [[Португалия радио және телевидениесі|RTP]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 7 наурызда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |url=https://publicidade.rtp.pt/portfolio-item/festival-da-cancao-2026/ |title=Festival da Canção 2026 |quote=A música vencedora irá representar Portugal no ESC 2026 que se realiza em maio 2026, em Viena, Aústria. |language=pt |publisher=[[Португалия радио және телевидениесі|RTP]] |date=2025-09-16 |access-date=2025-10-17 |url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Румыния}} | [[Румыния телевидениесі|TVR]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Ulieru |first=Alice |date=2025-10-30 |title=TVR revine pe scena Eurovision. România va participa la cea de-a 70-a ediție a Eurovision Song Contest, la Viena |url=https://tvrinfo.ro/tvr-revine-pe-scena-eurovision-romania-va-participa-la-cea-de-a-70-a-editie-a-eurovision-song-contest-la-viena/ |access-date=2025-10-30 |website=TVR Info |publisher=[[Румыния телевидениесі|TVR]] |language=ro}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Сан-Марино}} | [[San Marino RTV|SMRTV]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 7 наурызда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-09-08 |title=San Marino: SMRTV confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/201056/san-marino-smrtv-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-06-20 |publisher=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Сербия}} | [[Сербия радио және телевидениесі|RTS]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-05-26 |title=Душка Вучинић: Србија се не повлачи са 'Песме Евровизије' |url=https://www.rts.rs/rts/pesma-evrovizije/pesma-evrovizije-2025/vesti/5719143/evrovizija-duska-vucinic-povlacenje-srbija-na-pesmi-evrovizije.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250531231921/https://www.rts.rs/rts/pesma-evrovizije/pesma-evrovizije-2025/vesti/5719143/evrovizija-duska-vucinic-povlacenje-srbija-na-pesmi-evrovizije.html |archive-date=31 May 2025 |access-date=2025-05-26 |publisher=[[Radio Television of Serbia|RTS]] |language=sr-cyrl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Украина}} | [[Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясы|Suspilne]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 7 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Makarets |first=Alina |date=25 August 2025 |title=Суспільне: Україна візьме участь у Євробаченні – 2026 |url=https://eurovision.ua/7276-suspilne-ukrayina-vizme-uchast-u-yevrobachenni-2026/ |access-date=2025-08-25 |website=Eurovision.ua |publisher=[[Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясы|Suspilne]] |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jaromin |first=Piotr |date=2025-09-03 |title=Ukraina otwiera zgłoszenia do swoich selekcji do Eurowizji 2026 i ujawnia datę ich finału |url=https://escspot.pl/2025/09/03/ukraina-otwiera-zgloszenia-do-swoich-selekcji-do-eurowizji-2026-i-ujawnia-date-ich-finalu/ |access-date=2025-09-03 |website=ESCSpot |language=pl}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Ұлыбритания}} | [[Би-Би-Си|BBC]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=9 August 2024 |title=BBC Studios retains the contract to produce UK coverage of Eurovision until 2028 |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/eurovision-tender-uk-coverage-until-2028 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413115659/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2024/eurovision-tender-uk-coverage-until-2028 |archive-date=13 April 2025 |access-date=23 November 2024 |website=BBC Media Centre |publisher=[[Би-Би-Си|BBC]] |language=en-GB |quote=BBC Studios will also work alongside the BBC in the selection of the UK act, and oversee their performance.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-05-28 |title=United Kingdom: BBC confirms participation at Eurovison 2026 |url=https://esctoday.com/200845/united-kingdom-bbc-confirms-participation-at-eurovison-2026/ |access-date=2025-05-28 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Финляндия}} | [[Yle]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 28 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite news |url=https://yle.fi/a/74-20197985 |date=2025-12-04 |access-date=2025-12-04 |publisher=Yle |title=Israel saa osallistua Euroviisuihin – Alankomaat, Espanja, Irlanti ja Slovenia jäävät pois, Suomi osallistuu |first1=Laura |last1=Kangas |first2=Anni |last2=Kavander |first3=Paula |last3=Tapiola |lang=fi}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Франция}} | [[France Télévisions]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2025-09-17 |title=France: France Télévisions Confirms Eurovision 2026 Participation |url=https://eurovoix.com/2025/09/17/france-televisions-confirms-eurovision-2026-participation/ |access-date=2025-09-17 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Хорватия}} | [[Хорват радиотелевидениесі|HRT]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |title=Otvoren natječaj za DORU 2026. |url=https://magazin.hrt.hr/zabava/otvoren-natjecaj-za-doru-2026-12341921 |access-date=2025-09-22 |website=Hrvatska radiotelevizija |language=hr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Черногория}} | [[Черногория радио және телевидениесі|RTCG]] | [[Тамара Живкович]] | «[[Nova zora]]» | [[Черногор тілі|черногор]] | Борис Суботич | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Tamara Živković predstavljaće Crnu Goru na Eurosongu 2026. u Beču |trans-title=Tamara Živković will represent Montenegro at Eurovision 2026 in Vienna |url=https://rtcg.me/magazin/eurosong/montesong/792311/tamara-zivkovic-predstavljace-crnu-goru-na-eurosongu-2026-u-becu.html |access-date=2025-12-21 |publisher=[[Черногория радио және телевидениесі]] (RTCG) |language=cnr}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Чехия}} | [[Чех телевидениесі|ČT]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-09-03 |title=Výběr českého reprezentanta 2026 - Eurovision Song Contest |url=https://www.ceskatelevize.cz/porady/10000000484-eurovision-song-contest/13809-vyber-ceskeho-reprezentanta-2026/ |access-date=2025-09-03 |website=[[Чех телевидениесі|ČT]] |language=cs}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Швеция}} | [[Sveriges Television|SVT]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 7 наурызда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-07-03 |title=Sweden: SVT confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200872/sweden-svt-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |access-date=2025-07-03 |website=ESCToday |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boman |first=Hilda |date=2025-09-17 |title=Hit kommer Melodifestivalen 2026 |url=https://www.aftonbladet.se/a/xmaq2V |access-date=2025-09-17 |website=[[Aftonbladet]] |language=sv}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Швейцария}} | [[Швейцариялық радиотарату және телевизия қоғамы|SRG SSR]] | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | {{N/A|}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Jiandani |first=Sanjay |date=2025-06-02 |title=Switzerland: SRG-SSR confirms participation at Eurovision 2026 |url=https://esctoday.com/200887/switzerland-srg-ssr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603123934/https://esctoday.com/200887/switzerland-srg-ssr-confirms-participation-at-eurovision-2026/ |archive-date=2025-06-03 |access-date=2025-06-02 |website=ESCToday |language=en}}</ref> |- ! scope="row" | {{ESC|Эстония}} | [[Eesti Rahvusringhääling|ERR]] | colspan="4" rowspan="1" style="background:#DDF; text-align:center" | ''2026 жылғы 14 ақпанда анықталады'' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Rebane |first=Karmen |date=2025-09-19 |title=Eesti Laul 2026. In English |url=https://eeter.err.ee/1609801701/eesti-laul-2026-in-english |access-date=2025-09-19 |website=ERR News |language=en-GB}}</ref> |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Өткен орны == [[Сурет:Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg|солға|нобай|250x250 нүкте|Wiener Stadthalle Вена – 2026 жылғы байқаудың өткен орны]] [[Сурет:Wien_Rathaus_hochauflösend.jpg|солға|нобай|Вена қалалық әкімшілігі – 2026 жылғы байқаудың жеребе тарту рәсімі мен ашылу салтанатын өткізілген орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat-inline|Eurovision Song Contest 2026|Eurovision ән байқауы 2026}} * {{Ресми сайт|eurovision.tv}} {{Eurovision ән байқауы 2026}} {{Eurovision ән байқауы}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Eurovision ән байқауы|2026]] [[Санат:Eurovision ән байқауы 2026| ]] [[Санат:Жылдар бойынша Eurovision ән байқауы]] 2einea4kras33ei1d6hque2j034npe3 0 746210 3605784 3434523 2026-05-16T21:57:16Z Nurken 111493 /* */ 3605784 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы |шынайы атауы = {{lang-en|Leader of His Majesty's Most Loyal Opposition}} |ел = Ұлыбритания |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Кеми Баденок]] |тағайындалған = 2 қараша 2024 жылдан бастап |портреті = Official portrait of Kemi Badenoch MP crop 2, 2024.jpg |портреттің ені = 220px |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |тағайындалды = Парламенттегі үкіметке кірмейтін ең ірі партия, [[Британ монархтарының тізімі|Ұлы Мәртебелі]]нің қарауына қызмет етеді |мүше = [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] · [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|Көлеңкелі кабинет]] · [[Ұлыбритания Құпия кеңесі|Құпия кеңес]] |өкілеттігінің мерзімі = Өзін бұл қызметке тағайындаған партияның көшбасшысы бола бергенінше |айлығы = £144,649<ref name="HoC Library">{{cite web|url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-8839/CBP-8839.pdf|page=51|title=Appendix 3: Ministerial salaries – salary entitlements|work=House of Commons Library|accessdate=2020-04-05}}</ref><br>(депутаттың £91,346 айлығын қоса айтқанда)<ref>{{cite web|url=https://www.parliament.uk/about/mps-and-lords/members/pay-mps/|title=Pay and expenses for MPs|work=parliament.uk|accessdate=2020-04-05}}</ref> |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = наурыз 1807 |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Уильям Гренвиль|лорд Гренвиль]] |соңғысы = |сайты = [https://members.parliament.uk/Opposition/Cabinet Ұлы Мәртебелінің Ресми Оппозициясы: Көлеңкелі Кабинет] }} '''Ұлы Мәртебеліге Адал Оппозицияның көшбасшысы''' ({{lang-en|Leader of His Majesty's Most Loyal Opposition}}; қысқартқанда '''Оппозицияның көшбасшысы''', {{lang-en|Leader of the Opposition}}) — Ұлыбритания [[Ресми оппозиция (Ұлыбритания)|Ресми оппозиция]]сына басшылық ететін адам. Бұл қызметте болған адам, оған қоса, [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|Көлеңкелі кабинет]] [[үкімет басшысы]] болып келеді және [[Ұлыбритания премьер-министрі|Ұлыбританияның көлеңкелі премьер-министрі]] деп аталады. Оппозиция көшбасшысы қызметін, көбіне, үкімет коалициясына кірмейтін ең ірі партияның басшысы болады.<ref>{{Cite web|url= https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1975/27 |title= Ministerial and other Salaries Act 1975 |lang= en |work= legislation.gov.uk}}</ref> Оппозиция жетекшісінің Парламент депутаты ретіндегі жалақысына қосымша жалақы алуға құқығы бар. 2019 жылы бұл қосымша ақша 65,181 [[фунт стерлинг]] болды.<ref name="HoC Library"/> Оппозицияның қазіргі көшбасшысы — [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]]ның жетекшісі [[Кеми Баденок]]. == Міндеттері == [[Барристер]] және [[Манчестер университеті]]нің профессоры {{iw|Родни Бразье|Родни Бразье|en|Rodney Brazier}} сөзінше, Оппозиция көшбасшысының міндеттеріне осы кіреді:<ref>{{Cite web|url= http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/m06.pdf |title= Factsheet M6 Members Series. Ministerial Salaries |lang= en |work= parliament.uk |date= 2010 |accessdate= 2024-10-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20130706183832/http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/m06.pdf |date= 2013-07-06}}</ref> * [[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министр]] ретінде қызмет етуге дайын болу (негізгі конституциялық міндеті); * [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]те де, елдің өзінде де өз партиясына басшылық ету; * белгілі бір мәселелер жайлы премьер-министрмен келісу керек пе, әлде ресми оппозиция өкілі ретінде оның ойына қарсы шығу керек па, дегенді шешу. Оппозиция көшбасшысы, оған қоса, өзінің [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі кабинет]]ін құрайды және оған басшылық етеді.<ref>{{Cite web|url= https://www.parliament.uk/about/mps-and-lords/principal/government-opposition/ |title= Government and Opposition roles |lang= en |work= parliament.uk |accessdate= 2024-10-07}}</ref> == Көшбасшылар тізімі == {{plainlist | * {{Nowrap|{{colorbox|#E3003B}} [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] (21)}} * {{Nowrap|{{colorbox|DodgerBlue}} [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті партия]] (13)}} * {{Nowrap|{{colorbox|#FBD400}} [[Ұлыбритания либералды партиясы|Либералды партия]] (3)}} }} {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="line-height:1.4em; text-align:center;" |+ Парламент актісінен бергі Оппозиция басшылары (1911–) |- ! rowspan=2 colspan="2" class=unsortable | Портреті ! rowspan=2 class=unsortable | Оппозиция басшысы ! colspan=3 scope="colgroup" | Қызметі ! rowspan=2 | Сайлануы ! rowspan=2 | Партиясы ! rowspan=2 | Көлеңкелі кабинеті |- ! Бастады ! Аяқтады ! Ұзақтығы |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Andrew Bonar Law 02.jpg|60px]] | [[Эндрю Бонар Лоу|Бонар Лоу]]{{efn|Кейін премьер-министр болды.|name=pm}} | 13 қараша 1911 | 25 мамыр 1915 | 3 жыл, 194 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]<br>{{small|(''[[Юнионистік партия (Шотландия)|Шот.Ю.]]'')}} | rowspan="22" style="background-color:#DDDDDD"| |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Portrait of Edward Carson, Baron Carson.jpg|60px]] | [[Эдвард Карсон, барон Карсон|Сэр Эдвард Карсон]]{{efn|1915–1916 жылдардағы Асквиттің коалициялық үкіметі тұсында Лордтар палатасында да, Қауымдар палатасында да ресми оппозиция болмаған. Асквиттің либералды, консеративті және лейбористік коалициясына кірмеген жалғыз партия [[Джон Редмонд]] басқарған [[Ирланд парламенттік партиясы]] болған. Алайда Ирланд парламенттік партиясы үкіметті қолдаған және оппозиция ретінде қызмет етпеген. Консервативті партияның ирланд одақтастарының жетекші қайраткері [[Эдвард Карсон, барон Карсон|сэр Эдвард Карсон]] 1915 жылғы 19 қазанда коалициялық министрліктен отставкасын жариялады. Содан кейін ол үкімет мүшелері болып табылмайтын Юнионистердің іс жүзіндегі көшбасшысы болды да, Қауымдар палатасындағы [[де-факто]] оппозицияның көшбасшысы болды.}} | 19 қазан 1915 | 6 желтоқсан 1916 | 1 жыл, 49 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]<br>{{small|(''[[Ирланд юнионистік альянсы|Ирл.Ю.]]'')}} |- | style="background-color:#FBD400"| | [[Сурет:Herbert Henry Asquith.jpg|60px]] | [[Герберт Генри Асквит|Х.Х. Асквит]] | 6 желтоқсан 1916 | 14 желтоқсан 1918 | 2 жыл, 9 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1918)|1918]] | rowspan="3" style="background-color:#FFFFDD"| [[Ұлыбритания либералды партиясы|Тәуелсіз Либерал]] |- | style="background-color:#FBD400"| | [[Сурет:Coat of arms of the United Kingdom (1901-1952).svg|60px]] | [[Дональд Маклин (британдық саясаткер)|Дональд Маклин]] | 14 желтоқсан 1918 | 12 ақпан 1920 | 1 жыл, 61 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — |- | style="background-color:#FBD400"| | [[Сурет:Herbert Henry Asquith.jpg|60px]] | [[Герберт Генри Асквит|Х.Х. Асквит]] | 12 ақпан 1920 | 21 қараша 1922 | 2 жыл, 283 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1922)|1922]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:J. Ramsay MacDonald LCCN2014715885 (cropped).jpg|60px]] | [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]{{efn|name=pm}} | 21 қараша 1922 | 22 қаңтар 1924 | 1 жыл, 63 күн | style="background-color:#DDDDDD"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1923)|1923]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Stanley Baldwin ggbain.35233.jpg|60px]] | [[Стэнли Болдуин]]{{efn|Бұрын және кейін премьер-министр болды.|name=fnpm}} | 22 қаңтар 1924 | 4 қараша 1924 | 288 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1924)|1924]] | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:J. Ramsay MacDonald LCCN2014715885 (cropped).jpg|60px]] | [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]]{{efn|name=fnpm}} | 4 қараша 1924 | 5 маусым 1929 | 2 жыл, 214 күн | style="background-color:#DDDDDD"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1929)|1929]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Stanley Baldwin ggbain.35233.jpg|60px]] | [[Стэнли Болдуин]]{{efn|name=fnpm}} | 5 маусым 1929 | 24 тамыз 1931 | 2 жыл, 81 күн | style="background-color:#DDDDDD"| — | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Arthurhenderson.jpg|60px]] | [[Артур Гендерсон]]{{efn|1931 жылғы 27 қазанда Қауымдар палатасындағы мандатын жоғалтты.}} | 1 қыркүйек 1931 | 25 қазан 1932 | 1 жыл, 55 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1931)|1931]] | rowspan="7" style="background-color:#FFCCCC"| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:George-Lansbury (3x4 crop).jpg|60px]] | [[Джордж Лэнсбери]]{{efn|1931 жылғы 27 қазанда Қауымдар палатасындағы мандатын жоғалтты.}} | 25 қазан 1932 | 8 қазан 1935 | 3 жыл, 349 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]] | [[Клемент Эттли]]{{efn|name=pm}}{{efn|Лэнсберидің отставкасынан кейін 1935 жылғы 25 қазанда Эттли көшбасшы міндетін атқарушысы болған. Кейін ол ақыры 1935 жылғы 3 желтоқсанда партия басшысы болды.}} | 25 қазан 1935 | 11 мамыр 1940 | 4 жыл, 200 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1935)|1935]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Coat of arms of the United Kingdom (1901-1952).svg|60px]] | ''[[Хэйстингс Лис-Смит]]''{{efn|Өкілеттігі кезінде қайтыс болды.|name=died}}{{efn|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның қалыпты жұмыс істеуіне мүмкіндік беру мақсатында Оппозицияның көшбасшысы ретінде үш лейборис саясаткердің сабақтастығы әрекет етті; дегенмен, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың ортасындағы министрліктегідей, оппозиция партиялық жүйемен жұмыс істемеді. 1940–1945 жылдардағы үкімет лейбористік саясаткерлер Үкімет мүшелері ретінде толыққанды жұмыс істейтін коалициялық үкімет болғандықтан, премьер-министрдің орынбасары [[Клемент Эттли]] де, бұл үшеуі де оппозиция көшбасшысы лауазымына жалақы алмады. Соғысқа қарсы шыққан және коалицияға кірмеген ең үлкен партия — демек, теориялық тұрғыдан оппозиция — [[Джеймс Макстон]] басқаратын [[Тәуелсіз еңбекшілер партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз еңбекшілер партиясы]] болды. Бар болғаны үш депутатпен ол оппозицияның алдыңғы қатарын алуға тырысты, бірақ бұл кәсіпорында кеңінен қарсы болды.|name=lees-smith}} | 22 мамыр 1940 | 18 желтоқсан 1941 | 1 жыл, 211 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:British Political Personalities 1936-1945 HU59768.jpg|60px]] | ''[[Фредерик Петик-Лоренс, 1-барон Петик-Лоренс|барон Фредерик Петик-Лоренс]]''{{efn|name=lees-smith}} | 21 қаңтар 1942 | ақпан 1942 | 12 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:ArthurHGreenwood.jpg|60px]] | ''[[Артур Гринвуд]]''{{efn|name=lees-smith}} | ақпан 1942 | 23 мамыр 1945 | 3 жыл, 112 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]] | [[Клемент Эттли]]{{efn|name=pm}} | 23 мамыр 1945 | 26 шілде 1945 | 65 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1945)|1945]] |- | rowspan="2" style="background-color:DodgerBlue"| | rowspan="2" |[[Сурет:Winston Churchill cph.3a49758.jpg|60px]] | rowspan="2" |[[Уинстон Черчилль]]{{efn|name=fnpm}} | rowspan="2" |26 шілде 1945 | rowspan="2" |26 қазан 1951 | rowspan="2" |6 жыл, 93 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1950)|1950]] | rowspan="2" style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]] |- | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1951)|1951]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Clement Attlee.jpg|60px]] | [[Клемент Эттли]]{{efn|Бұрын премьер-министр болды.|name=fpm}} | 26 қазан 1951 | 25 қараша 1955 | 4 жыл, 31 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1955)|1955]] | rowspan="5" style="background-color:#FFCCCC"| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Herbert Morrison 1947.jpg|60px]] | ''[[Герберт Моррисон]]''{{efn|Көбіне көшбасшы міндетін атқарушысы делінеді. Лейбористік партия ережелерінше Көшбасшының өлімі, не отставкасынан кейін оның міндетін Көшбасшы орынбасары атқарады, бұл жаңа көшбасшының сайланғанынша жалғасады. 1981 жылға дейін Оппозициядағы көшбасшыны партияның парламентарийлері жыл сайын сайлайтын. 1981 жылдан 2010 жылға дейін көшбасшыны партия мүшелерінің сайлаушылар алқасы, Парламент депутаттары, Еуропа парламенті депутаттары және түрлі сауда одақтары сайлайтын. 2015 жылы партия көшбасшысын оның мүшелері бір адам — бір дауыс жүйесі бойынша сайлайтын болды.|name=acting}} | 25 қараша 1955 | 14 желтоқсан 1955 | 20 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Hugh Todd Naylor Gaitskell.jpg|60px]] | [[Хью Гейтскелл]]{{efn|name=died}} | 14 желтоқсан 1955 | 18 қаңтар 1963 | 7 жыл, 36 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1959)|1959]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:GeorgeBrown1967 (cropped).jpg|60px]] | ''[[Джордж Браун (британдық саясаткер)|Джордж Браун]]''{{efn|name=acting}} | 18 қаңтар 1963 | 14 ақпан 1963 | 28 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Harold Wilson.jpg|60px]] | [[Гарольд Вильсон]]{{efn|name=pm}} | 14 ақпан 1963 | 16 қазан 1964 | 1 жыл, 246 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1964)|1964]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Гарольд Вильсон бірінші көлеңкелі кабинеті|Вильсон I]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|60px]] | [[Александр Дуглас-Хьюм|Алек Дуглас-Хьюм]]{{efn|name=fpm}} | 16 қазан 1964 | 28 шілде 1965 | 286 күн | style="background-color:#FFCCCC"| — | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]]<br>{{small|(''[[Юнионистік партия (Шотландия)|Шот.Ю.]]'')}} | style="background-color:#DDEEFF"| [[Александр Дуглас-Хьюм көлеңкелі кабинеті|Дуглас-Хьюм]] |- | rowspan="2" style="background-color:DodgerBlue"| | rowspan="2"| [[Сурет:Sir Edward Heath.jpg|60px]] | rowspan="2"| [[Эдвард Хит]]{{efn|name=pm}} | rowspan="2"| 28 шілде 1965 | rowspan="2"| 19 маусым 1970 | rowspan="2"| 4 жыл, 327 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1966)|1966]] | rowspan="2" style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]] | rowspan="2" style="background-color:#DDEEFF"| [[Эдвард Хит бірінші көлеңкелі кабинеті|Хит I]] |- | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1970)|1970]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Harold Wilson.jpg|60px]] | [[Гарольд Вильсон]]{{efn|name=fnpm}} | 19 маусым 1970 | 4 наурыз 1974 | 3 жыл, 259 күн | style="background-color:#DDDDDD"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (ақпан 1974)|ақпан<br>1974]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Гарольд Вильсон екінші көлеңкелі кабинеті|Вильсон II]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Sir Edward Heath.jpg|60px]] | [[Эдвард Хит]]{{efn|name=fpm}} | 4 наурыз 1974 | 11 ақпан 1975 | 345 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (қазан 1974)|қазан<br>1974]] | rowspan="2" style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]] | style="background-color:#DDEEFF"| [[Эдвард Хит екінші көлеңкелі кабинеті|Хит II]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Margaret Thatcher (1983).jpg|60px]] | [[Маргарет Тэтчер]]{{efn|name=pm}} | 11 ақпан 1975 | 4 мамыр 1979 | 4 жыл, 83 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1979)|1979]] | style="background-color:#DDEEFF"| [[Маргарет Тэтчер көлеңкелі кабинеті|Тэтчер]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:James Callaghan ppmsca.53218 (cropped).tif|60px]] | [[Джеймс Каллагэн]]{{efn|name=fpm}} | 4 мамыр 1979 | 10 қараша 1980 | 1 жыл, 191 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — | rowspan="7" style="background-color:#FFCCCC"| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Джеймс Каллагэн көлеңкелі кабинеті|Каллагэн]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Michael Foot (1981).jpg|60px]] | [[Майкл Фут]] | 10 қараша 1980 | 2 қазан 1983 | 2 жыл, 327 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1983)|1983]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Майкл Фут көлеңкелі кабинеті|Фут]] |- | rowspan="2" style="background-color:#E3003B"| | rowspan="2"| [[Сурет:Start campagne voor Europese verkiezingen van PvdA (Rotterdam) Neal Kinnoch , k, Bestanddeelnr 932-9811.jpg|60px]] | rowspan="2"| [[Нил Киннок]] | rowspan="2"| 2 қазан 1983 | rowspan="2"| 18 шілде 1992 | rowspan="2"| 8 жыл, 291 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1987)|1987]] | rowspan="2" style="background-color:#FFCCCC"| [[Нил Киннок көлеңкелі кабинеті|Киннок]] |- | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1992)|1992]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Royal coat of arms of the United Kingdom (1952–2022, variant 1).svg|60px]] | [[Джон Смит (лейборист)|Джон Смит]]{{efn|name=died}} | 18 шілде 1992 | 12 мамыр 1994 | 1 жыл, 299 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — | style="background-color:#FFCCCC"| [[Джон Смит көлеңкелі кабинеті|Смит]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Official portrait of Margaret Beckett as Environment Secretary (cropped).jpg|60px]] | ''[[Маргарет Мэри Бекетт|Маргарет Бекетт]]''{{efn|name=acting}} | 12 мамыр 1994 | 21 шілде 1994 | 71 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — | style="background-color:#FFCCCC"| [[Маргарет Бекетт көлеңкелі кабинеті|Бекетт]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Tony Blair 1997.jpg|60px]] | [[Тони Блэр]]{{efn|name=pm}} | 21 шілде 1994 | 2 мамыр 1997 | 2 жыл, 286 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (1997)|1997]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Тони Блэр көлеңкелі кабинеті|Блэр]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Major PM full (cropped).jpg|60px]] | [[Джон Мейджор]]{{efn|name=fpm}} | 2 мамыр 1997 | 19 маусым 1997 | 49 күн | style="background-color:#FFCCCC"| — | rowspan="5" style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]] | style="background-color:#DDEEFF"| [[Джон Мэйджор көлеңкелі кабинеті|Мэйджор]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:William Hague MP (3156637603) (cropped).jpg|60px]] | [[Уильям Хейг]] | 19 маусым 1997 | 13 қыркүйек 2001 | 4 жыл, 87 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2001)|2001]] | style="background-color:#DDEEFF"| [[Уильям Хейг көлеңкелі кабинеті|Хейг]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Iain Duncan Smith May 2015.jpg|60px]] | [[Иан Дункан Смит]] | 13 қыркүйек 2001 | 6 қараша 2003 | 2 жыл, 55 күн | style="background-color:#FFCCCC"| — | style="background-color:#DDEEFF"| [[Иан Дункан Смит көлеңкелі кабинеті|Дункан Смит]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Michael Howard (cropped).jpg|60px]] | [[Майкл Говард]] | 6 қараша 2003 | 6 желтоқсан 2005 | 2 жыл, 31 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2005)|2005]] | style="background-color:#DDEEFF"| [[Майкл Говард көлеңкелі кабинеті|Говард]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:David Cameron official.jpg|60px]] | [[Дэвид Кэмерон]]{{efn|name=pm}} | 6 желтоқсан 2005 | 11 мамыр 2010 | 4 жыл, 157 күн | style="background-color:#DDDDDD"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2010)|2010]] | style="background-color:#DDEEFF"| [[Дэвид Кэмерон көлеңкелі кабинеті|Кэмерон]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Official portrait of Rt Hon Harriet Harman QC MP crop 2.jpg|60px]] | ''[[Гарриет Гарман]]''{{efn|name=acting}} | 11 мамыр 2010 | 25 қыркүйек 2010 | 138 күн | style="background-color:#DDDDDD"| — | rowspan="6" style="background-color:#FFCCCC"| [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Гарриет Гарман бірінші көлеңкелі кабинеті|Гарман I]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Ed Miliband election infobox.jpg|60px]] | [[Эд Милибэнд]] | 25 қыркүйек 2010 | 8 мамыр 2015 | 4 жыл, 226 күн | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2015)|2015]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Эд Милибэнд көлеңкелі кабинеті|Милибэнд]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Official portrait of Rt Hon Harriet Harman QC MP crop 2.jpg|60px]] | ''[[Гарриет Гарман]]''{{efn|name=acting}} | 8 мамыр 2015 | 12 қыркүйек 2015 | 128 күн | style="background-color:#DDEEFF"| — | style="background-color:#FFCCCC"| [[Гарриет Гарман екінші көлеңкелі кабинеті|Гарман II]] |- | rowspan="2" style="background-color:#E3003B"| | rowspan="2"| [[Сурет:Official portrait of Jeremy Corbyn crop 2, 2020.jpg|60px]] | rowspan="2"| [[Джереми Корбин]] | rowspan="2"| 12 қыркүйек 2015 | rowspan="2"| 4 сәуір 2020 | rowspan="2"| 4 жыл, 206 күн | style="background-color:#DDDDDD"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2017)|2017]] | rowspan="2" style="background-color:#FFCCCC"| [[Джереми Корбин көлеңкелі кабинеті|Корбин]] |- | style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2019)|2019]] |- | style="background-color:#E3003B"| | [[Сурет:Prime Minister Keir Starmer Portrait (cropped).jpg|60px]] | [[Кир Стармер|Сэр Кир Стармер]]{{efn|name=pm}} | 4 сәуір 2020 | 5 шілде 2024 | 4 жыл, 93 күн | style="background-color:#FFCCCC"| [[Ұлыбританиядағы жалпы сайлау (2024)|2024]] | style="background-color:#FFCCCC"| [[Кир Стармер көлеңкелі кабинеті|Стармер]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Portrait of Prime Minister Rishi Sunak (cropped).jpg|60px]] | [[Риши Сунак]]{{efn|name=fpm}} | 5 шілде 2024 | 2 қараша 2024 | 122 күн | rowspan="2" style="background-color:#FFCCCC"| — | rowspan="2" style="background-color:#DDEEFF"| [[Ұлыбритания консервативті партиясы|Консервативті]] | style="background-color:#DDEEFF"| [[Риши Сунак көлеңкелі кабинеті|Сунак]] |- | style="background-color:DodgerBlue"| | [[Сурет:Official portrait of Kemi Badenoch MP crop 2, 2024.jpg|60px]] | [[Кеми Баденок]] | 5 шілде 2024 | 2 қараша 2024 | {{Time ago|Nov 2, 2024|magnitude=days}} | style="background-color:#DDEEFF"| [[Кеми Баденок көлеңкелі кабинеті|Баденок]] |- |} == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания саясаты]] [[Санат:Оппозиция көшбасшылары]] suw09zq9pnrw5pqbcf1wyrt8wn4wgyb 2 747228 3605843 3604892 2026-05-17T07:46:39Z MuratbekErkebulan 162992 3605843 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|69}} == Мақала == 69 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> ohk2cbtfvpr0c2ex8346rt9r1nx5391 3605899 3605843 2026-05-17T09:09:19Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3605899 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|69}} == Мақала == 70 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабад]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5629</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 7i2tqy2itg6u90irzx8tlnt71f6rrj3 3605900 3605899 2026-05-17T09:09:38Z MuratbekErkebulan 162992 3605900 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|70}} == Мақала == 70 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабад]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5629</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 694dgdwmnanh44r9ifelntav10eb8uk 3605901 3605900 2026-05-17T09:10:03Z MuratbekErkebulan 162992 /* Хронологиялық сипаттама */ 3605901 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|70}} == Мақала == 70 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабад]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5629</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 40 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> hycn7032oqqc79esbnq2us1s42qpbge 0 761952 3605916 3487113 2026-05-17T10:18:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605916 wikitext text/x-wiki '''Дәстүрлі (ауызекі) құқық''' — бұл белгілі бір [[Мәдениет|мәдениетте]], [[Дін|дінде]] немесе [[Қауымдастық|қауымдастықта]] қолданылатын [[Тәртіп ережелері|жүріс-тұрыс ережелерінің жинағы]], онда адам мінез-құлқының нормалары ұрпақтан ұрпаққа [[Ауызша дәстүр|ауызша түрде]] беріледі және тиімді түрде орындалады. Бұл ұғым бір ғана ауызша берілетін ережені де білдіруі мүмкін. Көптеген мәдениеттерде ауызша құқық жүйесі болған, ал қазіргі заманғы құқықтық жүйелердің көпшілігі ресми түрде жазбаша ұйымдастырылған. Ауызша дәстүр — ауызша құқық нормаларын жеткізудің негізгі құралы немесе, кеңірек мағынада, бұл — мәдениеттің өз болмысын ұрпақтан ұрпаққа ("әкеден балаға") жеткізетін күрделі тетігі. Мұндай жеткізу көбіне жазбаша құралдардың болмауынан (мысалы, сауатсыз немесе қылмыстық қоғамдарда), немесе дәл сол заңның өзі соны талап етуіне байланысты болуы мүмкін. Ауызша және жазбаша жеткізу арасындағы айырмашылық жөнінде пікірталас үздіксіз жүріп келеді; әсіресе жазбаша деректердің сенімділігі жоғары деп есептелетін академиялық ортада бұл жиі талқыланады.<ref>Finnegan, Ruth H., A Note on Oral Tradition and Historical Evidence, in ''History and Theory'' 10 (1970), 195-201</ref> Алайда, ауызша және жазбаша дәстүрлер жөнінде "стандартты" теориялар ұсынылған.<ref>Jack Goody. ''[[iarchive:literacyintradit0000unse|Literacy in Traditional Societies]]'' (Cambridge, 1968), pp.27-68</ref> == Құқықтануда == Құқықтық көзқарас тұрғысынан ауызекі құқық келесі түрде болуы мүмкін: * [[Әдет (психология)|әдет]] немесе құқықтық маңызы бар [[Құқықтық әдет-ғұрып|дәстүр]], немесе ресми заң оған сілтеме жасағанда (бірақ бұл жағдайда ол тікелей емес, заңдық [[Құқық|құқықтар]] мен [[Міндеттеме|міндеттемелердің]] қайнар көзі болып саналады); * ауызша бұйрық немесе өкім, ол [[заң]] ретінде орындалуға тиіс (көптеген қазіргі батыс құқықтық жүйелерінде кейбір шешімдер төтенше жағдайларда ауызша түрде берілуі мүмкін). Ауызекі құқық, ережелер жиынтығы ретінде, [[Құқықтану|құқықтануда]] тек белгілі бір тиімділікке ие болған жағдайда ғана мойындалуы мүмкін. Сондықтан мынадай шарттар қажет: # Заң баршаға жария болуы тиіс; # Адам әрекеті [[Судья|төреші]] тарапынан бағалануы тиіс (әдетте заңның жалпы түсіндірмесіне сай [[үкім]] шығарылады); # [[Жаза]] орындалуы керек. Кейбір ауызекі құқық жүйелері бұл элементтердің барлығын қамтиды (мысалы, [[Коза ностра|мафия]] сияқты қылмыстық қауымдастықтардағы кейбір мінез-құлық кодекстері белгілі заңдарға, соттарға және үкімдерге ие). Ал кейбір жүйелер бұл элементтердің кейбірінен айырылған болуы мүмкін. == Албандық әдет-ғұрып құқығы == {{Толық мақала|Канун (Албания)}} [[Канун (Албания)|Канун]] — [[Албандар|албандардың]] дәстүрлі [[Құқықтық әдет-ғұрып|әдет-ғұрып заңдар жиынтығы]], ол [[Албан тайпалары|албан тайпалық қоғамының]] барлық салаларын реттеген. Соңғы кемінде бес ғасыр бойы және қазіргі уақытқа дейін де, албан әдет-ғұрып заңдары тек [[Ауызша дәстүр|ауызша түрде]] сақталып, тайпа ақсақалдары арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келген. Бұл заңдардың тек ауызша дәстүрмен сақталып келуі — олардың көне шығу тегінің айғағы ретінде қарастырылады.<ref>Galaty, Michael L. (2018). ''[https://books.google.kz/books?id=SEBiDwAAQBAJ&redir_esc=y Memory and Nation Building: From Ancient Times to the Islamic State]'' Rowman & Littlefield. ISBN 9780759122628, pp. 101–102.</ref> Канунда христианға дейінгі сенімдермен қатар христиандық дәуірдің белгілері де аралас көрінеді, бұл албан әдет құқығының әртүрлі тарихи кезеңдердегі қабаттасуын көрсетеді.<ref name=":0">Trnavci, Genc (2010). "The Interaction of Customary Law with the Modern Rule of Law in Albania and Kosova". In Sellers, Mortimer; Tomaszewski, Tadeusz (eds.). ''[https://books.google.kz/books?id=9Rx7_KyUp7cC&redir_esc=y The Rule of Law in Comparative Perspective]'' Ius Gentium: Comparative Perspectives on Law and Justice. Vol. 3. Springer Verlag. pp. 201–215. ISBN 978-90-481-3748-0, p. 205.</ref> Канун қасиетті сипаттағы, бірақ зайырлы заңдар жиынтығы ретінде көпғасырлық, өзгермеген және даусыз беделге ие болған. Ол діни айырмашылықтарға қарамастан барлық албан тайпалары үшін ортақ бұрынғы пұтқа табынушылық дәуір кодексіне негізделген деп есептеледі.<ref>Tarifa, Fatos (2008). [https://journal.oraltradition.org/wp-content/uploads/files/articles/23i/02_23.1tarifa.pdf "Of Time, Honor, and Memory: Oral Law in Albania. ''Oral Tradition''.] p. 11.</ref> Албандық солтүстік аймақтардың әдет-ғұрып құқығы — [[Үнді-Еуропа тану|үндіеуропалық зерттеулер]] үшін маңызды албан әдеби ескерткіштерінің бірі. Зерттеушілердің пікірінше, қонақжайлылық ережелері, отбасы басшысының құқықтары, неке, қан кегі және өтеу төлемі сияқты мәселелерді реттейтін заңдар ведалық [[Үндістан]], [[ежелгі Грекия]] және [[Рим империясы|Рим]] дәуірінің құқықтық тәжірибелерімен айқын ұқсастықтарға ие.<ref>Fortson, Benjamin Wynn IV. ''[https://books.google.kz/books?id=bSxHgej4tKMC&redir_esc=y Indo-European Language and Culture: An Introduction]'' [https://books.google.kz/books?id=bSxHgej4tKMC&redir_esc=y (2nd ed.).] Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4443-5968-8, p. 448.</ref><ref>Lafe, Genc (2021). "On the semantic evolution of Albanian motër 'sister' and vajzë 'girl' in the context of the Albanian extended family". ''Palaver'', p. 81.</ref> Уақыт өте келе, албан әдет-ғұрып заңдары тарихи даму жолынан өтті, олар өзгеріп, жаңа [[Әлеуметтік норма|нормалармен]] толықтырылды, бұл әлеуметтік-экономикалық дамудың белгілі бір талаптарына сай жүргізілді.<ref name=":1">Elezi, Ismet. [https://kanunilaberise.tripod.com/id12.html "Zhvillimi historik i Kanunit të Labërisë, in ''Mbledhja e Normave të Kanunit të Labërisë''".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250708140245/https://kanunilaberise.tripod.com/id12.html |date=2025-07-08 }} ''kanunilaberise.tripod.com''</ref> Кейбір тарихи деректерге сүйенсек, [[Рим империясы|Рим]] және [[Шығыс Рим империясы|Византия]] империясының билігі жергілікті қауымдарға өзін-өзі басқару үшін дербес әдет-ғұрып заңдарын мойындауға мәжбүр болған. Осы тұрғыдан алғанда, әртүрлі тарихи кезеңдерде албан әдет-ғұрып заңдары [[Рим құқығы|Рим]], [[Византия құқығы|Византия]], [[Шіркеу құқығы|шіркеулік]], ал кейінірек [[шариғат]] және [[Осман құқығы|Осман]] заңдарымен қатар қолданылған.<ref name=":1" /><ref>Rushani, Mirie (1997). ''La vendetta ed il perdono nella tradizione consuetudinaria albanese'' (in Italian). Religioni e Società, pp. 137–140.</ref> Бұл жағдай албан таулы тайпаларына өздерінің өмір салтын, ұлттық болмысын және сырттан енгізілген орталықтандырылған басқару жүйесіне бейтарап ұстанымын сақтап қалуға мүмкіндік берді.<ref name=":0" /> == Иудаизмде == {{Толық мақала|Ауызша Тора}} Раввинистік иудаизм [[Танах]] кітаптары [[Құдай|Құдайдың]] [[Мұса пайғамбар|Мұсаға]] жеткізген жазбаша мәтінімен қатар, ауызша дәстүр арқылы берілген деп есептейді. Бұл дәстүр Мұсадан бастап әрбір ұрпақтағы дін ғұламалары мен рухани көшбасшыларына тапсырылып отырған. Осыған сәйкес, иудаизмде «Жазбаша нұсқау» ([[Иврит тілі|ивр]]. ''Тора ше-бихтав'' — תורה שבכתב) [[Тәурат|Тора]] мен Танахтың қалған бөлігін қамтиды; ал «Ауызша нұсқау» ([[Иврит тілі|ивр]]. ''Тора ше-беаль пе'' — תורה שבעל פה) кейіннен [[Талмуд|Талмудта]] («Үйрену») және [[Мидраш|Мидрашта]] («Түсіндірмелер») жазылып қалған. Ауызша Тораның түсіндірмесі — Жазбаша Тораның беделді, міндетті оқылымы болып есептеледі. Сонымен қатар, ''[[Галаха]]'' (ивр. «Жол», көбіне «Яһуди құқығы» деп аударылады) — жазбаша нұсқаумен қатар ауызша нұсқауға да негізделген. Сондықтан яһуди дәстүрі мен заңдары Танахты сөзбе-сөз оқуға емес, ауызша және жазбаша дәстүрдің біріктірілген тұғырнамасына сүйенеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] [[Санат:Құқықтану]] d0drew10v2ciex0bzkl8qw6tgcxnd1t 0 762281 3605915 3489741 2026-05-17T10:09:21Z ~2026-29552-14 181337 Қоңырат тайпасының, Жаманбай ата руынан деп өзгертілді. Өйткені сөйлем құрауда қате кеткен 3605915 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Әзімбек Пазылбекұлы | Титулы = [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласының]] 17-[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Түркістан|әкімі]] | Ту = Түркістан.png | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 1 қазан 2024 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Нұрбол Әбдісаттарұлы Тұрашбеков|Нұрбол Тұрашбеков]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті|Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті]] төрағасының орынбасары | Ту_2 = Эмблема МПС РК.png | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 30 қыркүйек 2024 | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{м.а.}})<br> [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | тақырыпша1_2 = Төрағасы | мәтін1_2 = [[Алмаз Серікболұлы Ыдырысов|Алмаз Ыдырысов]]<br>[[Бақытжан Мұратұлы Жүнісбеков|Бақытжан Жүнісбеков]] | Туған күні = 10.12.1991 | Туған жері = [[Өзгент]], {{туғанжері|Жаңақорған ауданы|Жаңақорған ауданында}}, [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = Пазылбек Нәлібаев | Білімі = {{Unbulleted list |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |Қызылорда Болашақ университеті }} | Мамандығы = {{hlist|экономика|заңгер|құрылыс}} }} '''Әзімбек Пазылбекұлы''' ([[10 желтоқсан]] [[1991 жыл]], [[Қызылорда облысы]]) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, 2024 жылдан бергі [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласының әкімі. == Өмірбаяны == 1991 жылғы 10 желтоқсанда Әзімбек [[Қызылорда облысы]]ның [[Жаңақорған ауданы]]ндағы [[Өзгент]] ауылында дүниеге келді. [[Қоңырат]] тайпасының, Жаманбай ата руынан. Әзімбек Пазылбекұлы 2013 жылы [[Қазақ ұлттық университеті]]н экономика, 2015 жылы [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда мемлекеттік университеті]]н заңгер, 2018 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]н құрылыс мамандықтары бойынша, 2022 жылы [[Қызылорда Болашақ университеті]]н тәмамдады. Әзімбек еңбек жолын [[Қызылорда]] қаласының әкімшілігінде бастады. 2013 жылғы 5 желтоқсанда ол [[Қызылорда]] қалалық ішкі саясат бөлімі басшысының міндетін атқарушы болса, 2014 жылғы наурыз–сәуір айларында басшысы, 2014–2015 жылдары бас маманы болды. 2015 жылғы 1 сәуірде Әзімбек Қызылорда қаласы әкімі аппаратының Ұйымдастыру инспекторлық бөлімінің бас инспекторы болды. 2015 жылғы 7 желтоқсанда ол лауазымынан босатылып, енді [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті|Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті]]нде Коммуналдық шаруашылық басқармасының сарапшысы болды. 2016 жылғы 29 сәуірден ол — бас сарапшы, 2017 жылғы 25 сәуірден бастап — басқарма басшысы. 2019 жылғы 5 наурыздан бастап Әзімбек Тұрғын үй құрылысы және жаңа құрылысқа инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымды дамыту басқармасының басшысы болып қызмет етті. 2022 жылғы 1 сәуірде ол [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті|Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті]] төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 2024 жылғы 1 қазанда Әзімбек [[Түркістан облысы]]ның әкімі [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]]ның қаулысымен [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласының әкімі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/ontustik/press/news/details/855794?lang=kk |title= ТҮРКІСТАН ҚАЛАСЫНЫҢ ӘКІМІ ТАҒАЙЫНДАЛДЫ |date= 2024-10-01 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-07-17}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Пазылбекұлы, Әзімбек}} [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Түркістан әкімдері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері]] kn8wf3bl2pyp920e8kk2a1lnqvl2xsx 10 764845 3605762 3605400 2026-05-16T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3605762 json application/json { "articles": 243695, "pages": 667116, "edits": 3602045, "users": 177740, "activeusers": 507, "admins": 15, "files": 8699 } banpuusx3g0g52tuxresia0mq9yc4x0 0 770335 3605699 3605182 2026-05-16T16:08:40Z RaiymbekZh 170385 3605699 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Жантаев}}{{Otheruses|Бәйбек}} {{Тұлға | Есімі = Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев | Сурет = Baibek Zhantayev reward.jpg | Сурет атауы = Жантаевтың сыйлық беті («Жауынгерлік еңбегі үшін медалі») | Туған күні = 1911 | Туған жері = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Дала генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = ''белгісіз'' | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ақмола|Астанада}}, [[Қазақстан]] | Белсенді жылдары = 1942–1945 | Не үшін белгілі = Ұлы Отан соғысына қатысқаны үшін | Әкесі = [[Төлепбек Балабекұлы Жантаев|Төлепбек Жантаев]] | Анасы = Қанапияқызы Бағине | Марапаттары = {{Қатар |{{Будапештті алғаны үшін медалі}} |{{Венаны алғаны үшін медалі}} |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{Қатар |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} }} }} '''Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев''' ([[1911 жыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] – ? , [[Астана|Ақмола]]) — кеңестік әскери, [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, Қазақ КСР еңбегін сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == [[File:Award list mentioning B. Zhantayev.jpg|thumb|Бәйбек Жантаевтың марапат тізімі ''(Бәйбек №3)'']] Бәйбек – [[Сабынды ауданы|аудан]] председателінің [[Төлепбек Балабекұлы Жантай|Төлепбек Жантайдың]] ұлы.<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero96055912?last_name=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA&page=1 Бәйбек Төлепбекұлы]</ref> 1944 жылдан 1950 жылға дейін ол «Вена алу үшін», «Будапештті алған үшін», «1941–1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі», медальдарына ие болған.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38379929/?is_doc=true&utm_source=link&utm_medium=doc&utm_campaign=share БӘЙБЕК ЖАНТАЕВ]</ref><ref>[https://batyrlarga-tagzym.kz/ru/hero/689301 Жантаев Байбек Тулепекович//БАТЫРЛАРҒА ТАҒЗЫМ]</ref> == Ерлігі == Дивизия құрамында 2.5 жыл бойы мінсіз қызмет атқарған қызыләскер Жантаев зеңбіректің материалдық бөлігін және арнайы құралдарды жетік меңгерген болатын. Жантаев екі рет жау ұшағын жарып, бір жау ұшағын атып түсірді. 1945 жылғы қаңтар шайқастары кезінде [[Будапешт]] қаласы ауданында жау жаяу әскерінің бір взводын өзі ғана жойды. Ұлы Отан соғысына 1942 жылғы қарашадан бастап қатысты. [[Серафимович]] қаласынан бастап, [[Днестр шатқалы|Днестр]], [[Днепр]], [[Дон]] арқылы [[Будапешт]] пен [[Вена]] қалаларына дейінгі жауынгерлік жолдан өтті. «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауға лайық деп танылды. == Естелік == Астана қаласының бір [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)|көшесі]] оның атына ие. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}{{Bio-stub}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы шайқастарының қатысушылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері]] [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]] 7tt4dgfe3axi0r33azuc56pdysyernv 0 774530 3605675 3551581 2026-05-16T14:35:16Z Casserium 68287 /* Президенттің кеңесшілері */ 3605675 wikitext text/x-wiki 1990 жылдан бастап Қазақстан Президентінің кеңесшісі болып қызмет атқарған адамдар тізімі. == Атқаратын қызметі == Президент кеңесшісін Президент Әкімшілігі басшысының ұсынуымен мемлекет басшысы қызметке тағайындайды. Президент кеңесшісі: * қадағалайтын саладағы істің жағдайы туралы Президентті хабардар етеді, оны ақпараттық-талдау материалдарымен қамтамасыз етеді; * Президент пен Әкімшілік Басшысы белгілеген өзге де функцияларды жүзеге асырады. Президент кеңесшісіне мына қызметтер жүктелуі мүмкін: * Президенттің, Президент Әкімшілігі Басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын ұйымдастырады; * Бөлініске сәйкес өздерінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіреді; * Бөлініске сәйкес Президент Әкімшілігі құрылымдық бөлімшелерінің қызметін үйлестіруді жүзеге асырады, олардың мемлекеттік органдармен және өзге де ұйымдармен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Президенттің кеңесшілері == === Қазіргі кеңесшілері === # [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]], президент кеңесшісі (2019 жылдан бастап) # [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]], президент кеңесшісі (2022 жылдан бастап) # [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]], президент кеңесшісі (2022; 2025 жылдан бастап) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]], президент кеңесшісі — президенттің протокол қызметінің бастығы (2025 жылдан бастап) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]], президент кеңесшісі (2025 жылдан бастап) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]], президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі (2025 жылдан бастап) # [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]], президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі (2025 жылдан бастап) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]], президент кеңесшісі — президент баспасөз хатшысы (2026 жылдан бастап) # [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]], президент кеңесшісі — Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің төрағасы (2026 жылдан бастап) === Бұрынғы кеңесшілері === # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]], президент кеңесшісі (1990 — 1992); президент кеңесшісі — Президент пен Министрлер кабинеті аппаратының халықаралық бөлім меңгерушісі (1992 — 1994)<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> # [[Амангелді Қапсұлтанов]], президент кеңесшісі (1990 — 1991) # [[Еркін Нұржанұлы Әуелбеков|Еркін Әуелбеков]], президент кеңесшісі (1991 — 1992) # [[Серік Әбдірахманұлы Әбдірахманов|Серік Әбдірахманов]], президент кеңесшісі (1991 — 1992) # [[Нағашыбай Аманғалиұлы Шайкенов|Нағашыбай Шайкенов]], президент кеңесшісі (1992 — 1993) # [[Мырзатай Жолдасбеков]], президент кеңесшісі (1993) # Роза Кенжетаева, президент кеңесшісі (1993 — 1994) # Александр Штопель, президент кеңесшісі (1994 — 1996) # [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], президент кеңесшісі (1995) # [[Өмірбек Бәйгелді]], президент кеңесшісі (1995) # [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов|Сағадат Нұрмағамбетов]], президент кеңесшісі (1995) # Берлин Ірішев, президент кеңесшісі (1995 — 1996) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]], президент кеңесшісі (1993 — 1994, 1995 — 1998) # [[Михаил Иванович Тимкин|Михаил Тимкин]], президент кеңесшісі (1996 — 2003) # [[Қалық Абдуллаұлы Абдуллаев|Қалық Абдуллаев]], президент кеңесшісі (1996 — 1997) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]], президент кеңесшісі (1997 — 2000) # [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], президент кеңесшісі (1997 — 2000) # [[Андрей Георгиевич Браун|Андрей Браун]], президент кеңесшісі (1997) # [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]], президент кеңесшісі (1999 — 2001) # [[Қадіржан Қабдошұлы Дәмитов|Қадіржан Дәмитов]], президент кеңесшісі (1999 — 2000) # [[Мақсат Иденов]], президент кеңесшісі (1999 — 2004) # [[Серік Минаварұлы Бүркітбаев|Серік Бүркітбаев]], президент кеңесшісі (2000 — 2002) # [[Сәт Бесімбайұлы Тоқпақбаев|Сәт Тоқпақбаев]], президент кеңесшісі (2001 — 2002) # [[Әбіш Кекілбайұлы]], президент кеңесшісі (2002) # [[Серік Достанұлы Пірімбетов|Серік Пірімбетов]], президент кеңесшісі (2002)<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы]</ref> # [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]], президент кеңесшісі (2002 — 2003) # [[Георгий Владимирович Ким|Георгий Ким]], президент кеңесшісі (2001 — 2002, 2003 — 2004) # [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин|Талғатбек Абайділдин]], президент кеңесшісі (2004 — 2005) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]], президент кеңесшісі — Президент Хаттамасының бастығы (2004 — 2006) # [[Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов|Қажымұрат Нағыманов]], президент кеңесшісі (2005 — 2006) # [[Игорь Матвеевич Романов|Игорь Романов]], президент кеңесшісі (1992 — 1993, 2004 — 2007) # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]], президент кеңесшісі — Отбасы және гендерлік саясат жөніндегі ұлттық комиссия төрағасы (2006 — 2007) # [[Оралбай Әбдікәрімов]], президент кеңесшісі (2007) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]], президент кеңесшісі — Президенті Әкімшілігінің Сыртқы саясат орталығының меңгерушісі (2006 — 2007) # [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]], президент кеңесшісі — «Нұр Отан» партиясы төрағасының бірінші орынбасары (2008) # [[Нартай Дүтбаев]], президент кеңесшісі (2008) # [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]], президент кеңесшісі (2007 — 2009) # [[Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев|Амангелді Шабдарбаев]], президент кеңесшісі (2009 — 2012) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]], президент кеңесшісі (2012) # [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова|Гүлшара Әбдіқалықова]], президент кеңесшісі — Отбасы және гендерлік саясат жөніндегі ұлттық комиссия төрағасы (2008 — 2009); президент кеңесшісі — Әйелдер істері және отбасы-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия төрағасы (2012 — 2013) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]], президент кеңесшісі (1995 – 1998; 2002 — 2006; 2008 — 2013) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]], президент кеңесшісі — президент баспасөз хатшысы (2013 — 2016) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]], президент кеңесшісі (2003 — 2004); президент кеңесшісі — президент баспасөз хатшысы (2004 — 2006); президент кеңесшісі (2014 — 2016) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]], президент кеңесшісі — Президент Әкімшілігінің Сыртқы саясат орталығының меңгерушісі (2013 — 2016) # [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]], президент кеңесшісі (2016) # [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев|Талғат Мұсабаев]], президент кеңесшісі (2017) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]], президент кеңесшісі (2019) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]], президент кеңесшісі — Президент Әкімшілігінің Талдау және болжау орталығының меңгерушісі (2019) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]], президент кеңесшісі (2019 — 2020) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], президенттің цифрландыру және инновациялық технологиялар жөніндегі кеңесшісі (2020) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]], президент кеңесшісі (2019 — 2020) # [[Маржан Әбдіжүсіпқызы Әкімжанова|Маржан Әкімжанова]], президент кеңесшісі (2021 — 2022) # [[Ерлан Заманбекұлы Тұрғымбаев|Ерлан Тұрғымбаев]], президент кеңесшісі (2022) # [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]], президент кеңесшісі (2023 — 2024) # [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]], президент кеңесшісі (2023 — 2025) # [[Берік Уәли]], президент кеңесшісі — президент баспасөз хатшысы (2023 — 2025) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]], президент кеңесшісі (2024 — 2025) # [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]], президент кеңесшісі (2024 — 2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]], президент кеңесшісі — президент баспасөз хатшысы (2025) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]], президент кеңесшісі (2023 — 2025) # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]], президент кеңесшісі — президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнайы өкілі (2023 — 2025) # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]], президенттің ғылым және инновациялар мәселелері жөніндегі кеңесшісі (2024 — 2025) # [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]], президент кеңесшісі (2025) == Тұңғыш президенттің кеңесшілері == # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2019 — 2021) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2021 бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері]] asvvr9m052lbipyzrwlqyk7lygcn8um 0 775088 3605696 3556437 2026-05-16T16:01:26Z Daniyal.aidarov5 119690 3605696 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай|Азаматтығы=Қазақстан|Ұлты=Қазақ|Туған жері=[[Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]|Суреті=Yeldos Toktarbay.jpg|Туған күні=02.01.1993|Мансабы=Жазушы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым|Жанры=Проза, балалар әдебиеті, зерттеу, сын|Шығармашылық жылдары=2008 жылдан бері|Шығармалардың тілі=[[қазақ тілі]], [[орыс тілі]], [[түрік тілі]]|Сайты=https://toktarbay.com/|Сыйлықтары=ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы}} '''Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай''' ([[2 қаңтар]] 1993, [[Балпық би (ауыл)|Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]) — қазақ жазушысы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым, баспагер, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты, [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] мүшесі.<ref>https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2546</ref> [[Ілияс Жансүгіров]] қоғамдық қорының Президенті.<ref>https://www.instagram.com/ilyas_jansugur_qory/</ref><ref>https://egemen.kz/article/389869-surettegi-dgumbaq-dgan-kim</ref> == Өмірбаяны == 1993 жылдың 2 қаңтарында Алматы облысының Көксу ауданы, Балпық би кентінде дүниеге келген. Екі жасында әкесінен айырылып, 1995 жылдан бастап Талдықорған облысы (қазіргі [[Жетісу облысы]]), Қапал ауданы (қазіргі [[Ақсу ауданы]]), [[Арасан (ауыл)|Арасан ауылында]] тұратын нағашыларының тәрбиесінде өскен.<ref>https://toktarbay.com/avtor/</ref> === Білімі === Арасан ауылындағы Барлыбек Сырттанов атындағы орта мектептің түлегі. [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының]] филология факультетін «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында білім алған. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] магистратурасын, докторантурасын тамамдаған. РФ Ғылым академиясының Әдебиет институты (Пушкин үйі) Әдебиет теориялары мәселелері бойынша курсын оқыған. (Санкт-Петербург қаласы) == Еңбек жолы == Еңбек жолын мұғалім ретінде бастаған Елдос Нүсіпұлы әр жылдары әртүрлі қызмет атқарған. * 12.11.2012 – 03.06.2015 жж. Арқалық көпсалалы колледжінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы; * 28.08.2015 – 01.04.2016 жж. [[Сейфуллин мұражайы|С.Сейфуллин мұражайында]] Ғылыми-қор бөлімінің ғылыми қызметкері; * 01.04.2016 – 01.02.2018 жж. Қазақстанның «Ақ Жол» демократиялық партиясы, идеологиялық жұмыстар бөлімінің консультанты; * 09.10.2017 – 01.03.2018 жж. Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының  сектор жетекшісі; * 01.03.2018 – 01.10. 2018 жж. Ахмет Байтұрсынұлы Білім академиясының ғылыми хатшысы; * 01.10.2018 – 10.05.2020 жж. [[Астана|Нұр-Сұлтан қаласы]] әкімдігінің «Руханият» КММ ғылыми қызметкер; * 19.02.2019 – 28.08.2019 жж. [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің]] www.ruh.kz порталының бас редакторы міндетін атқарушы қызметін атқарып, педагогика, руханият, БАҚ саласындағы әр түрлі қызмет сатыларынан жүріп өткен. * 2019 – 2023 жылдары Алаш тұлғаларын зерттеп, насихаттайтын республикалық [[Qyr Balasy|Qyr balasy]] қоғамдық қорының атқарушы директоры қызметін атқарған.<ref>https://qazaqadebieti.kz/41961/alash-zholynda-y-yr-balasy</ref><ref>https://egemen.kz/article/332321-alash-dgolyndaghy-qyr-balasy</ref> * 23.07.2025 – 06.02.2026 жылдар аралығында Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасы жанындағы Балалар мен жасөспірімдер әдебиеті жанрлық кеңесінің төрағасы қызметін атқарды.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-balalar-adebietine-konil-bolmegen-ulttyn-bolasagy-zoq__10000596</ref><ref>https://qazaqadebieti.kz/58542/balalar-debietini-b-gingi-kelbeti</ref><ref>https://ult.kz/post/zhazushy-konstitutsiyadagy-til-normasy-turaly-zhazbalary-ushin-kyzmetinen-kuylganyn-aytty</ref> * 2024 жылдан бері ATA Creative Hub баспасының бас редакторы болып жұмыс істейді.<ref>https://www.instagram.com/atacreativehub/</ref> * 2025 жылғы 24 сәуірден бері Ілияс Жансүгіров қоғамдық қорының Президенті қызметін атқарып жатыр. == Шығармашылығы == Елдос Тоқтарбайдың шығармашылық дебюті — 2015 жылы жарық көрген «Ақжелкеннің ұландары» прозалық шығармасы. === Көркем-әдеби кітаптары === * «Ақ желкеннің ұландары» (2015)<ref>https://adebiportal.kz/kz/books/view/aq-zelkennin-ulandary__3631</ref>, «Тау құсы»<ref>https://moldir-bulak.kz/mejirim-men-izgilik-zharshysy-tau-kusy/</ref>, «Көгершін-жүрек» прозалық кітаптарының және «Үзілмеген үміт», «Серілер сүйген сұлу» романдарының авторы.  * «Барлыбек» («Жетісу» телеарнасы мен «Jetisufilm» студиясы) көркем фильмінің және «Айтылмаған тарих» («Хабар» телеарнасы) сериялық деректі фильмдерінің сценарийін жазған. «Ілияс» көркем фильмінің кеңесшісі. * «Мен де АрқМПИ түлегімін...» (2014) публицистикалық шығармалар кітабының және «Сөз-сәуле» (2019), «Жарық сәуле» (2019) әдеби портреттік эсселер авторы; * Бірқатар пьесалары ҚР театрларында қойылып жүр.<ref>https://syrboyi.kz/aleymet/tarihi-drama-alash-idejasyn-arqaw-etti-198730/</ref> === Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары === Елдос Тоқтарбай алаштану мен әдебиет ғылымдарында зерттеу жүргізіп, еңбек жазған ғалым. Оның зерттеу еңбектері мен монографиялары: * «Қаламгер, ғалым, қайраткер Ахмет Байтұрсынұлының əдеби мұрасы» (2013); * «Қазақ әдебиеті тарихындағы түрмеде жазылған шығармалар және эмигранттық кезең» (Генезис. Эволюция. Поэтика) (2015);<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-adebiet-erikkennin-ermegi-emes__12058</ref> * «Барлыбек туралы бірер сөз... Барлыбек Сырттанұлының өмірі мен қызметі туралы тарихи толғам» (2019); * «Жетісу өңірінің аңыз-әңгімелері» (2020); * «Абай және Алаш. ''Абайтанудың кейбір мәселелері''» (2020); * «Түрме әдебиеті» (2021); * «Жетісудағы «Алаш» мектебі» (2021). ==== Балалар әдебиеті ==== Елдос Тоқтарбайдың балалар мен жасөспірімдерге арналған әңгімелері «Кəусар бұлақ» (2012), «Аңсар» (2013), «Балауса жырлар» (2014), «Тəтті алма» (2015), «Жетісуға құйылған жылғалар» (2017), «Əдеби Қазақстан» (2018), «Тәтті алма» (2019), «Қазақстан – Белоруссия» әдеби альманахы (2020), «Құлыншақ. Жетісулық балалар жазушыларының антологиясы» (2021), 10 томдық балалалар әдебиеті прозалық шығармалар антологиясына енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Блогерлер]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Жетісу облысында туғандар]] [[Санат:1993 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]] 5lhbknqnlqtlpm8ce08b75ay68865y4 3605697 3605696 2026-05-16T16:02:51Z Daniyal.aidarov5 119690 /* Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары */ 3605697 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай|Азаматтығы=Қазақстан|Ұлты=Қазақ|Туған жері=[[Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]|Суреті=Yeldos Toktarbay.jpg|Туған күні=02.01.1993|Мансабы=Жазушы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым|Жанры=Проза, балалар әдебиеті, зерттеу, сын|Шығармашылық жылдары=2008 жылдан бері|Шығармалардың тілі=[[қазақ тілі]], [[орыс тілі]], [[түрік тілі]]|Сайты=https://toktarbay.com/|Сыйлықтары=ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы}} '''Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай''' ([[2 қаңтар]] 1993, [[Балпық би (ауыл)|Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]) — қазақ жазушысы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым, баспагер, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты, [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] мүшесі.<ref>https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2546</ref> [[Ілияс Жансүгіров]] қоғамдық қорының Президенті.<ref>https://www.instagram.com/ilyas_jansugur_qory/</ref><ref>https://egemen.kz/article/389869-surettegi-dgumbaq-dgan-kim</ref> == Өмірбаяны == 1993 жылдың 2 қаңтарында Алматы облысының Көксу ауданы, Балпық би кентінде дүниеге келген. Екі жасында әкесінен айырылып, 1995 жылдан бастап Талдықорған облысы (қазіргі [[Жетісу облысы]]), Қапал ауданы (қазіргі [[Ақсу ауданы]]), [[Арасан (ауыл)|Арасан ауылында]] тұратын нағашыларының тәрбиесінде өскен.<ref>https://toktarbay.com/avtor/</ref> === Білімі === Арасан ауылындағы Барлыбек Сырттанов атындағы орта мектептің түлегі. [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының]] филология факультетін «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында білім алған. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] магистратурасын, докторантурасын тамамдаған. РФ Ғылым академиясының Әдебиет институты (Пушкин үйі) Әдебиет теориялары мәселелері бойынша курсын оқыған. (Санкт-Петербург қаласы) == Еңбек жолы == Еңбек жолын мұғалім ретінде бастаған Елдос Нүсіпұлы әр жылдары әртүрлі қызмет атқарған. * 12.11.2012 – 03.06.2015 жж. Арқалық көпсалалы колледжінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы; * 28.08.2015 – 01.04.2016 жж. [[Сейфуллин мұражайы|С.Сейфуллин мұражайында]] Ғылыми-қор бөлімінің ғылыми қызметкері; * 01.04.2016 – 01.02.2018 жж. Қазақстанның «Ақ Жол» демократиялық партиясы, идеологиялық жұмыстар бөлімінің консультанты; * 09.10.2017 – 01.03.2018 жж. Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының  сектор жетекшісі; * 01.03.2018 – 01.10. 2018 жж. Ахмет Байтұрсынұлы Білім академиясының ғылыми хатшысы; * 01.10.2018 – 10.05.2020 жж. [[Астана|Нұр-Сұлтан қаласы]] әкімдігінің «Руханият» КММ ғылыми қызметкер; * 19.02.2019 – 28.08.2019 жж. [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің]] www.ruh.kz порталының бас редакторы міндетін атқарушы қызметін атқарып, педагогика, руханият, БАҚ саласындағы әр түрлі қызмет сатыларынан жүріп өткен. * 2019 – 2023 жылдары Алаш тұлғаларын зерттеп, насихаттайтын республикалық [[Qyr Balasy|Qyr balasy]] қоғамдық қорының атқарушы директоры қызметін атқарған.<ref>https://qazaqadebieti.kz/41961/alash-zholynda-y-yr-balasy</ref><ref>https://egemen.kz/article/332321-alash-dgolyndaghy-qyr-balasy</ref> * 23.07.2025 – 06.02.2026 жылдар аралығында Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасы жанындағы Балалар мен жасөспірімдер әдебиеті жанрлық кеңесінің төрағасы қызметін атқарды.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-balalar-adebietine-konil-bolmegen-ulttyn-bolasagy-zoq__10000596</ref><ref>https://qazaqadebieti.kz/58542/balalar-debietini-b-gingi-kelbeti</ref><ref>https://ult.kz/post/zhazushy-konstitutsiyadagy-til-normasy-turaly-zhazbalary-ushin-kyzmetinen-kuylganyn-aytty</ref> * 2024 жылдан бері ATA Creative Hub баспасының бас редакторы болып жұмыс істейді.<ref>https://www.instagram.com/atacreativehub/</ref> * 2025 жылғы 24 сәуірден бері Ілияс Жансүгіров қоғамдық қорының Президенті қызметін атқарып жатыр. == Шығармашылығы == Елдос Тоқтарбайдың шығармашылық дебюті — 2015 жылы жарық көрген «Ақжелкеннің ұландары» прозалық шығармасы. === Көркем-әдеби кітаптары === * «Ақ желкеннің ұландары» (2015)<ref>https://adebiportal.kz/kz/books/view/aq-zelkennin-ulandary__3631</ref>, «Тау құсы»<ref>https://moldir-bulak.kz/mejirim-men-izgilik-zharshysy-tau-kusy/</ref>, «Көгершін-жүрек» прозалық кітаптарының және «Үзілмеген үміт», «Серілер сүйген сұлу» романдарының авторы.  * «Барлыбек» («Жетісу» телеарнасы мен «Jetisufilm» студиясы) көркем фильмінің және «Айтылмаған тарих» («Хабар» телеарнасы) сериялық деректі фильмдерінің сценарийін жазған. «Ілияс» көркем фильмінің кеңесшісі. * «Мен де АрқМПИ түлегімін...» (2014) публицистикалық шығармалар кітабының және «Сөз-сәуле» (2019), «Жарық сәуле» (2019) әдеби портреттік эсселер авторы; * Бірқатар пьесалары ҚР театрларында қойылып жүр.<ref>https://syrboyi.kz/aleymet/tarihi-drama-alash-idejasyn-arqaw-etti-198730/</ref> === Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары === Елдос Тоқтарбай алаштану мен әдебиет ғылымдарында зерттеу жүргізіп, еңбек жазған ғалым. Оның зерттеу еңбектері мен монографиялары: * «Қаламгер, ғалым, қайраткер Ахмет Байтұрсынұлының əдеби мұрасы» (2013); * «Қазақ әдебиеті тарихындағы түрмеде жазылған шығармалар және эмигранттық кезең» (Генезис. Эволюция. Поэтика) (2015);<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-adebiet-erikkennin-ermegi-emes__12058</ref> * «Барлыбек туралы бірер сөз... Барлыбек Сырттанұлының өмірі мен қызметі туралы тарихи толғам» (2019); * «Жетісу өңірінің аңыз-әңгімелері» (2020); * «Абай және Алаш. ''Абайтанудың кейбір мәселелері''» (2020); * «Түрме әдебиеті» (2021); * «Жетісудағы «Алаш» мектебі» (2021); * «Ілиястың Ресейдегі іздері» (2024). ==== Балалар әдебиеті ==== Елдос Тоқтарбайдың балалар мен жасөспірімдерге арналған әңгімелері «Кəусар бұлақ» (2012), «Аңсар» (2013), «Балауса жырлар» (2014), «Тəтті алма» (2015), «Жетісуға құйылған жылғалар» (2017), «Əдеби Қазақстан» (2018), «Тәтті алма» (2019), «Қазақстан – Белоруссия» әдеби альманахы (2020), «Құлыншақ. Жетісулық балалар жазушыларының антологиясы» (2021), 10 томдық балалалар әдебиеті прозалық шығармалар антологиясына енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Блогерлер]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Жетісу облысында туғандар]] [[Санат:1993 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]] 06rbzkrar1p1dcocknwutdabpcsdjsd 3605698 3605697 2026-05-16T16:04:20Z Daniyal.aidarov5 119690 /* Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары */ 3605698 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай|Азаматтығы=Қазақстан|Ұлты=Қазақ|Туған жері=[[Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]|Суреті=Yeldos Toktarbay.jpg|Туған күні=02.01.1993|Мансабы=Жазушы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым|Жанры=Проза, балалар әдебиеті, зерттеу, сын|Шығармашылық жылдары=2008 жылдан бері|Шығармалардың тілі=[[қазақ тілі]], [[орыс тілі]], [[түрік тілі]]|Сайты=https://toktarbay.com/|Сыйлықтары=ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы}} '''Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай''' ([[2 қаңтар]] 1993, [[Балпық би (ауыл)|Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]) — қазақ жазушысы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым, баспагер, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты, [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] мүшесі.<ref>https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2546</ref> [[Ілияс Жансүгіров]] қоғамдық қорының Президенті.<ref>https://www.instagram.com/ilyas_jansugur_qory/</ref><ref>https://egemen.kz/article/389869-surettegi-dgumbaq-dgan-kim</ref> == Өмірбаяны == 1993 жылдың 2 қаңтарында Алматы облысының Көксу ауданы, Балпық би кентінде дүниеге келген. Екі жасында әкесінен айырылып, 1995 жылдан бастап Талдықорған облысы (қазіргі [[Жетісу облысы]]), Қапал ауданы (қазіргі [[Ақсу ауданы]]), [[Арасан (ауыл)|Арасан ауылында]] тұратын нағашыларының тәрбиесінде өскен.<ref>https://toktarbay.com/avtor/</ref> === Білімі === Арасан ауылындағы Барлыбек Сырттанов атындағы орта мектептің түлегі. [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының]] филология факультетін «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында білім алған. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] магистратурасын, докторантурасын тамамдаған. РФ Ғылым академиясының Әдебиет институты (Пушкин үйі) Әдебиет теориялары мәселелері бойынша курсын оқыған. (Санкт-Петербург қаласы) == Еңбек жолы == Еңбек жолын мұғалім ретінде бастаған Елдос Нүсіпұлы әр жылдары әртүрлі қызмет атқарған. * 12.11.2012 – 03.06.2015 жж. Арқалық көпсалалы колледжінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы; * 28.08.2015 – 01.04.2016 жж. [[Сейфуллин мұражайы|С.Сейфуллин мұражайында]] Ғылыми-қор бөлімінің ғылыми қызметкері; * 01.04.2016 – 01.02.2018 жж. Қазақстанның «Ақ Жол» демократиялық партиясы, идеологиялық жұмыстар бөлімінің консультанты; * 09.10.2017 – 01.03.2018 жж. Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының  сектор жетекшісі; * 01.03.2018 – 01.10. 2018 жж. Ахмет Байтұрсынұлы Білім академиясының ғылыми хатшысы; * 01.10.2018 – 10.05.2020 жж. [[Астана|Нұр-Сұлтан қаласы]] әкімдігінің «Руханият» КММ ғылыми қызметкер; * 19.02.2019 – 28.08.2019 жж. [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің]] www.ruh.kz порталының бас редакторы міндетін атқарушы қызметін атқарып, педагогика, руханият, БАҚ саласындағы әр түрлі қызмет сатыларынан жүріп өткен. * 2019 – 2023 жылдары Алаш тұлғаларын зерттеп, насихаттайтын республикалық [[Qyr Balasy|Qyr balasy]] қоғамдық қорының атқарушы директоры қызметін атқарған.<ref>https://qazaqadebieti.kz/41961/alash-zholynda-y-yr-balasy</ref><ref>https://egemen.kz/article/332321-alash-dgolyndaghy-qyr-balasy</ref> * 23.07.2025 – 06.02.2026 жылдар аралығында Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасы жанындағы Балалар мен жасөспірімдер әдебиеті жанрлық кеңесінің төрағасы қызметін атқарды.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-balalar-adebietine-konil-bolmegen-ulttyn-bolasagy-zoq__10000596</ref><ref>https://qazaqadebieti.kz/58542/balalar-debietini-b-gingi-kelbeti</ref><ref>https://ult.kz/post/zhazushy-konstitutsiyadagy-til-normasy-turaly-zhazbalary-ushin-kyzmetinen-kuylganyn-aytty</ref> * 2024 жылдан бері ATA Creative Hub баспасының бас редакторы болып жұмыс істейді.<ref>https://www.instagram.com/atacreativehub/</ref> * 2025 жылғы 24 сәуірден бері Ілияс Жансүгіров қоғамдық қорының Президенті қызметін атқарып жатыр. == Шығармашылығы == Елдос Тоқтарбайдың шығармашылық дебюті — 2015 жылы жарық көрген «Ақжелкеннің ұландары» прозалық шығармасы. === Көркем-әдеби кітаптары === * «Ақ желкеннің ұландары» (2015)<ref>https://adebiportal.kz/kz/books/view/aq-zelkennin-ulandary__3631</ref>, «Тау құсы»<ref>https://moldir-bulak.kz/mejirim-men-izgilik-zharshysy-tau-kusy/</ref>, «Көгершін-жүрек» прозалық кітаптарының және «Үзілмеген үміт», «Серілер сүйген сұлу» романдарының авторы.  * «Барлыбек» («Жетісу» телеарнасы мен «Jetisufilm» студиясы) көркем фильмінің және «Айтылмаған тарих» («Хабар» телеарнасы) сериялық деректі фильмдерінің сценарийін жазған. «Ілияс» көркем фильмінің кеңесшісі. * «Мен де АрқМПИ түлегімін...» (2014) публицистикалық шығармалар кітабының және «Сөз-сәуле» (2019), «Жарық сәуле» (2019) әдеби портреттік эсселер авторы; * Бірқатар пьесалары ҚР театрларында қойылып жүр.<ref>https://syrboyi.kz/aleymet/tarihi-drama-alash-idejasyn-arqaw-etti-198730/</ref> === Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары === Елдос Тоқтарбай алаштану мен әдебиет ғылымдарында зерттеу жүргізіп, еңбек жазған ғалым. Оның зерттеу еңбектері мен монографиялары: * «Қаламгер, ғалым, қайраткер Ахмет Байтұрсынұлының əдеби мұрасы» (2013); * «Қазақ әдебиеті тарихындағы түрмеде жазылған шығармалар және эмигранттық кезең» (Генезис. Эволюция. Поэтика) (2015);<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-adebiet-erikkennin-ermegi-emes__12058</ref> * «Барлыбек туралы бірер сөз... Барлыбек Сырттанұлының өмірі мен қызметі туралы тарихи толғам» (2019); * «Жетісу өңірінің аңыз-әңгімелері» (2020); * «Абай және Алаш. ''Абайтанудың кейбір мәселелері''» (2020); * «Түрме әдебиеті» (2021); * «Жетісудағы «Алаш» мектебі» (2021); * «Ілиястың Ресейдегі іздері (1925–1928)» (2024). ==== Балалар әдебиеті ==== Елдос Тоқтарбайдың балалар мен жасөспірімдерге арналған әңгімелері «Кəусар бұлақ» (2012), «Аңсар» (2013), «Балауса жырлар» (2014), «Тəтті алма» (2015), «Жетісуға құйылған жылғалар» (2017), «Əдеби Қазақстан» (2018), «Тәтті алма» (2019), «Қазақстан – Белоруссия» әдеби альманахы (2020), «Құлыншақ. Жетісулық балалар жазушыларының антологиясы» (2021), 10 томдық балалалар әдебиеті прозалық шығармалар антологиясына енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Блогерлер]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Жетісу облысында туғандар]] [[Санат:1993 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]] cexvh5p8hxies1jz0xdbzxz7od8hdjf 3605700 3605698 2026-05-16T16:10:03Z Daniyal.aidarov5 119690 /* Білімі */ 3605700 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай|Азаматтығы=Қазақстан|Ұлты=Қазақ|Туған жері=[[Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]|Суреті=Yeldos Toktarbay.jpg|Туған күні=02.01.1993|Мансабы=Жазушы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым|Жанры=Проза, балалар әдебиеті, зерттеу, сын|Шығармашылық жылдары=2008 жылдан бері|Шығармалардың тілі=[[қазақ тілі]], [[орыс тілі]], [[түрік тілі]]|Сайты=https://toktarbay.com/|Сыйлықтары=ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы}} '''Елдос Нүсіпұлы Тоқтарбай''' ([[2 қаңтар]] 1993, [[Балпық би (ауыл)|Балпық би]], [[Көксу ауданы]], [[Жетісу облысы]]) — қазақ жазушысы, әдебиет сыншысы, алаштанушы-ғалым, баспагер, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты, [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] мүшесі.<ref>https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2546</ref> [[Ілияс Жансүгіров]] қоғамдық қорының Президенті.<ref>https://www.instagram.com/ilyas_jansugur_qory/</ref><ref>https://egemen.kz/article/389869-surettegi-dgumbaq-dgan-kim</ref> == Өмірбаяны == 1993 жылдың 2 қаңтарында Алматы облысының Көксу ауданы, Балпық би кентінде дүниеге келген. Екі жасында әкесінен айырылып, 1995 жылдан бастап Талдықорған облысы (қазіргі [[Жетісу облысы]]), Қапал ауданы (қазіргі [[Ақсу ауданы]]), [[Арасан (ауыл)|Арасан ауылында]] тұратын нағашыларының тәрбиесінде өскен.<ref>https://toktarbay.com/avtor/</ref> === Білімі === Арасан ауылындағы Барлыбек Сырттанов атындағы орта мектептің түлегі. [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының]] филология факультетін «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында білім алған. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] магистратурасын, докторантурасын тамамдаған. РФ Ғылым академиясының Әдебиет институты (Пушкин үйі) Әдебиет теориялары мәселелері бойынша курсын оқыған. (Санкт-Петербург қаласы) == Еңбек жолы == Еңбек жолын мұғалім ретінде бастаған Елдос Нүсіпұлы әр жылдары әртүрлі қызмет атқарған. * 12.11.2012 – 03.06.2015 жж. Арқалық көпсалалы колледжінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің оқытушысы; * 28.08.2015 – 01.04.2016 жж. [[Сейфуллин мұражайы|С.Сейфуллин мұражайында]] Ғылыми-қор бөлімінің ғылыми қызметкері; * 01.04.2016 – 01.02.2018 жж. Қазақстанның [[Ақ жол (партия)|«Ақ Жол» демократиялық партиясы]], идеологиялық жұмыстар бөлімінің консультанты; * 09.10.2017 – 01.03.2018 жж. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы|Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының]]  сектор жетекшісі; * 01.03.2018 – 01.10. 2018 жж. Ахмет Байтұрсынұлы Білім академиясының ғылыми хатшысы; * 01.10.2018 – 10.05.2020 жж. [[Астана|Нұр-Сұлтан қаласы]] әкімдігінің «Руханият» КММ ғылыми қызметкер; * 19.02.2019 – 28.08.2019 жж. [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің]] www.ruh.kz порталының бас редакторы міндетін атқарушы қызметін атқарып, педагогика, руханият, БАҚ саласындағы әр түрлі қызмет сатыларынан жүріп өткен. * 2019 – 2023 жылдары Алаш тұлғаларын зерттеп, насихаттайтын республикалық [[Qyr Balasy|Qyr balasy]] қоғамдық қорының атқарушы директоры қызметін атқарған.<ref>https://qazaqadebieti.kz/41961/alash-zholynda-y-yr-balasy</ref><ref>https://egemen.kz/article/332321-alash-dgolyndaghy-qyr-balasy</ref> * 23.07.2025 – 06.02.2026 жылдар аралығында [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар Одағы]] Басқармасы жанындағы Балалар мен жасөспірімдер әдебиеті жанрлық кеңесінің төрағасы қызметін атқарды.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-balalar-adebietine-konil-bolmegen-ulttyn-bolasagy-zoq__10000596</ref><ref>https://qazaqadebieti.kz/58542/balalar-debietini-b-gingi-kelbeti</ref><ref>https://ult.kz/post/zhazushy-konstitutsiyadagy-til-normasy-turaly-zhazbalary-ushin-kyzmetinen-kuylganyn-aytty</ref> * 2024 жылдан бері ATA Creative Hub баспасының бас редакторы болып жұмыс істейді.<ref>https://www.instagram.com/atacreativehub/</ref> * 2025 жылғы 24 сәуірден бері Ілияс Жансүгіров қоғамдық қорының Президенті қызметін атқарып жатыр. == Шығармашылығы == Елдос Тоқтарбайдың шығармашылық дебюті — 2015 жылы жарық көрген «Ақжелкеннің ұландары» прозалық шығармасы. === Көркем-әдеби кітаптары === * «Ақ желкеннің ұландары» (2015)<ref>https://adebiportal.kz/kz/books/view/aq-zelkennin-ulandary__3631</ref>, «Тау құсы»<ref>https://moldir-bulak.kz/mejirim-men-izgilik-zharshysy-tau-kusy/</ref>, «Көгершін-жүрек» прозалық кітаптарының және «Үзілмеген үміт», «Серілер сүйген сұлу» романдарының авторы.  * «Барлыбек» («Жетісу» телеарнасы мен «Jetisufilm» студиясы) көркем фильмінің және «Айтылмаған тарих» («Хабар» телеарнасы) сериялық деректі фильмдерінің сценарийін жазған. «Ілияс» көркем фильмінің кеңесшісі. * «Мен де АрқМПИ түлегімін...» (2014) публицистикалық шығармалар кітабының және «Сөз-сәуле» (2019), «Жарық сәуле» (2019) әдеби портреттік эсселер авторы; * Бірқатар пьесалары ҚР театрларында қойылып жүр.<ref>https://syrboyi.kz/aleymet/tarihi-drama-alash-idejasyn-arqaw-etti-198730/</ref> === Ғылыми зерттеу әдеби-сын, тарихи танымдық жұмыстары === Елдос Тоқтарбай алаштану мен әдебиет ғылымдарында зерттеу жүргізіп, еңбек жазған ғалым. Оның зерттеу еңбектері мен монографиялары: * «Қаламгер, ғалым, қайраткер Ахмет Байтұрсынұлының əдеби мұрасы» (2013); * «Қазақ әдебиеті тарихындағы түрмеде жазылған шығармалар және эмигранттық кезең» (Генезис. Эволюция. Поэтика) (2015);<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/eldos-toqtarbai-adebiet-erikkennin-ermegi-emes__12058</ref> * «Барлыбек туралы бірер сөз... Барлыбек Сырттанұлының өмірі мен қызметі туралы тарихи толғам» (2019); * «Жетісу өңірінің аңыз-әңгімелері» (2020); * «Абай және Алаш. ''Абайтанудың кейбір мәселелері''» (2020); * «Түрме әдебиеті» (2021); * «Жетісудағы «Алаш» мектебі» (2021); * «Ілиястың Ресейдегі іздері (1925–1928)» (2024). ==== Балалар әдебиеті ==== Елдос Тоқтарбайдың балалар мен жасөспірімдерге арналған әңгімелері «Кəусар бұлақ» (2012), «Аңсар» (2013), «Балауса жырлар» (2014), «Тəтті алма» (2015), «Жетісуға құйылған жылғалар» (2017), «Əдеби Қазақстан» (2018), «Тәтті алма» (2019), «Қазақстан – Белоруссия» әдеби альманахы (2020), «Құлыншақ. Жетісулық балалар жазушыларының антологиясы» (2021), 10 томдық балалалар әдебиеті прозалық шығармалар антологиясына енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Блогерлер]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Жетісу облысында туғандар]] [[Санат:1993 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]] 3xnrc31pucq4nk0ojbfkxwkjpu9k15f 4 775564 3605810 3605506 2026-05-17T03:05:16Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3605810 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72327] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 43636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 118357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 362263] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 278276] |- |4 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 8422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40827] |- |5 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40784] |- |6 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 32416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 54820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 214198] |- |7 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 36653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 115386] |- |8 |[[Арқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 4521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 14003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17222] |- |9 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 131723] |- |10 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 4689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21982] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 119063] |- |12 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 72919] |- |13 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26603] |- |14 |[[Түпті жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 3776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 10984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11218] |- |15 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 4588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17272] |- |16 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14562] |- |17 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26140] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 88374] |- |19 |[[Қазақстан музейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8811] |- |20 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 3857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 28872] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 102490] |- |22 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 16839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 68697] |- |23 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33179] |- |24 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10700] |- |25 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49701] |- |26 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 61604] |- |27 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25161] |- |28 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 125170] |- |29 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29773] |- |30 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 4007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 13126] |- |31 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60623] |- |32 |[[Жуніс Сахиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9243] |- |33 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 55713] |- |34 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 28007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59156] |- |35 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78872] |- |36 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40045] |- |37 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7658] |- |38 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6872] |- |39 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19177] |- |40 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 8616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 8616] |- |41 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55714] |- |42 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15650] |- |43 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84240] |- |44 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 17269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 117121] |- |45 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51948] |- |46 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6268] |- |47 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 7070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18338] |- |48 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58779] |- |49 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 25800] |- |50 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85568] |- |51 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18881] |- |52 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11777] |- |53 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16359] |- |54 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43428] |- |55 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35725] |- |56 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40235] |- |57 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25308] |- |58 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16334] |- |59 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40736] |- |60 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 40567] |- |61 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46847] |- |62 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31050] |- |63 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21861] |- |64 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 6023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8694] |- |65 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27310] |- |66 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27737] |- |67 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8422] |- |68 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33102] |- |69 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23271] |- |70 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14930] |- |71 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25944] |- |72 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16513] |- |73 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36671] |- |74 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 62844] |- |75 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28497] |- |76 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 37972] |- |77 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16095] |- |78 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 8406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 50087] |- |79 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9417] |- |80 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49781] |- |81 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12657] |- |82 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 7116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 29236] |- |83 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4390] |- |84 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10786] |- |85 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 41815] |- |86 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20376] |- |87 |[[Асқар Алтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5359] |- |88 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18133] |- |89 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 14150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 68125] |- |90 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3984] |- |91 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10878] |- |92 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17276] |- |93 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23172] |- |94 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12669] |- |95 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 7023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26188] |- |96 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 3344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4572] |- |97 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14741] |- |98 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 6984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33361] |- |99 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 41964] |- |100 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 6720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 65463] |- |101 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33442] |- |102 |[[Ғарышкер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6372] |- |103 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26911] |- |104 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66331] |- |105 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20532] |- |106 |[[Темірхан Медетбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4399] |- |107 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13901] |- |108 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21729] |- |109 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28678] |- |110 |[[Юрий Алексеевич Гагарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5269] |- |111 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6580] |- |112 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18575] |- |113 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25365] |- |114 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 83317] |- |115 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 5578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19331] |- |116 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28250] |- |117 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30840] |- |118 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60086] |- |119 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47663] |- |120 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8235] |- |121 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37228] |- |122 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6713] |- |123 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6630] |- |124 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12712] |- |125 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27644] |- |126 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4006] |- |127 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24934] |- |128 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22223] |- |129 |[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3276] |- |130 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 64094] |- |131 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41699] |- |132 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11669] |- |133 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8781] |- |134 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12752] |- |135 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6815] |- |136 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26740] |- |137 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7896] |- |138 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 21484] |- |139 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 7745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 32427] |- |140 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4428] |- |141 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30110] |- |142 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41327] |- |143 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38073] |- |144 |[[Ғарышкерлер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2522] |- |145 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 5753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28553] |- |146 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7125] |- |147 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19853] |- |148 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13378] |- |149 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16000] |- |150 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28634] |- |151 |[[Отырар кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3951] |- |152 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16860] |- |153 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24811] |- |154 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21644] |- |155 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 5340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 18407] |- |156 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 26610] |- |157 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 34142] |- |158 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 5202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26164] |- |159 |[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3470] |- |160 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13478] |- |161 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32746] |- |162 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32165] |- |163 |[[Авторлық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3647] |- |164 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37258] |- |165 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15816] |- |166 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30767] |- |167 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23684] |- |168 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22827] |- |169 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10324] |- |170 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9909] |- |171 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8355] |- |172 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 45528] |- |173 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20310] |- |174 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13737] |- |175 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28408] |- |176 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36111] |- |177 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31232] |- |178 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21295] |- |179 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 33626] |- |180 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22219] |- |181 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4063] |- |182 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 58427] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23568] |- |184 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30373] |- |185 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11170] |- |186 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17117] |- |187 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15903] |- |188 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22045] |- |189 |[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10383] |- |190 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10892] |- |191 |[[Александрия кiтапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2573] |- |192 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31834] |- |193 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23222] |- |194 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23947] |- |195 |[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4802] |- |196 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20853] |- |197 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 25000] |- |198 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7108] |- |199 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17330] |- |200 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 4573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20732] |- |201 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8071] |- |202 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10368] |- |203 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6018] |- |204 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8657] |- |205 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27828] |- |206 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23900] |- |207 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29171] |- |208 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16305] |- |209 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26471] |- |210 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23855] |- |211 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29922] |- |212 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32797] |- |213 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20549] |- |214 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 15000] |- |215 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21570] |- |216 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24924] |- |217 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12591] |- |218 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16541] |- |219 |[[Ғарыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 5072] |- |220 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26324] |- |221 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18158] |- |222 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17746] |- |223 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 5251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25535] |- |224 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18662] |- |225 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14420] |- |226 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18491] |- |227 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24053] |- |228 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26897] |- |229 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2958] |- |230 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19966] |- |231 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25561] |- |232 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19983] |- |233 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24923] |- |234 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39428] |- |235 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11454] |- |236 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5942] |- |237 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11023] |- |238 |[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4181] |- |239 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17670] |- |240 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26290] |- |241 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7872] |- |242 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30983] |- |243 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26565] |- |244 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23898] |- |245 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18585] |- |246 |[[Принтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2744] |- |247 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20901] |- |248 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13160] |- |249 |[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3747] |- |250 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 4071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18139] |- |251 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16612] |- |252 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17439] |- |253 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 59635] |- |254 |[[Қазақстан кітапханалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2073] |- |255 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13519] |- |256 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12693] |- |257 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28026] |- |258 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21368] |- |259 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17575] |- |260 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 6809] |- |261 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 7343] |- |262 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17744] |- |263 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18679] |- |264 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30253] |- |265 |[[Тінтуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2138] |- |266 |[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3852] |- |267 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6029] |- |268 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 4102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19151] |- |269 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 11984] |- |270 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23001] |- |271 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16894] |- |272 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6136] |- |273 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9347] |- |274 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 5848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22783] |- |275 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6904] |- |276 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 7977] |- |277 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32372] |- |278 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 14551] |- |279 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29021] |- |280 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9701] |- |281 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20290] |- |282 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9172] |- |283 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21333] |- |284 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19686] |- |285 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38552] |- |286 |[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1729] |- |287 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 22550] |- |288 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 11027] |- |289 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8120] |- |290 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15439] |- |291 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41321] |- |292 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11963] |- |293 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13538] |- |294 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12619] |- |295 |[[Галактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3234] |- |296 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16510] |- |297 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17943] |- |298 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 6163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37307] |- |299 |[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2830] |- |300 |[[Марс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 5057] |- |301 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21655] |- |302 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3627] |- |303 |[[Үй құстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1881] |- |304 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10078] |- |305 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8642] |- |306 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17937] |- |307 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23733] |- |308 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6809] |- |309 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10356] |- |310 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9732] |- |311 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9464] |- |312 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9376] |- |313 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1837] |- |314 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17176] |- |315 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 5677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29561] |- |316 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14642] |- |317 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5336] |- |318 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19384] |- |319 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17471] |- |320 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26764] |- |321 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10813] |- |322 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14013] |- |323 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17495] |- |324 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15674] |- |325 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12891] |- |326 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16230] |- |327 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12711] |- |328 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7553] |- |329 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14359] |- |330 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20653] |- |331 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12936] |- |332 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18266] |- |333 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16489] |- |334 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6197] |- |335 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12725] |- |336 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30261] |- |337 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13501] |- |338 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15595] |- |339 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12631] |- |340 |[[Тел өскен ұл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1953] |- |341 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19771] |- |342 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10807] |- |343 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7683] |- |344 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27385] |- |345 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10687] |- |346 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12406] |- |347 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26144] |- |348 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12143] |- |349 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15789] |- |350 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12171] |- |351 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14102] |- |352 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4735] |- |353 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5442] |- |354 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15394] |- |355 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23088] |- |356 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7511] |- |357 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11327] |- |358 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19992] |- |359 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12011] |- |360 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24928] |- |361 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16072] |- |362 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6099] |- |363 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4936] |- |364 |[[Монитор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3594] |- |365 |[[Леонардо да Винчи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4476] |- |366 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13406] |- |367 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 14344] |- |368 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 19545] |- |369 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5228] |- |370 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15273] |- |371 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 7091] |- |372 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6306] |- |373 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15969] |- |374 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9237] |- |375 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4642] |- |376 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 7898] |- |377 |[[Шолпан (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 5954] |- |378 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2488] |- |379 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16412] |- |380 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12855] |- |381 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15276] |- |382 |[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3113] |- |383 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15187] |- |384 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25094] |- |385 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19011] |- |386 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16191] |- |387 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16650] |- |388 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11887] |- |389 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17388] |- |390 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12845] |- |391 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25739] |- |392 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 11763] |- |393 |[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5388] |- |394 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13869] |- |395 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8677] |- |396 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8845] |- |397 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 24914] |- |398 |[[Франция Ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1381] |- |399 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18689] |- |400 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37189] |- |401 |[[Қайта құру кезеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7336] |- |402 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3968] |- |403 |[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1492] |- |404 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 13704] |- |405 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13361] |- |406 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8345] |- |407 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6372] |- |408 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8273] |- |409 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7221] |- |410 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9399] |- |411 |[[Плагиат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 2021] |- |412 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17086] |- |413 |[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1209] |- |414 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 9352] |- |415 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3768] |- |416 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13076] |- |417 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12838] |- |418 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14707] |- |419 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6726] |- |420 |[[Жуа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1894] |- |421 |[[Кеңес Одағының Батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 5039] |- |422 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32786] |- |423 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24257] |- |424 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 4023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7120] |- |425 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7815] |- |426 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32347] |- |427 |[[Аспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3236] |- |428 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5339] |- |429 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5462] |- |430 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8113] |- |431 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9408] |- |432 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 12435] |- |433 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7301] |- |434 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8553] |- |435 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10031] |- |436 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12879] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12458] |- |438 |[[Қояндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11147] |- |439 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13241] |- |440 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11124] |- |441 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4609] |- |442 |[[Мона Лиза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3563] |- |443 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11850] |- |444 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7021] |- |445 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19342] |- |446 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12401] |- |447 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8342] |- |448 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16332] |- |449 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2254] |- |450 |[[Лувр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2770] |- |451 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11310] |- |452 |[[Электронды пошта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4114] |- |453 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11811] |- |454 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4889] |- |455 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12352] |- |456 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3783] |- |457 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19996] |- |458 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15001] |- |459 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 2602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14667] |- |460 |[[Бейсенбай Кенжебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2959] |- |461 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8258] |- |462 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13200] |- |463 |[[Киелі жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1464] |- |464 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8159] |- |465 |[[Гераклит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1565] |- |466 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18351] |- |467 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10707] |- |468 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23638] |- |469 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13063] |- |470 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11101] |- |471 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15380] |- |472 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15959] |- |473 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15284] |- |474 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8276] |- |475 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 8207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19742] |- |476 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 19201] |- |477 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12634] |- |478 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9422] |- |479 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19358] |- |480 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31801] |- |481 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7768] |- |482 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12122] |- |483 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 5767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32948] |- |484 |[[Келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1840] |- |485 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15537] |- |486 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 2027] |- |487 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11040] |- |488 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6927] |- |489 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 22915] |- |490 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30708] |- |491 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10839] |- |492 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9056] |- |493 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12860] |- |494 |[[Орыс асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1626] |- |495 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15761] |- |496 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18794] |- |497 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6287] |- |498 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19035] |- |499 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12706] |- |500 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6643] |- |501 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18489] |- |502 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9511] |- |503 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13083] |- |504 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21315] |- |505 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12606] |- |506 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6248] |- |507 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11524] |- |508 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10149] |- |509 |[[Қатысушы:1nter pares]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2406] |- |510 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10090] |- |511 |[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10301] |- |512 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2595] |- |513 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 23981] |- |514 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 9977] |- |515 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9208] |- |516 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16356] |- |517 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18179] |- |518 |[[Әсет Найманбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3538] |- |519 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27576] |- |520 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15956] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10565] |- |522 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7201] |- |523 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6334] |- |524 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8093] |- |525 |[[Ай (серік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6297] |- |526 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 22968] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11958] |- |528 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9442] |- |529 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18093] |- |530 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12332] |- |531 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4236] |- |532 |[[Дүниежүзілік көрме (2017)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11763] |- |533 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12798] |- |534 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5656] |- |535 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9899] |- |536 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6440] |- |537 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14614] |- |538 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8495] |- |539 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10663] |- |540 |[[Гиннесс рекордтар кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2441] |- |541 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18429] |- |542 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5895] |- |543 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15864] |- |544 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12682] |- |545 |[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3491] |- |546 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5348] |- |547 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5176] |- |548 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3874] |- |549 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7537] |- |550 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12754] |- |551 |[[Аққан жұлдыз (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3293] |- |552 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11391] |- |553 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9297] |- |554 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12701] |- |555 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15981] |- |556 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17327] |- |557 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 9957] |- |558 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16115] |- |559 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11803] |- |560 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6612] |- |561 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9991] |- |562 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11553] |- |563 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22300] |- |564 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12939] |- |565 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17085] |- |566 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7688] |- |567 |[[Чернобыль апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 3003] |- |568 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 7146] |- |569 |[[Кітапхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4019] |- |570 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15001] |- |571 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9797] |- |572 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12234] |- |573 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3733] |- |574 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7162] |- |575 |[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4552] |- |576 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7898] |- |577 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21407] |- |578 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 16889] |- |579 |[[Құс жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3877] |- |580 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9003] |- |581 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8928] |- |582 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14557] |- |583 |[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2270] |- |584 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10434] |- |585 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7855] |- |586 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11201] |- |587 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9514] |- |588 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12815] |- |589 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 12752] |- |590 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13685] |- |591 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9137] |- |592 |[[Татарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3328] |- |593 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4249] |- |594 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11735] |- |595 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3665] |- |596 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8747] |- |597 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4500] |- |598 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6347] |- |599 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10288] |- |600 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17920] |- |601 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13163] |- |602 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11566] |- |603 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5657] |- |604 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5460] |- |605 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8937] |- |606 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5144] |- |607 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7119] |- |608 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13544] |- |609 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9101] |- |610 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8248] |- |611 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15665] |- |612 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15413] |- |613 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7807] |- |614 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9042] |- |615 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4393] |- |616 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7853] |- |617 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11688] |- |618 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 10962] |- |619 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9436] |- |620 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5620] |- |621 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5067] |- |622 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7543] |- |623 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12758] |- |624 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11474] |- |625 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3767] |- |626 |[[Өзбектер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4308] |- |627 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10413] |- |628 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15252] |- |629 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3711] |- |630 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29542] |- |631 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7285] |- |632 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13203] |- |633 |[[Кемпірқосақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3733] |- |634 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10631] |- |635 |[[Қырғыз асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1570] |- |636 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6798] |- |637 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8255] |- |638 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7999] |- |639 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9411] |- |640 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3305] |- |641 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13268] |- |642 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9755] |- |643 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14133] |- |644 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 3029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11533] |- |645 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8481] |- |646 |[[Қарағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 4957] |- |647 |[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3823] |- |648 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11157] |- |649 |[[Иосиф Виссарионович Сталин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6997] |- |650 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13931] |- |651 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9113] |- |652 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10621] |- |653 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11820] |- |654 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7332] |- |655 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8394] |- |656 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4958] |- |657 |[[Николай Коперник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 4014] |- |658 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3848] |- |659 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16799] |- |660 |[[Ежелгі Рим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4388] |- |661 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9651] |- |662 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9674] |- |663 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15093] |- |664 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7012] |- |665 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12784] |- |666 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5758] |- |667 |[[Шоқжұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4592] |- |668 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10732] |- |669 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9170] |- |670 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 5137] |- |671 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13914] |- |672 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6471] |- |673 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8552] |- |674 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12816] |- |675 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11676] |- |676 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14128] |- |677 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26029] |- |678 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13386] |- |679 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12517] |- |680 |[[Тiлеуке Құлекеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3154] |- |681 |[[КСРО ыдырауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 5885] |- |682 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9562] |- |683 |[[Бейбітшілік және келісім сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5691] |- |684 |[[Спорт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4555] |- |685 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6011] |- |686 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14489] |- |687 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8923] |- |688 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6734] |- |689 |[[Көтеш Райымбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2081] |- |690 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 2212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11208] |- |691 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 19579] |- |692 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7934] |- |693 |[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680] |- |694 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8843] |- |695 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8410] |- |696 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8934] |- |697 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8473] |- |698 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8531] |- |699 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11047] |- |700 |[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2168] |- |701 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19990] |- |702 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21650] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7106] |- |704 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4494] |- |705 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11221] |- |706 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9610] |- |707 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6386] |- |708 |[[Мәскеу шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2791] |- |709 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10820] |- |710 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10882] |- |711 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2346] |- |712 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4373] |- |713 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9426] |- |714 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16627] |- |715 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4402] |- |716 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8771] |- |717 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24603] |- |718 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13479] |- |719 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 6886] |- |720 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4399] |- |721 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10127] |- |722 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10216] |- |723 |[[Украин асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 822] |- |724 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 5052] |- |725 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6675] |- |726 |[[Алғашқы көмек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5728] |- |727 |[[Балбырауын (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4052] |- |728 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6876] |- |729 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12254] |- |730 |[[Бразилия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6415] |- |731 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13101] |- |732 |[[Көпен Әмірбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3531] |- |733 |[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2680] |- |734 |[[Оқшау сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5830] |- |735 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8787] |- |736 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11101] |- |737 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4360] |- |738 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 18163] |- |739 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18126] |- |740 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9654] |- |741 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6787] |- |742 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8332] |- |743 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7857] |- |744 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15344] |- |745 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5943] |- |746 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17659] |- |747 |[[Үркер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2507] |- |748 |[[Арыстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4746] |- |749 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10847] |- |750 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9443] |- |751 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14488] |- |752 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8739] |- |753 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6098] |- |754 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9690] |- |755 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8118] |- |756 |[[Әдемі инелік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 909] |- |757 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10537] |- |758 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2499] |- |759 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4733] |- |760 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9900] |- |761 |[[Адам даму индексі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3600] |- |762 |[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1104] |- |763 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 31235] |- |764 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6811] |- |765 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10959] |- |766 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8681] |- |767 |[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6013] |- |768 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3161] |- |769 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8349] |- |770 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6100] |- |771 |[[Меркурий (ғаламшар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4389] |- |772 |[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 899] |- |773 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6271] |- |774 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7690] |- |775 |[[:Санат:Айтыс ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7221] |- |776 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6799] |- |777 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6619] |- |778 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6364] |- |779 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6137] |- |780 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9295] |- |781 |[[Ұлықбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3115] |- |782 |[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 846] |- |783 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3405] |- |784 |[[Шиебөрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2264] |- |785 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7321] |- |786 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5358] |- |787 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15086] |- |788 |[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5353] |- |789 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11108] |- |790 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6272] |- |791 |[[Қоқиқаздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3945] |- |792 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5820] |- |793 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17793] |- |794 |[[Ғылыми-техникалық революция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 4826] |- |795 |[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4936] |- |796 |[[Пароль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1315] |- |797 |[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2101] |- |798 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6575] |- |799 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7851] |- |800 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5806] |- |801 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10942] |- |802 |[[Өркениеттер қақтығысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2985] |- |803 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17271] |- |804 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4211] |- |805 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1454] |- |806 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4338] |- |807 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8354] |- |808 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4541] |- |809 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13238] |- |810 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11635] |- |811 |[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2350] |- |812 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11732] |- |813 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7540] |- |814 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5232] |- |815 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2487] |- |816 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4203] |- |817 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8756] |- |818 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1630] |- |819 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6790] |- |820 |[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2153] |- |821 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10908] |- |822 |[[Қартқожа (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4904] |- |823 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23776] |- |824 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12019] |- |825 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11860] |- |826 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8142] |- |827 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11092] |- |828 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8696] |- |829 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17819] |- |830 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7079] |- |831 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9560] |- |832 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11663] |- |833 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8487] |- |834 |[[Хромосомалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4927] |- |835 |[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2920] |- |836 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11889] |- |837 |[[Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3164] |- |838 |[[Адамның кейбір кездері...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1414] |- |839 |[[Баубек Бұлқышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 3002] |- |840 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10170] |- |841 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18631] |- |842 |[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6287] |- |843 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7180] |- |844 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9455] |- |845 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7823] |- |846 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9374] |- |847 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9583] |- |848 |[[Мария Кюри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1975] |- |849 |[[Ықылас Дүкенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4042] |- |850 |[[Рауғаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2138] |- |851 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9936] |- |852 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9577] |- |853 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5899] |- |854 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6345] |- |855 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3788] |- |856 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8068] |- |857 |[[Надежда Андреевна Лушникова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1464] |- |858 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4287] |- |859 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9438] |- |860 |[[Анықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10807] |- |861 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5873] |- |862 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7075] |- |863 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8135] |- |864 |[[:Санат:Қазақстан актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2498] |- |865 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11126] |- |866 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8658] |- |867 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5298] |- |868 |[[Спартак көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1765] |- |869 |[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4406] |- |870 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9679] |- |871 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 4839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14800] |- |872 |[[Қорық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4143] |- |873 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5165] |- |874 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4514] |- |875 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7313] |- |876 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2623] |- |877 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7573] |- |878 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8484] |- |879 |[[Тамыз бүлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3388] |- |880 |[[Дүниежүзілік денсаулық күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 923] |- |881 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9955] |- |882 |[[Үлгі:Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5445] |- |883 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4504] |- |884 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2995] |- |885 |[[Сатурн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3514] |- |886 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7784] |- |887 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15750] |- |888 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6676] |- |889 |[[Дәнеш Рақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1883] |- |890 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8946] |- |891 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15190] |- |892 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2924] |- |893 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 14394] |- |894 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8790] |- |895 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16706] |- |896 |[[Кенелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2383] |- |897 |[[Антивирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5401] |- |898 |[[Конгресс кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1151] |- |899 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15499] |- |900 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8735] |- |901 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7622] |- |902 |[[Бауырымен жорғалаушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4703] |- |903 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9198] |- |904 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8758] |- |905 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6733] |- |906 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5658] |- |907 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11387] |- |908 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13342] |- |909 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 3001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 11847] |- |910 |[[Британ мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 803] |- |911 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14612] |- |912 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7787] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4578] |- |914 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17366] |- |915 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8033] |- |916 |[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3944] |- |917 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6288] |- |918 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5237] |- |919 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8558] |- |920 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10789] |- |921 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5605] |- |922 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7823] |- |923 |[[Қазанғап Тілепбергенұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3549] |- |924 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6978] |- |925 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25929] |- |926 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10143] |- |927 |[[:Санат:Қазақстан театрлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1696] |- |928 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8598] |- |929 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5671] |- |930 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11158] |- |931 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5970] |- |932 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20385] |- |933 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9688] |- |934 |[[Хеопс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3363] |- |935 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3625] |- |936 |[[Сілтеме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1723] |- |937 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8531] |- |938 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4982] |- |939 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9826] |- |940 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19632] |- |941 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 683] |- |942 |[[Ұлттық кітап күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 556] |- |943 |[[Эрмитаж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1870] |- |944 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10904] |- |945 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16190] |- |946 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2415] |- |947 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8961] |- |948 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5590] |- |949 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 12787] |- |950 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10262] |- |951 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3748] |- |952 |[[Инеліктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1996] |- |953 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8151] |- |954 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10146] |- |955 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13977] |- |956 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9637] |- |957 |[[Күйші (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3898] |- |958 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5487] |- |959 |[[Қуыршақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1772] |- |960 |[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1223] |- |961 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 5687] |- |962 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7055] |- |963 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6958] |- |964 |[[Алкендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3560] |- |965 |[[Бір жасушалылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2456] |- |966 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7250] |- |967 |[[Төлеген Тоқтаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2593] |- |968 |[[Сталинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2265] |- |969 |[[Швейцария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5431] |- |970 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14144] |- |971 |[[Емен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3312] |- |972 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5271] |- |973 |[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4114] |- |974 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11929] |- |975 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4652] |- |976 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7714] |- |977 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9670] |- |978 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13626] |- |979 |[[Айша бибі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6059] |- |980 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8318] |- |981 |[[Торғайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2489] |- |982 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6470] |- |983 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10065] |- |984 |[[Сәбит Дөнентаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4395] |- |985 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7381] |- |986 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10489] |- |987 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4091] |- |988 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7571] |- |989 |[[Үлкен деректер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2031] |- |990 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9019] |- |991 |[[Аутизм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5393] |- |992 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8123] |- |993 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7989] |- |994 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7687] |- |995 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5854] |- |996 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12957] |- |997 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9851] |- |998 |[[Қарахан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5752] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 5u3opgxmiklsxtmdlxybtw2fa8c903n 0 776291 3605666 3563625 2026-05-16T13:53:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605666 wikitext text/x-wiki {{Сарқырама |Атауы = Гуайра |Төл атауы = es/Saltos del Guairá/pt/Salto de Sete Quedas |Сурет = Salto das Sete Quedas.jpg |Сурет тақырыбы = |Өзен = |Биіктігі = 114 |Ені = 380 |Су шығыны = 13 000 |Координаттары = 24/04/23/N/54/17/01/W |CoordScale = |Ел = Бразилия/Парагвай |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = Бразилия |Позициялық карта 1 = Парагвай |Ортаққордағы санаты = Category:Salto de Sete Quedas }} '''Гуайра''' ({{lang-es|Saltos del Guairá}}, {{lang-pt|Salto de Sete Quedas}}) — [[Бразилия]] мен [[Парагвай]] арасындағы шекарадағы [[Парана]] өзеніндегі бұрынғы [[сарқырама]]лар каскады. == Тарихы == Каскад 1982 жылы Итайпу ГЭС бөгетінен пайда болған су қоймасы астында қалған. Су қоймасы 2 аптада су астында қалды. Навигацияны жақсарту үшін жартастар жарылды. Гуайра ұлттық паркі жойылды. Су шығынының жарияланған сандары 13 мың м ³/с <ref>https://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=139 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722162858/http://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Guaira-Salto-del-103/ |date=2013-07-22 }}</ref> бастап 50 мың м ³/с<ref name="intlrivers">{{cite web |author = |lang = en |url = http://internationalrivers.org/en/blog/glenn-switkes/farewell-seven-falls |url-status = live |title = Farewell, Seven Falls |first = Glenn |last = Switkes |date = 2008-03-14 |access-date = 2013-02-15 |archive-url = https://www.webcitation.org/6F8bwvO3s?url=https://www.internationalrivers.org/blogs/232/farewell-seven-falls |archive-date = 2013-03-15}}</ref> дейін өзгерсе де, Гуайраның шығыны Жер бетіндегі сол кездегі ең ірі сарқырамалардың бірі болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{cite web |author = |url = https://www.britannica.com/place/Guaira-Falls |title = Britannica. Guaíra Falls |lang = en |website = www.britannica.com |date = |access-date = 2021-03-06 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://www.flickr.com/photos/caminhos_da_patagonia/sets/72157622583776787/with/4063431719/ |title = Фотографии водопада |lang = ru |website = www.flickr.com |date = |access-date = 2021-03-06 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} [[Санат:Бразилия сарқырамалары]] [[Санат:Парагвай сарқырамалары]] [[Санат:Парана (өзен)]] 9vm58eyqf4ddyo1who7dxe6jap4bot1 0 777099 3605690 3604502 2026-05-16T15:49:15Z Орел Карл 81620 /* Т */ 3605690 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты|Қамсыздандыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО тағам халық комиссариаты|Тағам халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО тамақ өнеркәсібі халық комиссариаты|Тамақ өнеркәсібі халық комиссариаты]] (29 шілде 1934 — 1946) * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925—1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] nxc3lbi0f1u694614lilyhadoj8ono1 3605691 3605690 2026-05-16T15:49:51Z Орел Карл 81620 /* Т */ 3605691 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты|Қамсыздандыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО тағам халық комиссариаты|Тағам халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925—1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] 4uu3l5xcbmyv7o34b2ru0mad0owy4x4 3605720 3605691 2026-05-16T16:56:36Z Орел Карл 81620 /* С */ 3605720 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты|Қамсыздандыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО тағам халық комиссариаты|Тағам халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925—1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] 1sy8mj30rvbgpfvgim9a9kcfdyyp22d 102 777916 3605897 3604644 2026-05-17T09:05:33Z MuratbekErkebulan 162992 /* Қатысушылар */ 3605897 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]], [[Ұйғырабад]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]<br>{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] |23 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]]<br />{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]] |61 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |- || [[Қатысушы: Beautiful202305|Beautiful202305]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] di1uegjpbugcfflgutnjobaco2ip1hz 0 778360 3605806 3584467 2026-05-17T01:39:18Z YiFeiBot 38206 Перемещение 8 интервики на [[d:|Викиданные]], [[d:q4318722]] 3605806 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Airport | name = Төменгі Ангар әуежайы | nativename-a = | nativename-r = {{lang-bua|Доодо Ангарын ниидэлгын буудал}}<br>{{lang-ru|Аэропорт Нижнеангарск}} | image = Nizhneangarsk Aeroport.jpg | IATA = NZG<ref name="TÖMENGI ANGAR AUEJAIY">{{cite web |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/ |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл) |website = avia.tutu.ru |access-date = }}</ref> | ICAO = UIUN<ref name="TÖMENGI ANGAR AUEJAIY">{{cite web |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/ |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл) |website = avia.tutu.ru |access-date = }}</ref> <center>{{Location map|Ресей Бурятия|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=NZG|position=right |lat_deg=55|lat_min=48|lat_sec=24|lat_dir=N |lon_deg=109|lon_min=36|lon_sec=10|lon_dir=E }}<small>[[Ресей]]дің [[Бурятия]] картасында әуежайдың орналасуы</small></center> | type = Азаматтық | owner = | city-served = Төменгі Ангар | location = [[Төменгі Ангар]], <br>{{байрақ|Ресей}} | elevation-f = 1 545 | elevation-m = 471 | coordinates = {{coord|55|48|6|N|109|35|12|E|type:airport|display=inline,title}} | website = | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 05/23 | r1-length-f = 5 567 | r1-length-m = 1 697 | r1-surface = бетон | stat-year = | stat1-header = Жолаушылар легі | stat1-data = 16 379 | footnotes = <ref>[https://www.favt.ru/public/materials//4/3/a/9/7/43a97dc7930186c6dcb90c17e799a247.pdf Ресейдегі әуежайларлың жолаушылар легі 2016-2017]</ref> }} '''Төменгі Ангар әуежайы''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ндағы [[Бурятия]]да орналасқан әуежай. Төменгі Ангар ауылында орналасқан бұл әуежай 10 қаланың әуежайына ұшатын тұрақты бағыттарға қызмет етеді. == Әуекомпаниялар мен бағыттар == {| class="wikitable" |- ! Әуекомпания !! Бағыттар |- | {{ту|Ресей}} [[ИрАэро]]|| [[Иркутск]], [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]], |- | {{ту|Ресей}} [[КрасАвиа]]|| [[Красноярск]] |- | {{ту|Ресей}} [[Ангара (әуекомпания)|Ангара]]|| [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]], [[Иркутск]] |- |}<ref name="TÖMENGI ANGAR AUEJAIY">{{cite web |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/ |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл) |website = avia.tutu.ru |access-date = }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей әуежайлары]] 6q1oz46m7szxy1qv3x7dlg4y1nml5zf 0 778792 3605887 3583696 2026-05-17T08:54:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605887 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дэвид Уайнленд |Шынайы есімі = {{lang-en|David Wineland}} |Суреті = David Wineland 2008.jpg |Туған күні = 24.2.1944 |Туған жері = {{Туғанжері|Милуоки|Милуокиде}}, [[Висконсин]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[оптика]], [[кванттық механика]] |Жұмыс орны = [[Ұлттық стандарттар және технологиялар институты|NIST]],<br>[[Колорадо университеті, Боулдердер]] |Ғылыми жетекші = [[Норман Фостер Рамзей|Норман Рамзей]] | Альма-матер = [[Гарвард университеті]],<br>[[Калифорния университеті, Беркли]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ұлттық ғылым медалі АҚШ|2007}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2012}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2012) {{!}}} | Қолтаңбасы = }} '''Дэвид Джеффри Уайнленд (Вайнланд)''' ({{Lang-en|David Jeffrey Wineland}}; [[24 ақпан]] [[1944 жыл|1944]]<ref>{{Cite web|url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?winelandd|title=David Wineland|publisher=Array of Contemporary American Physicists|lang=en|accessdate=2012-10-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CsgAEkV9?url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?winelandd|archivedate=2012-12-13}}</ref>) — [[Америкалықтар|американдық]] физик, «жеке кванттық жүйелерді өлшеуге және басқаруға мүмкіндік беретін кванттық жүйелерді манипуляциялауға арналған серпінді технологияларды жасағаны үшін» деген сөздермен 2012 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[Серж Арош|Серж Арошпен]] бірлесіп)<ref>{{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/|title=The 2012 Nobel Prize in Physics|publisher=Nobel Media|lang=en|accessdate=2012-10-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Csg8nOfH?url=http://www.nobelprize.org/|archivedate=2012-12-13}}</ref>. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1992). == Өмірбаян == Дэвид Уайнленд 1944 жылы 24 ақпанда [[Висконсин|Висконсин штатының]] [[Милуоки]] қаласында дүниеге келген. Ол 1961 жылы Сакраментодағы Энсин орта мектебін бітірген.<ref name="r1">[http://www.encinahighschool.com/class61/roster.htm Class of 1961 Graduation List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121115501/http://www.encinahighschool.com/class61/roster.htm |date=2020-01-21 }}. encinahighschool.com</ref> 1965 жылы [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] бакалавр дәрежесін, ал 1970 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] — [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. Оның диссертациясы атомдық [[дейтерий]] [[Мазер|мазерлері]] туралы болды. Содан кейін Уайнленд [[Вашингтон университеті|Вашингтон университетіндегі]] [[Ханс Георг Демельт|Ханс Демельттің]] тобында жұмыс істеді. 1975 жылы Уайнленд [[Боулдер (Колорадо)|Боулдердегі]] Ұлттық стандарттар бюросына, қазіргі NIST институтына орналасты. Оның зерттеулері оптикаға, атап айтқанда, төрт полюсті иондық тұзақтардағы иондарды лазерлік салқындатуға және кейіннен тұзаққа түскен иондарды кванттық есептеулерді орындау үшін пайдалануға бағытталған. Уайнленд Америка физикалық қоғамының және Америка оптикалық қоғамының мүшесі. == Марапаттар мен құрметтер == * 1990 — Дэвиссон-Джермер сыйлығы * 1990 — Меггерс сыйлығы * 1996 — Лазерлік физика бойынша Эйнштейн сыйлығы * 1998 — Раби сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://www.ieee-uffc.org/frequency_control/awards.asp?name=rabi|title=Rabi Award|publisher=[[IEEE Ultrasonics, Ferroelectrics, and Frequency Control Society]]|accessdate=2012-10-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CsgAo6SF?url=http://www.ieee-uffc.org/frequency_control/awards.asp?name=rabi|archivedate=2012-12-13}}</ref> * 2000 — Халықаралық кванттық байланыс сыйлығы * 2001 — Лазерлік физика бойынша Артур Шавлов сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?name=David%20J.%20Wineland&year=2001|title=2001 Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science Recipient|publisher=American Physical Society|accessdate=2009-10-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CsgBIxRr?url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?name=David%20J.%20Wineland|archivedate=2012-12-13}}</ref> * 2004 — Фредерик Айвс медалі * 2007 — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.nist.gov/public_affairs/releases/wineland082508.html|date=2008-08-25|publisher=NIST|title=NIST Physicist David J. Wineland Awarded 2007 National Medal of Science (NIST press release)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907063729/http://www.nist.gov/public_affairs/releases/wineland082508.html|archivedate=2008-09-07}}</ref> * 2008 — Герберт Вальтер сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://blogs.physicstoday.org/wht/2008/11/osa-dps-name-david-j-wineland.html|publisher=Physics Today|title=OSA, DPS Name David J. Wineland Winner of First Herbert Walther Award ([[Optical Society|OSA]] press release)|date=2008-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219091557/http://blogs.physicstoday.org/wht/2008/11/osa-dps-name-david-j-wineland.html|archivedate=2012-02-19}}</ref> * 2010 — Бенджамин Франклин медалі * 2012 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] ( [[Серж Арош|Серж Харошпен]] бірге) * 2013 — Wolfgang-Paul-Vorlesung * 2018 — Micius Quantum Prize * 2020 — IRI Medal == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 9dfsybfnka4gktum77xet7bcgwjzhks 0 779140 3605761 3589276 2026-05-16T18:49:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605761 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Данкан Холдейн |Шынайы есімі = {{lang-en|Frederick Duncan Michael Haldane}} |Суреті = Duncan Haldane.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 14.09.1951 |Туған жері = {{Туғанжері|Лондон|Лондонда}} |Қайтыс болған күні = 6.4.2019 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}} |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = конденсацияланған күй физикасы |Жұмыс орны = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2016) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = |Викитека = |Commons = }} '''Фредерик Данкан Майкл Холдейн''' ({{Lang-en|Frederick Duncan Michael Haldane}}; [[14 қыркүйек]] [[1951]]) — британдық физик. Ол 2016 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Джон Костерлиц]] және Дэвид Тулесспен бірге). Ол [[Принстон университеті|Принстон]] профессоры, Корольдік қоғамның мүшесі (1996) және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2017). Ол конденсацияланған материя физикасына қосқан кең ауқымды іргелі үлестерімен танымал, соның ішінде Люттингердің сұйықтық теориясы, бір өлшемді спин тізбектері теориясы, бөлшек кванттық Холл эффектісі теориясы және басқа да көптеген еңбектері бар. [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] физика кафедрасының физика профессоры. [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] (1992), Америка физикалық қоғамының, Физика институтының (Ұлыбритания) және Америка ғылымды дамыту қауымдастығының мүшесі. Лоренц Лейден университетінің шақырылған профессоры (2008). Халдейн — Ұлыбритания мен Мексика азаматы, Америка Құрама Штаттарында тұрақты тұруға рұқсаты бар. Оның анасы словен болған, ал Словения оған 2019 жылы азаматтық берген. '''Марапаттар мен құрметтер''' * Слоан стипендиясы (1984—88) * Америкалық физикалық қоғамның Оливер Бакли сыйлығы (1993) * Дирак медалі (2012)<ref>[http://wwwphy.princeton.edu/~haldane/index.html F. Duncan M. Haldane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915221707/http://wwwphy.princeton.edu/~haldane/index.html |date=2017-09-15 }} / Страница на сайте Принстонского университета{{In lang|en}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2016) * Lise Meitner Distinguished Lecture (2017) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://tass.ru/nauka/3676392 Физика саласындағы Нобель сыйлығы заттың ерекше күйлерін зерттегені үшін берілді] // [[ТАСС]], 2016 жылғы 4 қазан [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] ono8147yhqs86jbcn0xl2ths2xel3f0 0 779464 3605815 3589474 2026-05-17T05:17:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605815 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Донна Стрикленд |Шынайы есімі = {{lang-en|Donna Theo Strickland}} |Суреті = Donna_Strickland_EM1B5760_(46183560632)_(cropped).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.5.1959 |Туған жері = {{Туғанжері|Гуэлф|Гуэлфте}}, [[Веллингтон (графтық, Онтарио)|Веллингтон]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Ғылыми аясы = [[Лазерлік физика]], [[Сызықтық емес оптика]] |Ғылыми дәрежесі = [[философия докторы]], [[Рочестер университеті]] |Жұмыс орны = [[Уотерлу университеті]] |Альма-матер = [[Макмастер университеті]]<br>([[1981]])<br>[[Рочестер университеті]]<br>([[1989]]) |Ғылыми жетекші = [[Жерар Муру]] |Атақты шәкірттері = |Известна как = [[шырылдаған импульсті күшейту]] технологиясын әзірлеуші |Марапаттары = [[Альфред Слоан қоры|Альфред Слоан стипендиясы]] (1998) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) {{қатар|{{Канада орденінің компаньоны}}}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland }} '''Донна Стрикленд''' ({{Lang-en|Donna Strickland}}; [[27 мамыр]] [[1959 жыл|1959]], [[Онтарио]], [[Канада]]) — [[Канада|канадалық]] физик, лазерлік физика және [[сызықтық емес оптика]] саласында жұмыс істейді. [[Жерар Муру|Жерар Мурумен]] бірге ол шырылдаған импульстарды күшейту әдісін ойлап тапты. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648|title=This year’s Nobel Prize in Physics goes to... Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland! Watch the laureates collect their #NobelPrize medal and diploma.pic.twitter.com/w24OkEjROl|author=The Nobel Prize|date=2018-12-10|publisher=@NobelPrize|lang=en|accessdate=2018-12-11|archivedate=2019-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190220190508/https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648}}</ref>. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2020)<ref>[https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/ Donna Strickland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604235512/https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/ |date=2020-06-04 }}{{In lang|en}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2020)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html National Academy of Sciences Elects New Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428010617/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html |date=2020-04-28 }}, 27 апреля 2020{{In lang|en}}</ref>. == Өмірбаян == 1981 жылы Макмастер университетін инженерлік физика мамандығы бойынша бітірді. 1989 жылы Рочестер университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды, оның жетекшісі профессор [[Жерар Муру]] болды. Донна Стрикленд кейіннен қысу арқылы сықырлаған импульстардың күшейтілуін зерттеді{{Sfn|Strickland, D., Mourou, G.|1985}}, бұл ультрақысқа импульстарды бұрын-соңды болмаған деңгейге дейін күшейтуге мүмкіндік берді{{Sfn|Maine, P., Strickland, D. ''et al''|1988}}. 1988 жылдан 1991 жылға дейін ол Канада Ұлттық зерттеу кеңесінде ғылыми қызметкер болды. Ватерлоо университетінде жұмыс істейді (сыйлықты алған кезде ол доцент болатын). Ол сызықтық емес оптика саласындағы зерттеулер үшін жоғары қарқынды лазерлік жүйелерді әзірлейтін лазерлік зерттеу тобын басқарады. Слоан стипендиясы (1998). Оптикалық қоғамның сайланған мүшесі (2008), вице-президенті (2011), президенті (2013). [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың 1/4 бөлігі). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/ Донна Стриклендтің өмірбаяны]{{In lang|en}} * [https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland Донна Стриклендтің Ватерлоо университетінің сайтындағы парақшасы] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 2sk2ga3q6xfx0dw3mpi22qbfamktkle 0 779483 3605799 3589477 2026-05-16T23:43:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605799 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джон Джозеф Хопфилд |Шынайы есімі = {{lang-en|John Joseph Hopfield}} |Суреті = John_Hopfield_2016.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.7.1933 |Туған жері = {{Туғанжері|Чикаго|Чикагода}}, [[Иллинойс]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{US}} |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[биология|биолог]], [[молекулалық биология|молекулалық биолог]], [[білім беру|университет профессоры]], [[жасанды интеллект|жасанды интеллект зерттеушісі]], [[биофизика|биофизик]], [[нейроғылым|ми ғалымы]], [[информатика|информатика ғалымы]], [[психология|психолог]] |Жұмыс орны = [[Принстон университеті]]<br>[[Калифорния университеті]]<br>[[Беркли]]<br>[[Калифорния технологиялық институты]]<br>[[Белл зертханалары]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Суортмор-колледж]],[[Корнелл университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Альберт Оверхаузер]] |Атақты шәкірттері = [[Терри Сейновски]]<br>[[Дэвид Маккей]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = Мак-Артур стипендиясы (1983) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Джон Джозеф Хопфилд''' ({{Lang-en|John Joseph Hopfield}}: [[15 шілде]] [[1933 жыл|1933]], [[Чикаго]], [[Иллинойс]]) — американдық ғалым, 1982 жылы ассоциативті нейрондық желіні ойлап тапқанымен танымал. Бұл желі Хопфилд желісі ретінде белгілі. Ол 2024 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1973)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html|title=John Hopfield|author=|work=|date=|publisher=nasonline.org|lang=en|accessdate=2019-04-18|archivedate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190324140236/http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (1988) мүшесі. == Өмірбаян == Физиктердің отбасында дүниеге келген, [[Польша|поляк]] тектес спектроскопия маманы Джон Джозеф Хопфилд (1891—1953) және Хелен Хопфилдтің (қыз кезіндегі тегі Стафф, 1899—1989) отбасында дүниеге келген Хопфилд 1958 жылы [[Корнелл университеті|Корнелл университетінде]] физика бойынша PhD дәрежесін алды. Екі жыл бойы Bell Laboratories теориялық тобында, содан кейін [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінің, Берклидің]], [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] және [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] факультеттерінде жұмыс істеді. 2001 жылы ол биологияны физикалық процесс ретінде түсінуге қосқан үлесі үшін Дирак медалімен марапатталды. 2006 жылы ол Америка физикалық қоғамының президенті болды. Оның шәкірттерінің арасында Терри Сейновски Дэвид Маккей болды == Марапаттар мен құрметтер == * 1968 — Гуггенхайм стипендиясы<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/john-j-hopfield-2/|title=John J. Hopfield|author=|work=John Simon Guggenheim Foundation|date=|publisher=gf.org|lang=en|accessdate=2019-04-18|archivedate=2019-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190418091327/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/john-j-hopfield-2/}}</ref> * 1969 — Оливер Бакли сыйлығы * 1983 — Макартур стипендиясы * 1983 — Макс Дельбрюк сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Hopfield&first_nm=John&year=1985|title=Джон Хопфилд на официальном сайте Американского физического общества|accessdate=2017-05-16|archivedate=2017-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170617221318/http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Hopfield&first_nm=John&year=1985}}</ref> * 1997 — Нейрондық желілер пионері сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://cis.ieee.org/award-recipients.html|title=Архивированная копия|accessdate=2015-07-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EjWbGXlI?url=http://cis.ieee.org/award-recipients.html|archivedate=2013-02-27}}</ref> * 2001 — Дирак медалі * 2002 — Гарольд Пендер сыйлығы * 2005 — Альберт Эйнштейн сыйлығы * 2012 — Swartz Prize * 2019 — Франклин институтының Бенджамин Франклин медалі * 2022 — Больцман медалі * 2024 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://genomics.princeton.edu/hopfield/Index.html Принстон университетінің веб-сайт парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102042829/http://genomics.princeton.edu/hopfield/Index.html |date=2018-01-02 }} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] bmb40dd2huvsnizxyxd321jedsealtn 0 779509 3605793 3589478 2026-05-16T23:03:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605793 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джеффри Хинтон |Шынайы есімі = {{lang-en|Geoffrey Hinton}} |Суреті = Geoffrey_E._Hinton,_2024_Nobel_Prize_Laureate_in_Physics_(3x4_cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 6.12.1947 |Туған жері = {{Туғанжері|Уимблдон|Уимблдонда}}, [[Мертон]], [[Үлкен Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{UK}}<br>{{байрақ|Канада}} |Ғылыми аясы = [[эксперименттік психология]], [[кибернетика]], [[информатика]], [[жасанды интеллект]], [[терең оқыту]] |Жұмыс орны = [[Торонто Университеті]]<br> [[Google]]<br> [[Карнеги Меллон Университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Эдинбург университеті]] (1978)<br> [[Кембридж университеті Кингс колледжі]] (1970) |Ғылыми жетекші = [[Хью Кристофер Лонгет-Хиггинс]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Канада орденінің компаньоны}}<br>[[Лондон Корольдік қоғамының мүшесі]] (1998) <br>[[Фрэнк Розенблатт сыйлығы]] (2014) <br>[[Румельхарт сыйлығы]] (2001) <br>[[Зерттеу саласындағы үздіктер үшін IJCAI сыйлығы]] (2005) <br>[[BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы]] (2016) <br>[[AAAI мүшесі]] (1990) <br>[[Когнитивті ғылым қоғамының мүшесі]] <br>[[Герхард Герцберг атындағы Канада алтын медалі]] (2010) <br>[[Канада Корольдік қоғамының мүшесі]] (1996) <br>[[Тьюринг сыйлығы]] (2018) <br>[[Хонда сыйлығы]] (2019) <br>[[Нейрондық желі пионері]] <br>[[Астурия ханшайымының ғылыми және техникалық зерттеулердегі жетістіктері үшін сыйлығы]] <br>[[Ғылымға қосқан елеулі үлесі үшін Диксон сыйлығы]] (2021) <br>[[Максвелл медалі]] (2016) <br>[[ACM мүшесі]] (2023) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] <br>[[Эдинбург университетінің құрметті докторы]] (2001) <br>[[Сассекс университетінің құрметті докторыъ]] (2011) <br>[[Шербрук университетінің құрметті докторы]] (2013) <br>[[Инженерлік жетістіктері үшін Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Джеффри Хинтон''' ({{Lang-en|Geoffrey Everest Hinton}}: [[6 желтоқсан]] [[1947 жыл|1947]]) — терең оқытуға айтарлықтай үлес қосқан британдық және [[Канадалықтар|канадалық]] ғалым. 2024 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] ([[Джон Хопфилд|Джон Хопфилдпен]] бірге) «жасанды нейрондық желілерді пайдаланып машиналық оқытуды қамтамасыз ететін іргелі жаңалықтар мен өнертабыстар» үшін алды. 2026 жылдың қаңтарында ол тарихта 1 миллион дәйексөзге жеткен екінші ғалым (Йошуа Бенджиодан кейін) болды<ref>{{Cite web|accessdate=2026-01-30|title=Geoffrey Hinton Becomes Second Scientist with Over One Million Citations Just Now|url=http://eu.36kr.com/en/p/3641456692645509|work=eu.36kr.com}}</ref>. == Өмірбаян == [[Джордж Буль|Джордж Бульдың]] шөбересі, ол 1970 жылы [[Кембридж университеті|Кембридж университетін]] эксперименталды психология мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен бітіріп, 1978 жылы [[Эдинбург университеті|Эдинбург университетінде]] жасанды интеллект бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. [[Торонто Университеті|Торонто университетінде]] информатика кафедрасында профессор болып жұмыс істеді. 2013 жылдың наурызынан 2023 жылдың сәуіріне дейін [[Google|Google компаниясының]] қызметкері болды (корпорация DNNresearch компаниясын сатып алғаннан кейін<ref>{{Cite web|title=U of T neural networks start-up acquired by Google|url=http://media.utoronto.ca/media-releases/u-of-t-neural-networks-start-up-acquired-by-google/|date=2013-03-12|accessdate=2014-02-02|archivedate=2019-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191008004030/https://media.utoronto.ca/media-releases/u-of-t-neural-networks-start-up-acquired-by-google/}}</ref>). Көп қабатты нейрондық желілерді оқыту үшін кері таралу әдісін қолдануды ұсынған зерттеушілердің бірі болды. Терри Сейновскимен бірге Больцман машинасын ойлап тапты. Канада Корольдік қоғамының (1996), Лондон Корольдік қоғамының (1998)<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/geoffrey-hinton-11624/|title=Geoffrey Hinton {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2017-04-29|archivedate=2015-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151103005016/https://royalsociety.org/people/geoffrey-hinton-11624/}}</ref> мүшесі, АҚШ Ұлттық [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|ғылым академияларының]] (2023<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2023-nas-election.html|title=2023 NAS Election<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2023-05-04|archivedate=2023-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230503155938/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2023-nas-election.html}}</ref>) және Инженерлік академиясының (2016)<ref>[https://www.nae.edu/149909/Professor-Geoffrey-E-Hinton Professor Geoffrey E. Hinton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108164015/https://www.nae.edu/149909/Professor-Geoffrey-E-Hinton |date=2019-11-08 }}{{In lang|en}}</ref> шетелдік мүшесі. 2024 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды. 2024 жылы ол (атаусыз) ғылыми-[[Атыс-шабыс фильм|фантастикалық]] экшн-технотриллерде өзі рөлін сомдады. == Марапаттар == * 2001 — Румельхарт сыйлығы * 2005 — IJCAI Award for Research Excellence * 2010 — Канадалық Герхард Герцберг атындағы алтын медаль * 2014 — Награда имени Франка Розенблатта * 2016 — IEEE Maxwell Award * 2016 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge сыйлығы * 2018 — [[Тьюринг сыйлығы]] (Йошуа Бенджио және Янн Лекунмен бірге) * 2019 — Honda сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hondafoundation.jp/winner/view_en/1330|title=2019 本田賞 受賞者一覧｜公益財団法人 本田財団<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2020-03-09|archivedate=2020-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016142306/https://www.hondafoundation.jp/winner/view_en/1330}}</ref> * 2021 — Диксон сыйлығы * 2024 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.cs.toronto.edu/~hinton/ Джеффри Хинтон Торонто университетінің сайтында] * [https://www.youtube.com/watch?v=AyzOUbkUf3M&feature=relmfu GoogleTechTalks - Нейрондық желілердің келесі буыны] * {{Cite web|url=https://hi-news.ru/research-development/iskusstvennyj-intellekt-i-dzheffri-xinton-otec-glubokogo-obucheniya.html|title=Искусственный интеллект и Джеффри Хинтон: отец «глубокого обучения»|work=Hi-News.ru|date=2017-12-07|accessdate=2019-01-17|lang=ru}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} {{Тьюринг сыйлығының иегерлері}} [[Санат:Тьюринг сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Канада физиктері]] 8dotu681njhpspnvbx4usn60llzit90 0 779655 3605800 3589491 2026-05-17T00:04:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605800 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джорджо Паризи |Шынайы есімі = {{lang-it|Giorgio Parisi}} |Суреті = Parisi_giorgio.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 04.08.1948 |Туған жері = {{Туғанжері|Рим|Римде}}, [[Италия]] |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[кванттық өріс теориясы]] |Жұмыс орны = [[Рим университеті, Ла Сапиенца]] | Альма-матер = [[Рим университеті, Ла Сапиенца]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденінің Үлкен кресі (2001 жылдан бастап)|2021}}{{!!}}{{Италия Республикасының Құрмет орденінің командоры|2005}} {{!}}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{«Мәдениет пен өнерді дамытуға қосқан үлесі үшін» алтын медалі|1998}} {{!}}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}- {{!}} [[Больцман медалі]] (1992) {{!}}- {{!}} [[Дирак медалі]] (1999) {{!}}- {{!}} [[Макс Планк атындағы медаль]] (2011) {{!)}} | Сайты = }} '''Джорджо Паризи''' ({{Lang-it|Giorgio Parisi}}; [[4 тамыз]] [[1948]]) — итальяндық физик-теоретик. Профессор, Француз ғылым академиясының (1992)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html|title=Giorgio Parisi {{!}} Liste des membres de l’Académie des sciences / P {{!}} Listes par ordre alphabétique {{!}} Listes des membres {{!}} Membres {{!}} Nous connaître|accessdate=2016-10-21|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005110956/https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2003)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html|title=Giorgio Parisi|accessdate=2016-10-21|archivedate=2021-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211016075858/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (2013)<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21|title=APS Member History|accessdate=2021-04-04|archivedate=2021-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410214028/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21}}</ref> шетелдік мүшесі. Оның еңбектері негізінен [[Кванттық өріс теориясы|кванттық өріс теориясына]], [[Статистикалық механика|статистикалық механикаға]] және [[Күрделі жүйе|күрделі жүйелерге]] арналған. Ол ДГЛАП теңдеуінің және Кардар — Паризи — Чжан теңдеулерінің<ref>{{Cite web|url=https://miem.hse.ru/news/211108397.html|title=Лев Николаевич Щур избран заслуженным членом Американского физического общества — Новости — Московский институт электроники и математики им. А. Н. Тихонова — Национальный иссле…|accessdate=2020-01-23|archivedate=2019-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708153701/https://miem.hse.ru/news/211108397.html}}</ref> бірлескен авторы. Оған 2021 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. 29-шы Солвей конгресінің тең төрағасы. == Марапаттар == {{Div col|50em}} * [[Фельтринелли сыйлығы]] (1986) * [[Больцман медалі]] (1992) * [[«Мәдениет пен өнердің дамуына қосқан үлесі үшін» алтын медалі]] (Италия) (1998)<ref>[https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/10490 Conferimento onorificenza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230220112523/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/10490 |date=2023-02-20 }} quirinale.it/</ref> * [[Дирак медалі]] (1999) * {{аударылмаған 5|Энрико Ферми сыйлығы (Италия физикалық қоғамы)|Энрико Ферми сыйлығы|en|Enrico Fermi Prize}} (2002) * [[Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы]] (2005) * {{аударылмаған 5|Нонино сыйлығы||it|Premio Nonino}} (2005) * [[Италия Республикасының Құрмет ордені|Италия Республикасының Құрмет ордені]]нің командоры (2005)<ref>{{cite web|url= https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/162148|access-date=2021-10-05|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|lang=it|archive-date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820142810/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/162148|url-status=live}}</ref> * {{аударылмаған 5|Microsoft сыйлығы||en|Microsoft Award}} (2007) * {{аударылмаған 5|Лагранж сыйлығы||en|Lagrange Prize}} (2009) * [[Макс Планк медалі]] (2011) * [[Бөлшектер және жоғары энергия физикасы сыйлығы]] (2015) * [[Онсагер сыйлығы]] (2016) * [[И. Я. Померанчук сыйлығы]] (2018) * [[Физика саласындағы Вольф сыйлығы]] (2021) * [[Клариват сыйлығының лауреаттары]] (2021) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «атомдардан планеталарға дейінгі масштабтағы физикалық жүйелердегі ретсіздік пен флуктуациялардың өзара әрекеттесуін ашқаны үшін»<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/нобелевская-премия-по-физике-присуждена-за-моделирование-земного-климата/a-59407480 |title=Физика саласындағы Нобель сыйлығы Жер климатын модельдеу үшін берілді. |access-date=2021-10-05 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/нобелевская-премия-по-физике-присуждена-за-моделирование-земного-климата/a-59407480 |url-status=live }}</ref> * [[Италия Республикасының Құрмет ордені|Италия Республикасының Құрмет орденінің]] Үлкен Крест кавалері (2021)<ref>{{cite web|url= https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/370366|access-date=2022-10-04|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|lang=it|archive-date=2022-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007130012/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/370366}}</ref> {{Div col end}} == Сондай-ақ қараңыз == * [[Паризи матрицасы]] — p-адиктік талдаудағы ультраметриялық матрица болып табылады<ref>{{Cite web|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.305.7687&rep=rep1&type=pdf|title=S.V.Kozyrev. The noncommutative replica approach (2008)|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005101113/https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.305.7687&rep=rep1&type=pdf}}</ref>. * Айналмалы көзілдірік == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Италия Республикасы алдындағы қызметі үшін ордені үлкен крестінің иегерлері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Италия физиктері]] 883vq7a1m08kcwi7vy0uts4n1v6xten 0 780076 3605798 3594205 2026-05-16T23:33:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605798 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = |Шынайы есімі = {{lang-en|Kip Thorne}} |Суреті = John_Clarke_(physicist)_2025_(4x5).png |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 10.2.1942 |Туған жері = {{Туғанжері|Кембридж|Кембриджде|Кембридж}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния университеті, Беркли]]<br>[[Лоуренс Беркли ұлттық зертханасы]] |Ғылыми дәрежесі = PhD | Альма-матер = [[Кембридж университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Брайан Пиппард]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Гуггенхайм стипендиясы]]<br>[[Лондон Корольдік қоғамы]]<br>[[Хьюз медалі]] (2004)<br> [[Фриц Лондон сыйлығы]] (1987)<br>[[Комсток сыйлығы]] (1999)<br>[[Америка ғылымын дамыту қауымдастығының мүшесі]]<br> [[Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі, өлшеу ғылымындағы жетістіктері үшін Джозеф Ф. Китли сыйлығы]] (1998) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2025) | Сайты = }} '''Джон Кларк''' ([[10 ақпан]] [[1942 жыл|1942]], Кембридж, [[Ұлыбритания]]) — британдық-американдық физик. Конденсацияланған зат және материалтану саласындағы маман, [[асқын өткізгіштік]] және атап айтқанда СКВИДтерді әзірлеу және қолдану бойынша жұмыстарымен танымал<ref>{{Cite web|url=http://physics.berkeley.edu/news-events/news/20170502/john-clarke-named-to-the-american-philosophical-society|title=John Clarke named to the American Philosophical Society {{!}} UC Berkeley Physics<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-06-11|archivedate=2018-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612143104/http://physics.berkeley.edu/news-events/news/20170502/john-clarke-named-to-the-american-philosophical-society}}</ref>. [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінің]] профессоры, Лондон Корольдік қоғамының (1986) және Америка философиялық қоғамының (2017) мүшесі, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2012)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/56906.html|title=John Clarke<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-06-11|archivedate=2018-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612142815/http://www.nasonline.org/member-directory/members/56906.html}}</ref>. [[Кембридж университеті|Кембридж университетінде]] [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] (1964), [[PhD-доктор|философия докторы]] ''(PhD)'' (1968) және ''Sc.D.'' ғылым докторы (2005) дәрежелерін алды. Содан кейін ол Калифорния университетінде, Берклиде, алдымен постдокторантурада, содан кейін (1969 жылдан бастап) физика мамандығы бойынша қызметкер ретінде оқыды және қазір оның жоғарғы мектебінде профессор болып жұмыс істейді. [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] (2015), Америка физикалық қоғамының және Америка ғылымды дамыту қауымдастығының, сондай-ақ Британ физика институтының мүшесі. 2025 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. == Марапаттар мен құрметтер == * Миллер атындағы профессор * Слоан қорының стипендиаты * Гуггенхайм стипендиясы (1977) * Берклидегі Калифорния университетінің үздік оқытушысы сыйлығы (1983) * 1987 жылғы Калифорнияның жыл ғалымы * Фриц Лондон сыйлығы (1987) * Joseph F. Keithley Award For Advances in Measurement Science (1998, алғашқы лауреат) * Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Комсток сыйлығы (1999) * Лондон Корольдік қоғамының Хьюз медалі (2004) * Калифорния университеті, Берклиде Faculty Research Lecturer (2005) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://physicsworld.com/john-clarke-michel-devoret-and-john-martinis-win-the-2025-nobel-prize-for-physics/|title=John Clarke, Michel Devoret and John Martinis win the 2025 Nobel Prize for Physics|lang=en-GB|first=Hamish|last=Johnston|work=Physics World|date=2025-10-07|accessdate=2025-10-07}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke Калифорния университеті, Беркли]сайтында{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613014811/http://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke |date=2018-06-13 }}. * [http://physics.berkeley.edu/news-events/news/20170110/symposium-honored-professor-john-clarke Симпозиумның құрметті профессоры Джон Кларк]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2017) [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] ef9bm0clhnx6yxu97gxu3hju8ifno4s 0 780548 3605665 3597784 2026-05-16T13:35:57Z Mirzoulugʻbek 14121 3605665 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Құрманбек эпосы|Шынайы атауы={{Lang-ky|Курманбек эпосу}} |Сурет = Kurmanbek Baatyr Mausoleum 06.jpg |Сурет сипаттамасы = Құрманбек батыр мен тұлпары Телторының ескерткіші. |Түпнұсқа тілі=қырғыз тілі|Жанр=эпос}} '''Құрманбек эпосы''' ({{Lang-ky|Курманбек эпосу}}) — Орталық Азиядағы Моғол хандығы, қазақ, ноғай халықтарының тарихындағы «қалмақ дәуірі» деп аталатын XV–XVIII ғасырлар аралығындағы тарихи оқиғаларға, Құрманбек пен Аққан секілді тарихи тұлғалардың өмір жолына негізделіп жасалған эпикалық шығарма. Дастандағы тарихи негіз ретінде [[Шығыс Түркістан]], [[Қашқар]], [[Жаркент]], Қаржар, Жамбыл, Ауғанстан, Әндіжан, Қоқан, Ақсы, Алай, Жазы (Ясы) секілді өңірлер қамтылады. Шығармада Құрманбектің тарихи тұлға ретіндегі болмысы, өмір сүрген кезеңі, қоныстанған жерлері, көрші хандықтармен дипломатиялық байланыстары және қалмақ билеушілерімен соғыстары тарихи деректер негізінде баяндалады.<ref>{{cite web|url=https://massaget.kz/uy_tapsyirmasyi/kyirgyiz-halkyinyin-auyiz-adebiet--33518/|title=Қырғыз халқының ауыз әдебиеті|author=Жасұлан Исакаев|date=2015-10-17|work=|publisher=massaget.kz|accessdate=2026-05-01|lang=kk}}</ref> XVI ғасырда [[Тәңір тауы]]нан моңғол ақсүйектері ығыстырылғаннан кейін қырғыз рулары Қашғармен тікелей байланыс орнатып отырған. XVII ғасырдың басында қалмақтардың қысымы күшейгендіктен, қырғыз рулары Қашғар, Тұрпан және Ақсу қалаларынан көшіп келіп, біртіндеп отырықтана бастаған. XVII ғасырда Қашғар хандығы мен Жаркент хандығы аумағында құсшы, шонбағыш, қыпшақ, нойгут, тейіт, булғачы, отузул сияқты қырғыз рулары мемлекеттің саяси өміріне белсене араласып, тарихи оқиғаларға ықпал еткен. Бұл туралы Шах Махмуд Хорас хроникасы және Мир Холиддиннің «Хидаят» еңбегі сияқты деректерде айтылған.<ref>{{cite web|url=https://adyrna.kz/kr/post/6481|title=Қазақтың тарихи жырлары мен өлеңдері|author=Едіге Тұрсынов|date=2017-02-05|work=|publisher=adyrna.kz|accessdate=2026-05-01|lang=kk}}</ref> == Мазмұны == Құрманбек — XV–XVII ғасырлар аралығында өмір сүрген тарихи тұлға ретінде сипатталатын Құрманбек туралы эпикалық шығарма.<ref>{{кітап|авторы=Kebekova B. |origyear=1961-yil |сілтеме=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/067/685.htm |тақырыбы=Kurmanbek eposining variantlari}}</ref> Өз халқының еркіндігі үшін қалмақ ақсүйектеріне қарсы күрескен батыр ретінде бейнеленеді. Эпостағы қаһарманның халық жолында өлімнен тайсалмайтын ерлігі бүгінгі ұрпақты да батылдыққа, ел мен жерді сүюге тәрбиелейді. Құрманбек көп нұсқалы эпос. Оның идеялық өзегі, ішкі қуаты мен сюжеті ерекшеленеді. Әрбір нұсқа бір-бірінен өзгеше болғанымен, олардың арасында ортақ ішкі бірлік сақталады. Бұл айырмашылық көбіне жыршының қабілеті мен орындаушылық шеберлігіне байланысты. == Нұсқалары == Құрманбек эпосының бірнеше нұсқасы бар. Манасшы Молдобасан Мұсылманқұлов нұсқасынан 1923 жылы фольклортанушы Қаюм Мифтаков 2500 өлең жолын жазып алған. Қырғыз халық ақыны [[Аалы Тоқамбаев]]тың прозалық баяндауы 1924 жылы Шолпан журналында жарияланған. 1933 жылы ақын Қалық Ақиев нұсқасынан 5500 жол жазып алынған.<ref>{{cite web|url=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1712|title=Курманбек|author=|date=|work=|publisher=literatura.kg|accessdate=2026-05-01|lang=ru}}</ref> 1956 жылы Жерге-Тал ауданында тұратын Т. Каландаровтан эпостың 360 жолы жазылған. Ақын Сарықұнан Дыйқанбаев, Қөгарттық Әди Өмуралиев және Асанбай Жусупбеков еңбектерінде эпостың әртүрлі көлемдегі нұсқалары сақталған, оның ішінде 19535 жолдан тұратын үлкен нұсқасы да бар. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында белгілі жазушы Қасымалы Жантөшев оны сол кезеңнің талаптарына сай өңдеп, драмалық шығармаға айналдырып, сахнаға қойған. Құрманбек батырдың 500 жылдық мерейтойы 2001 жылы аталып өтті. Мерекеге орай Оғанбек Стамбетов ешбір әлеуметтік құрылымға бейімдемей, өз нұсқасы бойынша «Құрманбек батыр» тарихи драмасын жазып, сахнада қойылды. Эпоста ең алдымен ұлы достық, ынтымақ және ерлік идеялары көрініс тапқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғызстан әдебиеті]] [[Санат:Қырғыз әдебиеті]] tetkt34ml53fwgxh49p6w9hxaluzbig 4 780876 3605683 3605351 2026-05-16T15:00:31Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3605683 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-05-15'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1250" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 250] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="1229" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 229] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="674" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 674] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="429" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 429] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="409" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 409] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="375" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 375] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="358" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 358] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] | data-sort-value="269" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 269] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="250" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 250] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="242" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 242] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="239" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 239] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Жоба:Уики-көктем 2026]] | data-sort-value="201" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 201] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Құралайдың салқыны]] | data-sort-value="198" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 198] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="187" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 187] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 161] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="157" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 157] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="152" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 152] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="150" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 150] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] | data-sort-value="149" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 149] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="142" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 142] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 139] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Ор-Эркеншвик]] | data-sort-value="137" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80-%D0%AD%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B2%D0%B8%D0%BA 137] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 135] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="133" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 133] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 130] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 130] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 128] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 128] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Бельфон (Кот-д'Ор)]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%BD_%28%D0%9A%D0%BE%D1%82-%D0%B4%27%D0%9E%D1%80%29 126] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 125] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="124" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 124] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 119] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 118] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 115] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 114] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 113] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 107] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 103] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 102] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 102] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 101] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 99] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 96] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 94] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 94] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 94] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Астана]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 93] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Мүсілім Базарбаев]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 91] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Қазақ кеңес әдебиеті мен өнерінің қалыптасуы]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 91] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 90] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Америка–Жапон шарттары]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%E2%80%93%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 90] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 89] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 88] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 88] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 86] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Жаяу Мұса Байжанұлы]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 86] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 85] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 85] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Деректану]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 85] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Компьютер]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 85] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 84] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 83] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 83] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 81] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Қарқындылығы орташа қақтығыс]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 81] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 79] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 79] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 78] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 77] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 76] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Аударыспақ]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BF%D0%B0%D2%9B 76] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 76] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Алматы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 76] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 75] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 75] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 75] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 75] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Болашақ (стипендия)]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 75] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 75] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 75] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 74] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қазақ әдебиетінің тарихы (1960-67)]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%281960-67%29 74] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 74] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 74] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 73] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 72] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Дауылпаз]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%B7 72] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Блокчейн]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%87%D0%B5%D0%B9%D0%BD 72] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Шұғаның белгісі]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 72] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 71] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 71] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 71] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Оразақын Асқар]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 70] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 69] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 69] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Үрмелі музыка аспаптары]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 69] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 69] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 68] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Дамушы елдер]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 68] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 68] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 68] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Шығай хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 68] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Сақтар]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 67] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Балалар Кітапханасы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 67] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Ор мойнағы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D2%93%D1%8B 67] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Жерұйық (философия)]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 67] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 66] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Шығай хан]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 65] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Материалды емес мәдени мұра]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0 65] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 65] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 65] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 65] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Балағат сөз]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 65] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 64] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 64] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Наймандар]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 64] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 64] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Прагматизм]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 64] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 63] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қазақстандағы мұнай және газ құбырлары]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D2%9B%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 63] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Оппенхеймер (фильм)]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 63] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Ағзалар арасындағы байланыс түрлері]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 63] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Атырау мұнай өңдеу зауыты]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%B7%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 62] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Шыңғыснама]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 62] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 62] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 62] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 62] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 61] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Арал экологиясы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 61] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 61] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 61] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Халиди Құрбанғали]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 61] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Компьютерлік қауіпсіздік]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 61] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 60] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Өркениет және модернизация]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 60] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 60] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 60] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 60] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 60] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Үстеу]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 59] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Арғын]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 59] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Діни экстремизм]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC 59] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 59] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 59] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 58] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Іле Алатауы ұлттық паркі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 58] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 58] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 58] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 58] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Дүниежүзі елдерін даму деңгейі бойынша топтастыру]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B4%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 58] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Выберу.ру]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83.%D1%80%D1%83 58] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 58] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 58] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Өнеркәсіп]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF 57] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 57] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 57] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 57] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қазақтың сленг сөздері]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 56] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 56] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Амёба]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%91%D0%B1%D0%B0 56] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 55] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 55] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Микроорганизм]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 55] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 55] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 55] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 55] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 55] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 55] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Ишемия]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F 54] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 54] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Режеп Тайып Ердоған]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BF_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80%D0%B4%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BD 54] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 54] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Алматы ауыр машина жасау зауыты]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B7%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 53] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 53] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Жүзу]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 53] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Kazakhstan]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kazakhstan 53] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 52] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Девианттық мінез-құлық]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 52] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 52] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Геологиялық қима]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D0%B0 52] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 52] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 52] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 52] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 52] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Өтеміс қажы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D1%8B 51] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 51] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Шегіртке]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 51] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Протерозой]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 51] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 51] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 50] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Ғылыми-техникалық революция және дүниежүзілік шаруашылықтың дамуы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 50] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 50] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 50] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Әскери қақтығыс]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 50] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Эмбриогенез]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 50] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Демография]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 50] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қазақ кеңес фольклористикасы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Қожа]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 50] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 49] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Үйлену тойы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 49] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 49] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Қазақтың халық музыкасы мен музыка театры]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 49] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 49] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 49] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Домбыра]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 49] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Табиғи қорлар]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 48] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Анд вирусы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4_%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B 48] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Халықаралық ұйымдар]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 48] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 48] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[КешYOU]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 48] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Байдылда Сарногоев]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B5%D0%B2 48] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 48] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 48] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 48] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 48] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 48] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Қытай]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 48] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 47] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 47] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 47] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 47] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Нұртөре Байтелесұлы Жүсіп]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B5_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 47] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Жәркен Бөдешұлы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Есім ханның ескі жолы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 47] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 47] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Шыжың]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B6%D1%8B%D2%A3 47] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Футбол]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 47] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Керей хан]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 47] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 46] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 46] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 46] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 46] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Сәбит Дөнентаев]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Залалсыздандыру]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 46] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Шаянтәрізділер]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 46] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Туризм]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 45] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 45] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Ел тізімі (адамның өмір сүру ұзақтығы)]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%83_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 45] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қазақ театры]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 45] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 45] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 45] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Оғыздар]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 45] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 45] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Суармалау]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 44] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қазақстандық қоғамдық даму институты]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 44] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Абайтану]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 44] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Жаныс]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 44] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 44] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Биологиялық эволюцияның басты бағыттары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 44] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Илон Маск]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 44] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 44] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Жеміс]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81 44] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Кеніштің геологиялық қимасы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Сайлау жүйесі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 44] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Кузнецк көмір бассейні]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%96 44] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 43] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Қан плазмасы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күрес]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81 43] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 43] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 43] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 43] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Нұркен Әбдіров]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Адай]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 42] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 42] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 42] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қарағай]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 42] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Әнші құм төбесі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%88%D1%96_%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 42] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Қалау]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 42] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 42] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Қазақ солдаты (роман)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Ілия Жақанов]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 42] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 42] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 42] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Сутегінің оксиды]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%8B 42] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Еуропа]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 42] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Әкімшілік құқық бұзушылық]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 41] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B_%28%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%29 41] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 41] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 41] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 41] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Bunyaviricetes]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Bunyaviricetes 41] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Жеңіс күні]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 41] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Күй аңызы (әңгіме)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 41] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Қазақстан жеріндегі палеолит]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 41] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген бірінші санатты жануарлар]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 41] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 41] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 40] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 40] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 40] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Жыныс генетикасы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 40] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Оксидтер]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 40] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Экологиялық жүйе]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 40] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 40] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 40] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Акула]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 39] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 39] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 39] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 39] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Аламан бәйге]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5 39] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Құран]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Есім хан]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Миелин қабықшасы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Ахмед Иүгінеки]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 38] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Бектауата үңгірі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 38] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Ғылыми стиль]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 38] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 38] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 38] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Топтық шешім қабылдау]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D1%88%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 38] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Судың ластануы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 38] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Әскери жарғы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 38] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Жиренше шешен]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 38] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Отбасы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Жыныстық жасушалар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Риддер-Сокольный полиметалл кен орны]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80-%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 38] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Жлобин]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD 38] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 38] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Қазақстан азаматтық қарама-қайшылық жылдарында]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 37] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 37] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қыдыр ата]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Тараз]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 37] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 37] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Бесік]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA 37] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Қарсы мәндес сөздер]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 37] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Қазақстан экономикасының тарихы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 37] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Жылқы еті]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 37] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 37] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Протерозой заманындағы тіршіліктің дамуы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 37] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 37] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Қазақстанның экономикалық аудандары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Хантавирус инфекциясы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 36] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Үй қоянын өсіру]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 36] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Исраил Сапарбай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Ревматоидтық артрит]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 36] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 36] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Орыстар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 36] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қалыпты геологиялық қима]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D0%B0 36] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Су]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 36] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 35] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Қ]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 35] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Қайрат Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Қоршаған ортаны қорғау]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 35] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Түркілер]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 35] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Тапанша жұлдызы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D1%8B 35] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Борнай мешіті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 35] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ киносы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Бәйге мен аламан бәйге]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5 34] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 34] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Санаториялық Мектеп-Интернат]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF-%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82 34] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Шежіре]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 34] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Марат Қабанбай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Астана жеңіл метрополитені]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%96 34] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 34] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Экстенсивті Даму Жолы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96_%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 33] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Әл-Аср сүресі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%90%D1%81%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 33] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Ермек Өтетілеуұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Әбілқайыр Ордасы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Назарбаев Университеті]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 33] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 33] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 33] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 33] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 33] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 33] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Вирустар геномының құрылысы және көбеюі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E%D1%96 33] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Үй қояны]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D1%8B 33] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Бекет ата мешіттері]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 33] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 33] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 33] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 33] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Мұхит Мерәліұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 32] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Планк гипотезасы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BA_%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Киіз үй жабдықтары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Медеу]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 32] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Байкөл]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D3%A9%D0%BB 32] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Болон процессі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 32] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Шылау]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 32] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 32] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Мал тұқымын сынау]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%83 32] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Сөзге тоқтау]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 32] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Python]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 32] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 32] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Дәулеткерей Шығайұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 32] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Арнайы экономикалық аймақ]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B 31] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Азаматтардың кәсіпкерлік қызметі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Житковичи]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8 31] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Дулат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Темірхан Медетбек]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 31] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Қазақстан Республикасының салық жүйесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Семсер балық]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 31] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 31] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Экологиялық пирамида ережесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Ысты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 31] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Табиғат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 31] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 31] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Абайдың философиялық көзқарасы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Түр түзілу]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%83 31] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[ДНҚ-полимераза]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 31] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 31] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Сынықшы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B 31] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 30] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 30] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Табын]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 30] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Әбділда Тәжібаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Салауат]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 30] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Алдар Көсе]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5 30] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Бөрі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Жұма намаз]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 30] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Шымкент]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 30] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Жапония]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 29] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Қазақстандағы ұжымдастыру]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 29] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 29] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Эссе]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 29] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 29] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Алаш жылнамасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Жібек]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 29] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Мұнай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Жылу электр станциясы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D1%83_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Дарвинизм]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 29] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Василий Григорьевич Перов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 29] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Мәтін]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 28] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Қызғалдақ]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 28] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 28] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Азия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Қайырғали Смағұлов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Беклербек Бегіштің қалашығы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 28] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 28] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қайыс]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%81 28] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Балықтар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 28] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Қазақстан-Ресей қатынастары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Үндістан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 28] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Нанотехнология]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Түркия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 28] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Халықаралық құқық]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 28] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Депортация]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Тоныкөк]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 28] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 28] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Дамыған елдер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 28] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 28] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Ресей]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 27] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Жәнібек хан (Алтын Орда)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%29 27] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 27] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 27] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Балбырауын (күй)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 27] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Үш Жүз партиясы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 27] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Эр-Рияд]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80-%D0%A0%D0%B8%D1%8F%D0%B4 27] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 27] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 27] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 27] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Халықаралық жария құқық]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 27] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Төле би]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Жасуша]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 27] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Эрнест Хемингуэй]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 26] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Көксағыз бақбағы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 26] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Оңтүстік-Батыс Азия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Сазсырнай]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B7%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9 26] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Мэйдзи (император)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8D%D0%B9%D0%B4%D0%B7%D0%B8_%28%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%29 26] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Барбаросса жоспары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Гендік инженерия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Бөтелке лақтыру]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 26] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 26] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Маргиналдық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 26] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Әсет Найманбайұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 26] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Продуценттер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 26] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қыстырма сөз]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 26] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Сөз варианттары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Төлеужан Мұхамеджанұлы Ысмайылов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[ҚазМұнайГаз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%93%D0%B0%D0%B7 25] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Геоморфологиялық карталар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 25] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Алюминий]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 25] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Беріш]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 25] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 25] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Медицина]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 25] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Спирттер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 25] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Қазақстанның кен ресурстары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 25] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Айтыс]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 25] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 25] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Тұрақты токтың генераторы. Электрқозғалтқыштар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B._%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Үлгі:Түркі тілдес халықтар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Баубек Бұлқышев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Сөздік қор]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 25] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Географиялық координаттар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Әнуарбек Дүйсенбиев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 25] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Барыс ордені]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 25] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Албан руы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 24] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 24] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 24] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Жылқы аурулары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Амал]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Гуманистік педагогика]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Вирустар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Елу бірінші штат]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82 24] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 24] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 24] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 24] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Көкөністер, жеміс-жидектер және бөлме өсімдіктері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%2C_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81-%D0%B6%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D0%BC%D0%B5_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Түркістан Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Жер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Қылмыстық процеске қатысушылар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 24] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Үлгі:Ғабит Мүсірепов шығармалары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 24] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Түркия президенті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Германия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Ноғай ордасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Робототехника]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Сюрреализм]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8E%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 23] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Мұнай өнеркәсібі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 23] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Ақындық тіл (Абай)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%29 23] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Қол добы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%8B 23] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Боксит]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%82 23] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 23] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Робот]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 23] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Моңғол-татар шапңыншылығының жаңа тарихнамасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%A3%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Сиқым]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 23] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 23] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 23] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Портал:Иттер]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%98%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 23] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 23] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 23] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 23] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Сан есім]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Маралтай Райымбекұлы Ыбыраев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Реферат]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 23] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Жалағаш (Қызылорда облысы)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 23] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Оразмағанбет Тұрмағанбетұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Мұхит]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 23] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Қобыз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 23] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Ғылыми фантастика]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%84%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Зат есім]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 22] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Жер учаскелерін беру нормалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Орталық стадион (Алматы)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 22] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Аралас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 22] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 22] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Ботбай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Абстракционизм]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 22] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Жұқпалы аурулар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 22] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Қазақстандағы алтын кені]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96 22] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 22] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 22] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 22] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 22] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Аналық жыныс жасушасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 22] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 22] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Байбақты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Мыс негізіндегі құймалар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 22] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Метаморфоз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B7 22] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 22] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Информатика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Нарын құмы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D1%8B 22] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[22 наурыз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=22_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 22] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Экономикалық Көрсеткіштер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Есімдік]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Көміртегі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 22] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 21] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Нәбижан Мұқаметханұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B1%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 21] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Конституциялық құқық]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 21] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 21] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 21] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Стратегиялық шикізат]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B8%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%82 21] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Магнит өрісі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82_%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 21] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Сыпыра жырау]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 21] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Түр оның белгілері және құрамы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Сырдария]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Одағай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Көшім Лекерұлы Есмағамбетов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D1%96%D0%BC_%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 21] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[1914 жыл]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1914_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 21] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Ислам]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 21] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Мартин Иден]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%BD 21] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 21] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Қазақстандағы көпмәдениеттілік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[:Санат:Қазақ жазушылары|Санат:Қазақ жазушылары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Кенжебай Мәденов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Физикалық-географиялық аудандастыру]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 21] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 21] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Бүлдірген]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 21] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Мәдени география]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 21] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 21] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Таласбек Әсемқұлов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Жусан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 20] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақ әдеби тілінің тарихы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 20] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 20] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Сөйлем]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 20] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 20] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Авторлық мектептер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 20] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Рауғаш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 20] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Нәзипа Сегізбайқызы Құлжанова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 20] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Бала құқықтары туралы конвенция]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Оқшау сөздер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Ортаңғы ұрық жапырақшасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Қазақстанның Қызыл кітабы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 20] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Мұхаммед Шайбани]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 20] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Токио]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BE 20] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Комета]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 20] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Қазақстандағы референдум (2026)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 20] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Төре]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 20] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Темір]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 20] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Дмитрий Васильевич Карпов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Мақала]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 20] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 20] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Кеңес Одағының Батыры]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Смағұл Сәдуақасов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Қазақ қолөнері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Өскемен]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 20] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 20] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Тимур Анатольевич Козырев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Дельфин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 20] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Ілтипат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Азаматтық қоғам]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 20] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Батыр Баян (поэма)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Отырар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Үздік байланысшы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B 20] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Қазақстанның әдебиеті мен өнері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Жәдид Мектептері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Сын есімнің шырайлары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 19] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 19] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Еділ қаған]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Балқаш]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 19] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Халықаралық қатынас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Жүрек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Құстар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Ұлттық саябақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 19] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Соңғы көш (роман)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Серке газеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 19] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Заңды тұлға]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0 19] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Жаңа білім беру жүйесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 19] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Төртқара]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 19] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Ғаламшар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Әскери коммунизм саясаты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Асқазан мен он екі елі ішектің жара ауруы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Қазақстан және БҰҰ]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%91%D2%B0%D2%B0 19] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Калинковичи]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8 19] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Жер пайдалану құқығы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 19] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B8%D0%BF%D1%80_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Жұбан Молдағалиев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Желшешек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Пайдалы қазбалар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 19] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 19] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Аналық жыныс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 19] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Христиандық]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 19] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Қажеттіліктер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Стефан - Больцман және Винн заңдары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BD_-_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Саңғыл]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB 19] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Пернетақта]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 18] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Криминалистика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Абай ескерткіші (Алматы)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 18] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Қаратау қорығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Ген инженериясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Қазақстан компанияларының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Шек беру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Ақтау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Киіз үй құрылысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Жібек құртын өсіру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="945" | 945 | [[Мұғалжар тауы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="946" | 946 | [[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 18] |- | data-sort-value="947" | 947 | [[Қазақстан кітапханалары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="948" | 948 | [[Сақ-сармат дәуiрiндегi Қазақстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="949" | 949 | [[Қазақстанның биік тау шыңдары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="950" | 950 | [[Экономикалық интеграция]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="951" | 951 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="952" | 952 | [[Сүре]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 18] |- | data-sort-value="953" | 953 | [[Қатаған]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="954" | 954 | [[Пластикалық бөтелке]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B5 18] |- | data-sort-value="955" | 955 | [[Әлішер Науаи]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D1%88%D0%B5%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%B8 18] |- | data-sort-value="956" | 956 | [[Бронхит]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85%D0%B8%D1%82 18] |- | data-sort-value="957" | 957 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="958" | 958 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 18] |- | data-sort-value="959" | 959 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="960" | 960 | [[Интернет]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 18] |- | data-sort-value="961" | 961 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="962" | 962 | [[Алтын Қыран ордені]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 18] |- | data-sort-value="963" | 963 | [[Филипп Исаевич Голощёкин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="964" | 964 | [[Су ресурстарын қорғау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="965" | 965 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="966" | 966 | [[Етістік]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 18] |- | data-sort-value="967" | 967 | [[Жаппас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="968" | 968 | [[Аңыз әңгімелер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="969" | 969 | [[Айқындауыш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 18] |- | data-sort-value="970" | 970 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="971" | 971 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="972" | 972 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="973" | 973 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="974" | 974 | [[Ресурстар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="975" | 975 | [[Аға сұлтан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="976" | 976 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="977" | 977 | [[Қартқожа (роман)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="978" | 978 | [[Қожа Ахмет Ясауи ордені]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 18] |- | data-sort-value="979" | 979 | [[Мұхамеджан Етекбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="980" | 980 | [[Шыңғыс хан әулеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="981" | 981 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 18] |- | data-sort-value="982" | 982 | [[Қатысушы:Anlztrk/conversion.js]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAnlztrk%2Fconversion.js 18] |- | data-sort-value="983" | 983 | [[Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="984" | 984 | [[Қазақстанның табиғаты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="985" | 985 | [[Өлшеу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%83 18] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} er8aez9ifohdxyaad2c0elbetcscqvm 0 780916 3605789 3601017 2026-05-16T22:21:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3605789 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Джаред Кушнер | Шынайы есімі = {{lang-en|Jared Corey Kushner}} | Суреті = Jared Kushner 2025.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = АҚШ президентінің аға кеңесшісі | Ту = Seal of the Executive Office of the President of the United States 2014.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 20 қаңтар 2017 | Басқаруын аяқтады = 20 қаңтар 2021 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 10.01.1981 | Туған жері = {{туғанжері|Ливингстон|Ливингстонда}}, [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Чарльз Кушнер | Анасы = [[Иванка Трамп]] | Жұбайы = | Балалары = Арабелла Роуз Кушнер, Джозеф Фредерик Кушнер және Теодор Джеймс Кушнер | Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[​Нью-Йорк университетінің Құқық мектебі]]<br>[[​Нью-Йорк университетінің Стерн бизнес мектебі]]<br>[[​Фриш мектебі]] | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Джаред Кори Кушнер''' ({{lang-en|Jared Corey Kushner}}; [[10 қаңтар]] [[1981 жыл|1981]]) — америкалық бизнесмен, [[девелоперлік компания]]ның және [[New York Observer]] газетінің иесі. Америкалық девелопер Чарльз Кушнердің ұлы, оған тиесілі [[Kushner Companies]] девелоперлік компаниясын басқарған. АҚШ-тың 45-ші және 47-ші президенті [[Дональд Трамп]]тың қызы [[Иванка Трамп]]тың жұбайы. С 2017 жылғы 20 қаңтардан 2021 жылғы 20 қаңтарға дейін — АҚШ-тың 45-ші президенті [[Дональд Трамп]]тың аға кеңесшісі болды.<ref>{{Cite news|title=Трамп назначил старшим советником своего зятя Джареда Кушнера|url=http://www.bbc.com/russian/news-38565522|work=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2017-01-10|access-date=2017-02-04|language=ru|archive-date=2017-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095719/http://www.bbc.com/russian/news-38565522}}</ref> Көптеген бақылаушылардың пікірінше, іс жүзінде 2015 жылдан бастап Трамптың сайлауалды науқанының менеджері және сенімді тұлғасы болған.<ref name="golos-ameriki" /> == Өмірбаяны == Джаред Кушнер 1981 жылы 10 қаңтарда [[Ливингстон]]да ([[Нью-Джерси]] штаты) дүниеге келген. Девелопер Чарльз Кушнердің үлкен ұлы. [[Еврейлер|Еврей]], ортодоксальды отбасында тәрбиеленген. ​Әкесінің ата-анасы [[Иосиф Кушнер]] (үйленгенге дейін Беркович) пен Раиса (Рая) Кушнер [[Новогрудок]] қаласында ([[Беларусь КСР]]) Холокосттан аман қалған,<ref name="golos-ameriki">{{Cite web|url=https://www.golosameriki.com/a/jared-kushner-bio/3675703.html|title=Джаред Кушнер: зять и советник с белорусскими корнями|lang=ru|author=Гуткин, Михаил|website=[[Голос Америки]]|date=2017-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501131944/http://www.golos-ameriki.ru/a/jared-kushner-bio/3675703.html|archive-date=2017-05-01|access-date=2017-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.sputnik.md/world_society/20160710/7945073.html |title=Еврейское счастье: белорусская история родственников Трампа |access-date=2017-05-27 |archive-date=2017-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718205416/https://ru.sputnik.md/world_society/20160710/7945073.html |url-status=live }}</ref><ref name="What Does Trump's Presidency Mean for Belarus?">{{cite web |url=http://belarusdigest.com/story/what-does-trump%E2%80%99s-presidency-mean-belarus-27924 |title=What Does Trump's Presidency Mean for Belarus? |last=Rudnik |first=Alesia |last2=Smok |first2=Vadzim |date=2016-11-18 |website=Belarus Digest |lang=en |archive-url=https://archive.today/20170512112546/http://belarusdigest.com/story/what-does-trump%E2%80%99s-presidency-mean-belarus-27924 |archive-date=2017-05-12 |access-date=2017-05-27 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=http://nymag.com/daily/intelligencer/2017/01/jared-kushner-trump-administration-power.html|title=The Young Trump: Jared Kushner's Rise to Unimaginable Power|first=Andrew|last=Rice|magazine=New York|date=2017-01-08|access-date=2017-05-27|archive-date=2017-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115000329/http://nymag.com/daily/intelligencer/2017/01/jared-kushner-trump-administration-power.html}}</ref> олар 1945 жылы Будапеште үйленіп, 1949 жылы АҚШ-қа қоныс аударған. Кушнердің Джошуа есімді інісі және Николь мен Дара есімді екі қарындасы бар. Ол — [[Kushner Real Estate Group]] компаниясының иесі Мюррей Кушнердің жиені. 1999 жылы Нью-Джерси штатындағы Берген округінде орналасқан Фриш жекеменшік еврей мектебін бітіріп, [[Гарвард университеті]]не оқуға түсті. Хабад үйінің қолдауымен [[Fly Club]] клубына мүше болып сайланды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/2017/01/27/politics/jared-kushners-college-rabbi-recalls-a-snow-shoveling-student-mega-donor|title=Jared Kushner’s college rabbi recalls a snow-shoveling student mega-donor|date=2017-01-27|publisher=Jewish Telegraphic Agency|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529184314/https://www.jta.org/2017/01/27/politics/jared-kushners-college-rabbi-recalls-a-snow-shoveling-student-mega-donor|url-status=live}}</ref> 2003 жылы Гарвард университетін мемлекеттік басқару саласы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады. 2007 жылы [[Нью-Йорк университеті]]н бітіріп, құқық бакалавры және іскерлік әкімшілендіру магистрі (MBA) дәрежелерін алды. Америкалық журналист Дэниэл Голден Кушнердің әкесі ұлы оқуға түсер алдында университеттерге ірі көлемде қайырымдылық қаражат аударғанын жазды.<ref>Golden D. [https://books.google.ru/books?id=o4Xm2vDh_wcC The Price of Admission: How America’s Ruling Class Buys Its Way into Elite Colleges — and Who Gets Left Outside the Gates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114001726/https://books.google.ru/books?id=o4Xm2vDh_wcC |date=2016-11-14 }}. Crown/Archetype. ISBN 9780307497376.</ref> [[Манхэттен]] округтік прокуроры Роберт Моргентаудың кеңсесінде тағылымдамадан өтті.<ref>Sherman G. [http://nymag.com/news/features/57891/ The Legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103120035/http://nymag.com/news/features/57891/ |date=2015-01-03 }}. New York. July 12, 2009.</ref> === Бизнесі === ​Гарвардта оқып жүрген кезінде-ақ жылжымайтын мүлік саласында мәмілелер жасап, 20 млн доллар пайда тапқан.<ref>Widdicombe L. [http://www.newyorker.com/magazine/2016/08/22/ivanka-trump-and-jared-kushners-power-play Ivanka and Jared’s Power Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007144756/http://www.newyorker.com/magazine/2016/08/22/ivanka-trump-and-jared-kushners-power-play |date=2016-10-07 }}. [[The New Yorker]]. August 22, 2016</ref> 2004 жылы оның әкесі бірқатар айыптар бойынша (соның ішінде салық төлеуден жалтару) тұтқындалып, екі жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>Clarke K. [http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ Jared Kushner, the accidental CEO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115171611/http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ |date=2016-11-15 }}. The Real Deal. February 1, 2014.</ref> ​2006 жылы 10 млн долларға [[New York Observer]] газетін сатып алды.<ref>Seelye K. [https://www.nytimes.com/2006/07/31/business/media/31observer.html Developer’s Son Acquires The New York Observer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704224359/https://www.nytimes.com/2006/07/31/business/media/31observer.html |date=2017-07-04 }}. [[The New York Times]]. July 31, 2006.</ref> [[Vanity Fair]] басылымының мәліметінше, газет сайтының аудиториясы (2013–2016 жылдар аралығында) айына 1,3 млн-нан 6 млн бірегей келушіге дейін өскен.<ref name=van/> ​2008 жылы Kushner Properties девелоперлік компаниясының атқарушы директоры болды. Офистік және тұрғын үй ғимараттарымен бірнеше ірі операциялар жасады (соның ішінде Манхэттендегі Бесінші авенюде орналасқан, [[Tishman Speyer]] компаниясына тиесілі болған 41 қабатты «666 үй» офистік ғимаратын 1,8 млрд долларға сатып алуы бар).<ref>Piore A. [http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ Behind the record deal for 666 Fifth Avenue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115171611/http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ |date=2016-11-15 }}. The Real Deal. October 22, 2007. [https://www.nytimes.com/2006/12/06/business/06cnd-building.html A Big Deal, Even in Manhattan: A Tower Goes for $1.8 Billion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423161310/https://www.nytimes.com/2006/12/06/business/06cnd-building.html |date=2019-04-23 }}. BAGLI, CHARLES V. (December 7, 2006).</ref> ​2019 жылы Бильдерберг клубының конференциясына қатысты.<ref name="ds">[https://www.bbc.com/russian/features-48452765 Конспирологи переоценивают Бильдербергский клуб. Это не значит, что у него нет влияния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104085239/https://www.bbc.com/russian/features-48452765 |date=2021-11-04 }} // [[Би-Би-Си]], 30 мая 2019</ref> === Саясаты === [[Сурет:Trump CAUCUS (24471440220).jpg|200px|thumb|Кушнер (сол жақта) Трамптар отбасымен бірге, 2016 жыл]] Әкесі бұрын Демократиялық партияның демеушісі болғанына қарамастан, Кушнер Дональд Трамп үміткер ретінде ұсынылғаннан кейін оның 2016 жылғы президенттік сайлау науқанына белсене қатысты. Ресми лауазымды иеленбесе де, көптеген бақылаушылардың пікірінше, Кушнер іс жүзінде (де-факто) сайлау науқанының менеджері, Трамптың бас кеңесшісі әрі сенімді тұлғасы болды, сонымен қатар оның сөйлейтін сөздерінің мәтінін жазды.<ref name=golos-ameriki /> [[Хиллари Клинтон]]ды жаппай қолдаған дәстүрлі БАҚ пен телеарналарға қарсы тұру үшін, Кушнер халыққа тікелей шығу мақсатында Трампты қолдау науқанын интернет пен әлеуметтік желілерде ұйымдастырды.<ref name=van>[http://www.vanityfair.com/news/2016/10/jared-trump-trump-campaign Was Donald Trump’s Son-in-Law the Evil Genius All Along?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030050251/http://www.vanityfair.com/news/2016/10/jared-trump-trump-campaign |date=2016-10-30 }} [[Vanity Fair]]. October 27, 2016.</ref> 2016 жылдың жазында Кушнерге тиесілі газеттің журналисі Трамптың [[Twitter|твиттердегі]] жазбаларының бірін «антисемиттік» деп атады.<ref>Schwartz D. [http://observer.com/2016/07/an-open-letter-to-jared-kushner-from-one-of-your-jewish-employees/ An Open Letter to Jared Kushner, From One of Your Jewish Employees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924111711/http://observer.com/2016/07/an-open-letter-to-jared-kushner-from-one-of-your-jewish-employees/ |date=2017-09-24 }}. [[New York Observer]]. 5 July 2016.</ref> Кушнер бұған жауап ретінде көлемді ашық хат жазып, онда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер басып алған Кеңестік Белоруссияның [[Новогрудок]] қаласындағы [[гетто]]дан қашып шығып, ағайынды Бельскийлердің партизандық жасағына қосылған еврей ата-бабалары туралы баяндады. Кушнер Трампқа тағылған нәсілшілдік пен антисемитизм айыптарын теріске шығарып, оны қызының иудеймен некесін жылы қабылдаған «толерантты адам» деп атады. Кушнер журналистерге қарағанда қайын атасын жақсырақ танитынын атап өтті. Оның пікірінше, көптеген БАҚ Трамптың сөздеріне шүйлігіп, оны негізсіз айыптап, карикатуралық бейнеде көрсету арқылы соңына түскен.<ref>Kushner J. [http://observer.com/2016/07/jared-kushner-the-donald-trump-i-know/ Jared Kushner: The Donald Trump I Know] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706230652/http://observer.com/2016/07/jared-kushner-the-donald-trump-i-know/ |date=2016-07-06 }}. [[New York Observer]]. 6 July 2016.</ref> ​Ол АҚШ президентінің аға кеңесшісі лауазымын атқарды. Палестина-Израиль қақтығысын реттеуге бағытталған «Ғасыр мәмілесі» жобасын дайындауға жетекшілік ете отырып, АҚШ-тың Израильмен қарым-қатынасын үйлестірді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6687214|title=СМИ: Кушнер отправляется в Израиль и арабские страны для обсуждения "сделки века"|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-01-24|lang=ru|archive-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722120238/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6687214|url-status=live}}</ref> 2020–2021 жылдары Кушнердің басшылығымен «Ибраһим келісімдері» — [[Израиль]] мен бірқатар араб мемлекеттері арасындағы қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы келісімшарттар сериясы жасалды.{{sfn|Абдуллаев|2024|p=45}}{{sfn|Костенко и Морозов|2024|p=46}}{{sfn|Эпштейн|2024|p=24–27}} ​Сондай-ақ оның міндеттеріне АҚШ-тың қылмыстық құқық жүйесін реформалау, Америкалық инновациялар басқармасын басқару, ардагерлерді әлеуметтік қолдау реформасы және АҚШ федералды үкіметін жаңарту істері кірді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4159237|title=Зять Трампа, миллионер, советник, филантроп: кто такой Джаред Кушнер|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-01-24|lang=ru|archive-date=2018-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804110242/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4159237|url-status=live}}</ref> === Жеке өмірі === ​2009 жылғы 25 қазанда Кушнер АҚШ-тың болашақ президенті [[Дональд Трамп]]тың қызы [[Иванка Трамп]]қа үйленді. Үйлену тойы ортодоксальды иудаизм дәстүрімен өтті, Иванка Трамп некеге дейін [[иудаизм]] дінін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/10/ivanka-trumps-rabbi-and-the-state-of-relations-between-israel-an/ |title=Ivanka Trump’s rabbi and the state of relations between Israel and American Jews |access-date=2016-11-12 |archive-date=2016-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112205948/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/10/ivanka-trumps-rabbi-and-the-state-of-relations-between-israel-an/ |url-status=live }}</ref> Олардың үш баласы бар: қызы Арабелла Роуз 2011 жылғы шілдеде,<ref>{{Cite web|url=https://people.com/parents/ivanka-trump-gives-birth-to-daughter/|title=Ivanka Trump Gives Birth to Daughter|publisher=PEOPLE.com|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203201724/https://people.com/parents/ivanka-trump-gives-birth-to-daughter/|url-status=live}}</ref> ұлдары — Хосеф Фредерик 2013 жылғы қазанда<ref>{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/ivanka-trump-gives-birth-to-baby-boy-second-child-with-husband-jared-kushner-20131510/|title=It's a Boy! Ivanka Trump, Jared Kushner Welcome Second Child|date=2013-10-15|publisher=Us Weekly|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015120948/http://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/ivanka-trump-gives-birth-to-baby-boy-second-child-with-husband-jared-kushner-20131510|url-status=live}}</ref> және Теодор Джеймс 2016 жылғы наурызда дүниеге келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/donald-s-daughter-ivanka-trump-gives-birth-theodore-james-kushner-n546401|title=Trump Dynasty Grows as Ivanka Gives Birth|publisher=NBC News|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212181433/https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/donald-s-daughter-ivanka-trump-gives-birth-theodore-james-kushner-n546401|url-status=live}}</ref> Джаред пен оның отбасы [[заманауи ортодоксальды еврейлер]] болып табылады және шаббатты ұстанады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/what-should-american-jews-make-of-ivanka-trump/498476/|title=Ivanka Trump, the Jewish Daughter of David Duke's Favorite Candidate for President|author=Emma Green|date=2016-09-04|publisher=The Atlantic|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329140842/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/what-should-american-jews-make-of-ivanka-trump/498476/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.townandcountrymag.com/society/politics/news/g2542/jared-kushner-facts/|title=Jared Kushner Used a Private Email Account for White House Business|author=Caroline Hallemann|date=2017-09-25|publisher=Town & Country|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022232731/https://www.townandcountrymag.com/society/politics/news/g2542/jared-kushner-facts/|url-status=live}}</ref> == Әдебиет == * {{мақала|авторы=Абдуллаев, Г.П.|тақырыбы=Между миром и конфликтом: Ближний Восток после «Авраамовых соглашений»|шынайы атауы=|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/mezhdu-mirom-i-konfliktom-blizhniy-vostok-posle-avraamovyh-coglasheniy|тілі=ru|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Вестник РУДН. Серия: Международные отношения|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2024|томы=24|нөмірі=1|беттері=40–50|isbn=|issn=}} * {{мақала|авторы=Костенко, Ю.И.; Морозов, В. М.|тақырыбы=«Соглашения Авраама» и новая реальность в арабо-израильских отношениях|шынайы атауы=|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/soglasheniya-avraama-i-novaya-realnost-v-arabo-izrailskih-otnosheniyah|тілі=ru|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Вестник Томского государственного университета|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2024|томы=|нөмірі=503|беттері=37–52|isbn=|issn=}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:Дональд Трамптың бірінші президенттігі]] py68gw8znawsxyrg0r5sbx2dn5vhiry 0 780929 3605760 3604755 2026-05-16T18:48:44Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Alexey83g|Alexey83g]] ([[User talk:Alexey83g|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3601167 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|07-05-2026}} '''Әбенов Зияда Әбенұлы''' (1901 жылы туған, Қарағанды облысы Қарсақпай ауданы № 4 ауылының тумасы, ұлты қазақ, КСРО азаматы; орта білімі болған және 1926 жылдан бастап БКП(б) мүшесі болған. Тұтқындалған сәтте Мәскеу қаласында, Үлкен Пошта көшесі, 22-үй, 124-пәтер мекенжайында тұрған) — көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, құрметті теміржолшы, Түркістан-Сібір теміржолы — Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы, И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясының тыңдаушысы, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1938 жылғы 10 маусымда ол саяси айыппен тұтқындалды. Сол жылдың 27 қыркүйегінде КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны ең жоғары жазаға кесіп, сол күні атылды. Жерленген жері — Мәскеу қаласы, «Коммунарка» арнайы нысаны. 1958 жылғы 10 мамырда Әбенов З. Ә. қайтыс болғаннан кейін ақталды. == Шығу тегі == Әбенов Зияда Әбенұлы Орта жүздің Найман руынан, Жырық тармағынан тараған. Әбеновтер әулетінің отбасылық шежіресіне сәйкес Сандыбай — Берден — Қоржынбай — Әбен — Зияда тегі болып жалғасады. Әбенов тегі Әбен есімінен шыққан. Осы ата-тек әулетінің бірі Зияда Әбенов болды. Шыққан тегі Ерден Сандыбайұлына (1808–1862) барып тіреледі. Ерден Сандыбайұлының есімі қазақ даласында кеңінен таралған. Ақындар мен жыраулардың сөзінде оның ел қорғаған көсем, қол бастаған батыр және жұртты соңынан ерте білген шешен болғаны туралы көптеген дерек сақталған. Сондай-ақ оның ұзақ жылдар бойы болыс басқарушысы, ал оған дейін аға сұлтан болғаны белгілі. Ол XIX ғасырдағы Орталық Қазақстан тарихында ерекше орын алады. Зияда оның тікелей ұрпағы болған. Кеңес өкіметі ресми түрде кедейлерді қолдау ұранын жариялағанымен, Зияда жаңа билік сенім артқан адамдардың қатарында болды: өмірбаянына қарағанда, ол жауапты қызметтер атқарған. Сонымен бірге оның шыққан тегі мен белгілі әулетке жатуы кейін оның тағдырын ауырлатқан факторлардың бірі болуы мүмкін деп болжауға болады. Қалай болғанда да, 1938 жылы Мәскеуде Бүкілодақтық көлік академиясында оқып жүрген кезінде ол «халық жауы» ретінде тұтқындалып, атылды. == Ерте жылдары және білімі == [[File:Karsakpay railway station Ulytau Kazakhstan.jpg|thumb|Қарсақпай — Ұлытау облысындағы тарихи кент]] Зияда Әбенов туған Қарағанды облысының Қарсақпай өңірі қазақтың алғашқы жұмысшы табы қалыптасқан және жергілікті халық өнеркәсіп өндірісіне белсене араласа бастаған жерлердің бірі болды. Ұлытау өңіріндегі Қарсақпайдың өзі, белгілі болғандай, қазақтың Аша қыстауының орнында пайда болып, кейін ірі елді мекенге айналды. Дәл осы жерде ағылшындар Қазақстандағы алғашқы мыс қорыту зауыттарының бірін ашып, 1911 жылдан бастап қызметкерлер мен жұмысшыларға арналған үйлер сала бастады. Қаламен бірге еуропалық мәдениет пен білім де келді. Көшпелі ауылдардан осында қоныс аударып, кеніште жұмыс істеген қазақтардың балалары үшін сауат ашу мектебі ашылды. Кейін аудан орталығы әрі үлкен кентке айналған Қарсақпайдың тарихы осылай басталды. Бұл, ең алдымен, сауатты жұмысшылар даярлау мақсатында жасалғанымен, дәл осы жерде қазақ жұмысшыларының зерек балалары алғаш рет орысша сауат алып, білімнің жаңа түрімен танысты. Сол балалардың бірі Зияда еді. Өмірбаяны туралы өз қолымен толтырған сауалнамаға сәйкес, 1919 жылдан бастап, 18 жасында Зияда алдымен милиция қызметіне кірген. Ол кезде дала ортасында өскен ауыл жігіті үшін қызметін милициядан бастау табиғи жағдай болатын. Алайда есейе келе Зияда білімін жалғастыруды және басқа жұмысқа ауысуды мақсат етті. Сөйтіп ол губерния орталығы — Қызылжар қаласындағы «совпартшколаға» түсіп, онда алты айлық курсты бітірді. Осы кезден бастап ол кеңестік және партиялық органдарда жұмыс істеп, халқына пайда келтіруге ұмтылған азаматқа айналды. == Еңбек және кәсіподақ қызметі == [[File:Строительство Турксиба 1930-е Казахстан.png|thumb|Түркістан-Сібір теміржолының құрылысы, 1930-жылдар]] 1927 жылдан бастап қазақ даласында Түркістан мен Сібірді жалғаған Түркістан-Сібір теміржолы — Түрксіб құрылысы басталды. Бұл өз дәуіріндегі ең ірі құрылыстардың бірі болды, оның барысын бүкіл қазақ даласы бақылап отырды. Ақындар мен жазушылар бұл құрылысты жырға қосты; олардың қатарында ақын Иса Байзақовтың «Қара тасты оқтай қақ жарып, темір жол бізге жетті» деген сөздермен басталатын поэмасы да болды. Бұл желі Сібірдегі Барнаулдан басталып, Семей, Аягөз, Ақтоғай, Матай, Үштөбе және Сарыөзек арқылы Алматыға жетті. Одан әрі Шу мен Луговой арқылы оңтүстік қалалар — Тараз, Шымкент және басқа қалалармен жалғасты. Жалпы ұзындығы 1445 шақырым болған бұл жол КСРО-ның бірінші бесжылдығындағы ең ірі құрылыстардың біріне айналды. Бұл құрылысқа қазақ даласының алдыңғы қатарлы ұл-қыздары тартылды. Солардың бірі Зияда Әбенов болды. Ол құрылыстағы жұмысшылардың мұқтаждары мен мәселелерін шешуге арналған кәсіподақ жұмысына тартылды. Түрксіб құрылысы аса ауыр жағдайда жүргізілгені атап өтіледі: жұмыстың едәуір бөлігі қолмен атқарылды, жұмысшылар баспана, тамақ, маусымдық киім және медициналық көмектің тапшылығын көрді. Осындай жағдайда кәсіподақ жұмысы тек ұйымдастырушылық қана емес, маңызды әлеуметтік мәнге де ие болды. Жұмысшылардың қолында күрек, қайла мен сүйменнен басқа ештеңе болған жоқ. Жұмыс қысқы боранда да, жазғы аптапта да тоқтамады. Тұрғын үй жағдайы ауыр, тамақ жеткіліксіз болды. Маусымға сай жұмыс киімі де берілмеді, адамдар қақаған аязда жұқа киіммен тоңып жүрді. Сондықтан жұмысшылар арасында ауру көп болды; кейбірі мүгедек болып, еңбекке қабілетін жоғалтты. Зияда мұндай жағдайлардың аз болуы үшін қолдан келгеннің бәрін жасады: ол биліктің құрылысқа назар аударуына күш салып, жұмысшыларды тамақпен, киіммен және қалыпты баспанамен қамтамасыз ету мәселелерін үнемі көтеріп отырды. Оның еңбегі еленді. 1930 жылы оны жауаптырақ қызметке ұсыну мақсатында басшылық Зияданы Мәскеуге кәсіподақ жетекшілерінің Орталық комитеті жанындағы алты айлық біліктілікті арттыру курсына жіберді. Осылайша Зияда Әбенов алғаш рет ел астанасы — Мәскеуге аттанды. Курсты аяқтап, біліктілігін арттырғаннан кейін елге оралған соң ол кәсіподақ жүйесіндегі басшылық қызметтердің біріне тағайындалды, ал 1935 жылы Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы болып сайланды. Бұл қызметте З. Әбенов жоғары ұйымдастырушылық және басқарушылық қабілет танытып, үлкен үміт күттірді. == Бүкілодақтық көлік академиясындағы оқуы == 1937 жылы Әбенов З. Ә. Мәскеудегі И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясына оқуға жіберілді. Сірә, оны болашақта Қазақстанның көлік саласындағы басшылық қызметке даярлаған болуы мүмкін. Алайда дәл оқу кезінде саяси доностан кейін ол тұтқындалып, жоғарыда айтылғандай, «халық жауы» ретінде атылды. == Отбасы == [[File:Ulbolsyn Meirambayeva Abenova.jpg|thumb|Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева (1902–1958)]] Әбенов Зияда Әбенұлы үйленген болатын. Оның жұбайы Найман-Тоғызбай руынан шыққан Әбенова Ұлболсын Мейрамбаева (1902–1958) еді. Әбенов З. Ә. 1938 жылғы 10 маусымда тұтқындалған сәтте оның отбасы Ленинград қаласында, Малая Посадская көшесі, 18/22-үй, 404-пәтер мекенжайында тұрған. Отбасының құрамына жұбайынан басқа мыналар кірді: ұлы — Мұқаш, 15 жаста; ұлы — Максим, 5 жаста; қызы — Клара, 1 жаста; Зияданың қарындасы — Әбенова Айнжамал, 10 жаста. Әбенов З. Ә. тұтқындалғаннан кейін оның жұбайы Ұлболсын Мейрамбаева Ленинградтан кетуге және балаларымен бірге Алматыға бет алуға мәжбүр болды. Отбасылық деректер бойынша, осы ауыр жолда екі бала — Максим мен Клара жоғалып кеткен. Олардың кейінгі тағдыры осы уақытқа дейін белгісіз. [[File:Gennady Abenov.jpg|thumb|Кенже ұлы — Әбенов Геннадий (1939–1983)]] [[File:Ziyada Abenovich AbenovM.jpg|thumb|Үлкен ұлы — Әбенов Мұқаш]] Әбенов З. Ә. тұтқындалып, атылғаннан кейін отбасында ұлы Әбенов Геннадий дүниеге келді (26.02.1939 ж. — 12.01.1983 ж.). НКВД-ның қылмыстық ісінің архивтік материалдарынан тұтқындалған адамның сауалнамасында Әбенов З. Ә.-ның тұрғылықты жері ретінде Ленинград көрсетілгені белгілі болады, алайда ол Мәскеуде оқып жүрген. Бұл отбасы Ленинградта орналасқан болуы мүмкін, ал Әбенов З. Ә.-ның өзі Мәскеуде оқуын жалғастырған деген болжам жасауға негіз береді. Зияданың жұбайы Әбенова Ұлболсын күйеуінің ақталғанын білгеннен кейін, 1958 жылы 56 жасында қайтыс болды. «Халық жауының әйелі» деген қорлаушы таңбаның жиырма жылы оның жанына ауыр тиді, ал күйеуі ақталған кезде оның ширыққан жүйкесі домбыраның ішегіндей үзіліп кеткендей болды. [[File:Kanat Gennadyevich Abenov.jpg|thumb|Қанат Геннадьевич Әбенов]] Кейін әкесі көзі тірісінде көрмеген Зияданың кенже ұлы Әбенов Геннадийден үш бала дүниеге келді: 1970 жылы туған Қанат; 1976 жылы туған Талғат; 1979 жылы туған Айгүл. Ұрпақтарының бірі Қанат Әбенов шамамен 30 жыл бойы атасы — Әбенов Зияда Әбенұлының тағдыры туралы архивтік материалдарды іздеумен, жинаумен және жүйелеумен айналысты. Соның нәтижесінде оның еңбек жолы, тұтқындалуы, үкімі, атылуы, «Коммунарка» арнайы нысанындағы жерленген орны және кейінгі ақталуы туралы мәліметтер жиналды. [[File:KanatFem.jpg|thumb|Әбеновтер отбасы]] == Жерленген орнын іздеу және жадты қайтару == Осы мәліметтер алынғаннан кейін туыстары жерленген нақты орнын іздеуге кірісті. Бұл жұмыспен Зияда Әбеновтің немересі — Қанат Геннадьевич Әбенов айналысты. Ол түрлі инстанцияларға, соның ішінде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаевқа, Қазақстан Республикасының Президенті Қ.-Ж. К. Тоқаевқа, ҚР ҰҚК Төрағасына, ҚР Сыртқы істер министрлігіне, Ресей Федерациясының Президенті В. В. Путинге, Ресей ФҚҚ Директорына, Ресей Федерациясының Бас прокуратурасына, Ресей ФҚҚ Орталық архивіне, сондай-ақ басқа да мемлекеттік органдар мен архив мекемелеріне хат-сұраулар жолдады. Қанат Әбенов құжаттар жинап, әртүрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді салыстырып, ресми жауаптар алуға күш салды. Көпжылдық іздестіру жұмысының нәтижесінде Зияда Әбеновтің жерленген жері анықталды — Мәскеу қаласы, Мәскеу маңында орналасқан НКВД-ның бұрынғы «Коммунарка» арнайы нысаны. Атасының жерленген жері туралы мәлімет алғаннан кейін Қанат Әбенов Мәскеуге аттанды. Оның мақсаты тек «Коммунаркаға» бару ғана емес, сонымен қатар ата-баба алдындағы рухани парызын орындау еді: туған жерден бір уыс топырақ апару, жерленген орнынан алынған топырақты туған жерге жеткізу, сондай-ақ атасының фотосуреті бейнеленген гранит мемориалдық тақта орнату. Бұл әрекет Зияда Әбенов туралы жадыны оның ұрпақтарына және туған өлкесіне символдық түрде қайтарудың белгісіне айналды. Туған жерге оралғаннан кейін Зияда Әбеновтің ұрпақтары оның есімін мәңгі есте қалдыру жұмысын жалғастырды. Архивтік құжаттар жиналып, оның өмірбаяны, еңбек жолы, тұтқындалуы, тағылған айыбы, үкімі, жерленген орны және ақталуы туралы мәліметтер нақтыланды. Осылайша ұзақ жылдар бойы тарих көлеңкесінде қалып келген тұлғаның есімі отбасылық және қоғамдық жадқа қайта орала бастады. == Тұтқындалуы және айыпталуы == Кейін негізсіз деп танылған саяси доностар мен айыптаулар бойынша, Мәскеудегі И. В. Сталин атындағы Бүкілодақтық көлік академиясының тыңдаушысы Әбенов Зияда Әбенұлы 1938 жылғы 10 маусымда контрреволюциялық қылмыстар жасады деген айыппен тұтқындалды. КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының 27.09.1938 жылғы анықтауымен ол сотталып, ең жоғары жаза — ату жазасына кесілді. Атылған және жерленген жері: Мәскеу облысы, Мәскеу қаласы, Коммунарка кенті. КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының 1958 жылғы 10 мамырдағы анықтауымен Әбенов Зияда Әбенұлы қайтыс болғаннан кейін ақталды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1989 жылғы 16 қаңтардағы «XX ғасырдың 30–40-жылдары мен 50-жылдарының басында орын алған қуғын-сүргін құрбандарына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» Жарлығының 1-бабы негізінде ол қылмыс құрамы болмағандықтан ақталды. Архивтік құжаттардың бір бөлігінен 70 жылдық құпиялық грифі алынды, алайда Ресей ФҚҚ Орталық архивінде сақталған архивтік құжаттардың едәуір бөлігі, қолда бар мәліметтер бойынша, 120 жылдық құпиялық грифімен қалып отыр. == Үкім, ату және жерленген жері == [[File:Kommunarka memorial graves Moscow Russia.jpg|thumb|«Коммунарка» арнайы нысанындағы мемориалдық қабірлер, Мәскеу]] «Коммунарка» арнайы нысаны — Мәскеудің Новомосковск әкімшілік округіндегі Сосенское қонысында, Калуга тас жолының жиырма төртінші шақырымында, аттас кенттен бір шақырым жерде орналасқан, бұрынғы ату полигонының орнындағы мемориалдық зират. 1930–1940-жылдары бұл жерде КСРО НКВД-сының арнайы нысаны, ату полигоны жұмыс істеді. Ауқымды сталиндік қуғын-сүргін кезінде мұнда толық құпиялық жағдайында «бірінші санат бойынша репрессияға қол қойылған», яғни жасырын түрде ату жазасына кесілген адамдар атылып, жерленді. «Коммунарка» жерінде ВКП(б) ОК Саяси бюросының мүшелері мен мүшелікке кандидаттарының — А. Бубновтың, Н. Бухариннің, А. Рыковтың, Я. Рудзутактың, Н. Крестинскийдің; одақтас жеті республиканың ВКП(б) ОК бірінші хатшыларының; КСРО ОАК пен БОАК мүшелерінің; КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі мүшелерінің; РКФСР ХКК төрағасының орынбасары Т. Р. Рысқұловтың; жиырмадан астам облыстық партия комитеттері хатшыларының; одақтас және автономиялық республикалар үкіметтері төрағаларының; облыстар мен қалалар атқару комитеттері басшыларының; Коминтерннің негізін қалаушылары мен жетекшілерінің — О. Пятницкийдің, Я. Берзиннің, Бела Кунның сүйектері жатыр. «Коммунарка» сондай-ақ басты «генералдар зиратына» айналды: мұнда әскери округтер мен флоттардың көптеген қолбасшылары, соның ішінде П. Дыбенко, Н. Куйбышев, Г. Киреев және басқалар жерленген. «Коммунаркамен» байланысты тізімдерде Мәскеуде атылған НКВД қызметкерлерінің екі жүзден астам тегі көрсетілген. «Коммунаркада» кеңес мәдениеті мен ғылымының көрнекті өкілдері де өмір жолын аяқтады: жазушылар Борис Пильняк пен А. Веселый, ғалым әрі ақын А. Гастев, тарихшы және әдебиеттанушы Д. Шаховской, академик-микробиолог Г. Надсон, «Литературная газета», «Красная звезда», «Труд» және «Огонек» журналының бас редакторлары. 1999 жылы полигон аумағы РФ ФСБ қарауынан Орыс православие шіркеуінің қарауына берілді. 2007 жылғы 22 қыркүйекте полигон аумағында Коммунаркадағы Ресейдің қасиетті жаңа азап шеккендері мен мойындаушылары ғибадатханасы қасиеттелді. 2018 жылғы 27 қазанда бұрынғы НКВД-ның «Коммунарка» арнайы нысанында «Естелік қабырғасы» ашылды. 2021 жылы бұрынғы полигон орнында ГУЛАГ тарихы мұражайы ақпараттық орталық ашты. Онда 6609 жерленген адам туралы деректер ұсынылып, «Коммунаркаға» баруға арналған экскурсиялық бағдарлама әзірленді. Бұған дейін полигондағы жаппай жерлеу орындарын нақтылауға мүмкіндік берген іздестіру және зерттеу жұмыстары жүргізілді. Алынған материалдардың негізінде жаппай жерленген 130 ордың егжей-тегжейлі картасы жасалып, олардың жалпы аумағы 1943 шаршы метр екені анықталды. == Ақталуы == 1958 жылғы 10 мамырда КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы Әбенов З. Ә.-ның ісін қайта қарап, оған тағылған айыптардың негізсіз екенін мойындады. Әбенов Зияда Әбенұлы қайтыс болғаннан кейін ақталды. Ақталу отбасы үшін маңызды оқиға болды, алайда ол қуғын-сүргіннің салдарын толық жоя алмады. Әбенов З. Ә.-ның тағдыры ұрпақтары үшін ұзақ уақыт бойы толық емес әрі түсініксіз болып қала берді: оның тұтқындалуының егжей-тегжейлері, атылу жағдайлары және нақты жерленген орны белгісіз болды, себебі Ресей ФҚҚ Орталық архивіндегі архивтік қылмыстық істе 120 жылдық құпиялық грифі тұрған. == Ұрпақтарының архивтік материалдарды іздеуі == Әбенов З. Ә.-ның тағдыры туралы мәліметтерді қалпына келтіру оның ұрпақтарының көпжылдық еңбегінің нәтижесі болды. «Мысты өңір» газеті «Ата аруағына адалдық» мақаласында Ресей ФҚҚ Орталық архивінің тіркеу және архив қорлары басқармасынан хат алған Қанат Геннадьевич Әбеновтің ізденістері туралы баяндайды. Хатта Әбенов З. Ә.-ның өмірбаяндық мәліметтері, тағылған айыптың мәтіні келтіріліп, оның фотосуреті қоса берілген. Отбасы үшін Әбенов З. Ә.-ның жерленген жерінің — Мәскеу түбіндегі «Коммунарка» арнайы нысанының — расталуы ерекше маңызды болды. Бұған дейін отбасында оның қаза тапқан жері туралы басқа да болжамдар болған, алайда архивтік мәліметтер Әбенов З. Ә.-ның Мәскеуде атылып, Коммунаркада жерленгенін растады. «Мысты өңір» мақаласында Қанат Әбеновтің Коммунаркаға сапары сипатталады. Ол жерленген жерге барып, ата-баба туған жерінен бір уыс топырақ апарып, құран оқып, туған жердің топырағын жерленген жердің топырағымен араластырған. Кейін ол Коммунаркадан туған жерге де топырақ әкеліп, ол ата-бабалар қорымына қойылған. Бұл ишара қаза болған адам мен оның отбасы арасындағы байланысты қалпына келтірудің, сондай-ақ ол туралы естелікті туған өлкеге қайтарудың символдық актісіне айналды. == БАҚ-тағы жарияланымдар == Әбенов З. Ә.-ның тағдыры қазақстандық баспасөзде көрініс тапты. «Мысты өңір» газетінде Абдолла Дастановтың 2009 жылғы 29 мамырдағы «Шынғысханның тұқымы», 2010 жылғы 22 қаңтардағы «Тағы да Зияда Әбенов туралы», сондай-ақ 2013 жылғы «Ата аруағына адалдық» атты мақалалары жарияланды. Олар ұрпақтардың ізденістеріне, Ресей ФСБ-сының хаттарына, Әбенов З. Ә.-ның «Коммунарка» арнайы нысанындағы жерленген жеріне және қуғын-сүргінге ұшыраған қайраткер туралы жадтың қайта оралуына арналған. «Егемен Қазақстан» газеті 2016 жылғы 8 қарашада Жақсыбай Самраттың «Қызыл қырғынның жазықсыз құрбаны» атты мақаласын жариялады. Онда Әбенов З. Ә.-ның шыққан тегі, ерте өмірбаяны, еңбек жолы, Түрксібтегі кәсіподақ қызметі, тұтқындалуы, атылуы және ақталуы ашып көрсетілді. Бұл жарияланымдар Әбенов З. Ә.-ның өмірбаянын қалпына келтіруге арналған маңызды ашық дереккөздер болып табылады және оның өмірі мен тағдырын энциклопедиялық сипаттаудың негізі ретінде пайдаланылуы мүмкін. == Естелігін мәңгілік ету == [[File:Ziyada Abenov memorial plaque Zhezkazgan Kazakhstan.jpg|thumb|Әбенов Зиядаға арналған мемориалдық тақта, Жезқазған]] XXI ғасырда Әбенов З. Ә.-ның ұрпақтары оның есімін мәңгілік ету жұмысын жалғастырды. Архивтік материалдар жиналды, Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының архив органдарына сұраулар жолданды, тұтқындалуына, үкіміне, атылуына, жерленген жеріне және ақталуына қатысты құжаттар алынды. Әбенов Зияда Әбенұлының есімін мәңгілік ету мақсатында Ұлытау облысы Жезқазған қаласындағы Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратының қасбетіне мемориалдық қола тақта орнату бастамасы көтерілді. Мемориалдық тақтаны орнату мәселесі жөніндегі өтініштерде оның Түрксіб Дорпрофсоюзының төрағасы Әбенов Зияда Әбенұлына арналатыны және Жезқазған қаласы, Қаражар көшесі, 8 мекенжайындағы Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратының қасбетіне орнату жоспарланып отырғаны көрсетілген. Мемориалдық тақтаның салтанатты ашылуы Қазақстан Республикасында жыл сайын 31 мамырда атап өтілетін Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні қарсаңында, 2026 жылғы 30 мамырға жоспарланған. Хаттарда сондай-ақ мемориалдық тақтаны орнату тарихи жадты сақтауға және көрнекті теміржолшының есімін мәңгілік етуге қосылатын үлес болатыны атап өтіледі. == Маңызы == Әбенов Зияда Әбенұлының тағдыры жаңа өнеркәсіптік және көлік инфрақұрылымын салуға қатысқан, бірақ Үлкен террор жылдарында жойылған қазақ кеңестік мамандары, қоғам және кәсіподақ қайраткерлері буынының қасіретін бейнелейді. Әбенов З. Ә. Түрксібпен байланысты 1930-жылдардағы қазақ теміржол және кәсіподақ ортасының өкілдерінің бірі ретінде тарихқа енді. Оның өмірбаяны бірнеше маңызды тарихи тақырыпты біріктіреді: Қарсақпайда қазақ жұмысшы табының қалыптасуы, Түркістан-Сібір теміржолының салынуы, кәсіподақ қозғалысының дамуы, 1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін, қайтыс болғаннан кейін ақталуы және тарихи жадты қазіргі заманда қалпына келтіру. == Дереккөздер == * Жақсыбай Самрат. «Қызыл қырғынның жазықсыз құрбаны». «Егемен Қазақстан» газеті, № 214 (28942), 2016 жылғы 8 қараша. * Абдолла Дастанов. «Шынғысханның тұқымы». «Мысты өңір» газеті, 2009 жылғы 29 мамыр. * Абдолла Дастанов. «Тағы да Зияда Әбенов туралы». «Мысты өңір» газеті, 2010 жылғы 22 қаңтар. * Абдолла Дастанов. «Ата аруағына адалдық». «Мысты өңір» газеті, 2013 жыл. * Әбенов З. Ә.-ның архивтік-тергеу ісінің материалдары, Ресей ФҚҚ Орталық архиві. * Әбенов З. Ә. ісі бойынша Ресей ФҚҚ тіркеу және архив қорлары басқармасының хаттары. * Әбенов З. Ә.-ның архивтік материалдарын беру мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Елшілігінің Ресей Федерациясының Сыртқы істер министрлігіне жолдаған нотасы. * Ұлытау облысының мемлекеттік архивінің материалдары. * Жезқазған станциясы теміржол вокзалы ғимаратында Әбенов З. Ә.-ға мемориалдық тақта орнату жөніндегі хаттар мен келісімдер. * Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алудың ашық базалары: «Ашық тізім», «Өшпес барак». 7n13ewiliarwkve3bfiegmpuby9v60v 10 781095 3605715 3605403 2026-05-16T16:52:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3605715 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Гомель облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Гомель облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Буда-Кошелёво]]{{•}} [[Василевичи]]{{•}} [[Ветка]]{{•}} [[Гомель]]{{•}} [[Добруш]]{{•}} [[Ельск]]{{•}} [[Житковичи]]{{•}} [[Жлобин]]{{•}} [[Калинковичи]]{{•}} [[Мозырь]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Гомель облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> imp48tvzj9bi6yjklyrgebu0w80avuj 10 781364 3605850 3605417 2026-05-17T08:10:31Z 1nter pares 146705 /* */ 3605850 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Таксондық-карточка |үлгі_атауы = Вирус |дене_стиль = width:22em; |атауы = {{{атауы|{{PAGENAME}}}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |үсті_стиль = background:#ececb0;font-size:130%; |сурет = {{#if:{{{суреті|}}}|[[Сурет:{{{суреті}}}|{{{сурет ені|250}}}px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |атауы_стиль = background:#ececb0;font-size:130%;padding:0.25em; |сурет_стиль = padding-top:0.35em; |тақырыпша_стиль = background:#ececb0;font-size:110%; |мәтін_стиль = font-size:105%; |тақырыпша1 = Ғылыми топтастырылуы |белгі2 = <div align=right>Әлем</div> |мәтін2 = {{#if:{{{әлем|}}}|''[[{{{әлем}}}]]''}} |белгі3 = <div align=right>Патшалық</div> |мәтін3 = {{#if:{{{патшалық|}}}|''[[{{{патшалық}}}]]''}} |белгі4 = <div align=right>Тип</div> |мәтін4 = {{#if:{{{тип|}}}|''[[{{{тип}}}]]''}} |белгі5 = <div align=right>Кіші тип</div> |мәтін5 = {{#if:{{{кіші тип|}}}|''[[{{{кіші тип}}}]]''}} |белгі6 = <div align=right>Класс</div> |мәтін6 = {{#if:{{{класс|}}}|''[[{{{класс}}}]]''}} |белгі7 = <div align=right>Жасақ</div> |мәтін7 = {{#if:{{{жасақ|}}}|''[[{{{жасақ}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Тұқымдас</div> |мәтін8 = {{#if:{{{тұқымдас|}}}|''[[{{{тұқымдас}}}]]''}} |белгі8 = <div align=right>Кіші тұқымдас</div> |мәтін9 = {{#if:{{{кіші тұқымдас|}}}|''[[{{{кіші тұқымдас}}}]]''}} |белгі10 = <div align=right>Туыс</div> |мәтін10 = {{#if:{{{туыс|}}}| ''[[{{#if:{{{туыс_беті|}}}|{{{туыс_беті}}}|{{{туыс}}}}}|{{{туыс}}}]]'' |}} |белгі11 = <div align=right>Түр</div> |мәтін11 = {{#if:{{{түр|}}}| ''[[{{#if:{{{түр_беті|}}}|{{{түр_беті}}}|{{{түр}}}}}|{{{түр}}}]]'' |}} |белгі12 = <div align=right>Вирус</div> |мәтін12 = {{#if:{{{вирус|}}}|'''{{{вирус}}}'''}} |белгі13 = <div align=right>Штамм</div> |мәтін13 = {{#if:{{{штамм|}}}|[[{{{штамм}}}]]}} |белгі14 = <div align=right>Типтері мен кластары</div> |мәтін14 = {{{типтері мен кластары|}}} |белгі15 = <div align=right>Серотип</div> |мәтін15 = {{#if:{{{серотип|}}}|[[{{{серотип}}}]]}} |тақырыпша16 = {{#if:{{{синонимдері|}}}{{{Балтимур тобы|}}}{{{ictv|}}}{{{ncbi|}}}{{{wikispecies|}}}{{{commons|}}}|Қосымша мәліметтері|}} |белгі17 = <div align=right>Синонимдері</div> |мәтін17 = {{{синонимдері|}}} |белгі18 = <div align=right>Балтимур тобы</div> |мәтін18 = {{#switch:{{{Балтимур тобы|}}} |I='''I''' — Қосжіпшелі ДНҚ вирустары |II='''II''' — Біржіпшелі ДНҚ вирустары |III='''III''' — Қосжіпшелі РНҚ вирустары |IV='''IV''' — (+)РНҚ вирустары |V='''V''' — (−)РНҚ вирустары |VI='''VI''' — Кері транскрипцияланатын (+)РНҚ вирустары |VII='''VII''' — Кері транскрипцияланатын ДНҚ вирустары |#default={{{Балтимур тобы|}}} }} |белгі19 = <div align=right>ICTV</div> |мәтін19 = {{{ictv|}}} |белгі20 = <div align=right>NCBI</div> |мәтін20 = {{{ncbi|}}} |белгі21 = <div align=right>Уикитүрлер</div> |мәтін21 = {{#if:{{{wikispecies|}}}|[[:species:{{{wikispecies}}}|{{{wikispecies}}}]]}} |белгі22 = <div align=right>Ортаққор</div> |мәтін22 = {{#if:{{{commons|}}}|[[:commons:{{{commons}}}|{{{commons}}}]]}} |тақырыпша23 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|Ареалы|}} |мәтін24 = {{#if:{{{ареал картасы|}}}|[[Сурет:{{{ареал картасы}}}|250px]]}} |мәтін25 = {{{ареал картасының атауы|}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> ikhvnb2trjnzi07rf43p83l10aviopd 10 781365 3605852 3605418 2026-05-17T08:10:35Z 1nter pares 146705 3605852 wikitext text/x-wiki == Қолданылуы == <pre> {{Вирус | атауы = | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = | патшалық = | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} </pre> [[Санат:Үлгілер:Инфобокстар]] htrfzqvx4qxkggdrfw1ivfrab4687nm 0 781399 3605669 3605436 2026-05-16T14:17:47Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3605669 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] h15yd3xd72iuqeh55um2uy2kmvgq51k 3605670 3605669 2026-05-16T14:19:41Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3605670 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] s2af4edntjeea87mv32ixz1cqugg7yt 3605671 3605670 2026-05-16T14:20:27Z Мағыпар 100137 үлгі 3605671 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4gmgsoptc97iqlp0t5y7lj999ansrob 3605672 3605671 2026-05-16T14:21:01Z Мағыпар 100137 үлгі 3605672 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] hdkrw2h9u72fjcui6fdz8ihflpgg1rg 3605673 3605672 2026-05-16T14:23:43Z Мағыпар 100137 үлгі 3605673 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Калинкович ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 5aaup1epxtqxqrkfgmro1gnpgkzuax8 3605674 3605673 2026-05-16T14:34:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3605674 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Калинкович ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2345 |пошта индексі = 247691, 247693, |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] p22y0zuv458paneh5gwaydwdpxg4shu 3605677 3605674 2026-05-16T14:47:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3605677 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Калинкович ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1552 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 135 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2345 |пошта индексі = 247691, 247693, |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kalinkavičy |сайты = kalinkovichi.gov.by |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7vw7byfd6um2vp3loioi47noa87qpmk 3605678 3605677 2026-05-16T14:48:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3605678 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Калинкович ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1552 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 135 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 39 220 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2345 |пошта индексі = 247691, 247693, |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kalinkavičy |сайты = kalinkovichi.gov.by |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 0cvgvbmu2643eduvlwtl8lzpsj2ouua 3605679 3605678 2026-05-16T14:52:22Z Мағыпар 100137 сурет қою 3605679 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Калинкович ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1552 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 135 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 39 220 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2345 |пошта индексі = 247691, 247693, |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kalinkavičy |сайты = kalinkovichi.gov.by |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Kalinkavichy Vakzal.jpg|Темір жол вокзалы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] pi42r2kl13qcg9256nhx2oiyv6p3o0r 3605680 3605679 2026-05-16T14:53:37Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ толықтыру 3605680 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Калинкович ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1552 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 135 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 39 220 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2345 |пошта индексі = 247691, 247693, |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kalinkavičy |сайты = kalinkovichi.gov.by |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Kalinkavichy Vakzal.jpg|Темір жол вокзалы Калинковичи. Памятник павшим в Афганистане..jpg|Ауғанстанда қаза тапқандарға арналған ескерткіш </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] e0tm2d79tz4lfvt1o9kod8wa8hk6w42 3605681 3605680 2026-05-16T14:54:31Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3605681 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Калинкович ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1552 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 135 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 39 220 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2345 |пошта индексі = 247691, 247693, |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kalinkavičy |сайты = kalinkovichi.gov.by |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Kalinkavichy Vakzal.jpg|Темір жол вокзалы Калинковичи. Памятник павшим в Афганистане..jpg|Ауғанстанда қаза тапқандарға арналған ескерткіш Калинковичи. Успенская церковь..JPG|Успен шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] tqzx9jv3erljh2m4psdngzezvq9zx5x 3605682 3605681 2026-05-16T14:56:00Z Мағыпар 100137 сурет қою 3605682 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Калинковичи |шынайы атауы = {{lang-be|Калінкавічы}} |сурет = Калинковичи. Церковь Казанской Иконы Божьей Матери..JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg |ту = Flag of Kalinkavičy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =08 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Калинкович ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1552 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1925 |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 135 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 39 220 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2345 |пошта индексі = 247691, 247693, |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kalinkavičy |сайты = kalinkovichi.gov.by |сайт тілі = }} '''Калинковичи''' ({{lang-be|Калінкавічы}}) — [[Беларусь]] Республикасының оңтүстік-шығысындағы [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Калинкович ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Калинковичи халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 39 220 адамды құрады. Калинковичи - Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 26-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-kalinkovichi-9199.html|title=Население Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Гомель]]ден 126 км және [[Минск]]іден 272 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы М10 тас жолы (Селище - Гомель - Кобрин), П131 (Калинковичи - Мозырь) және П35 (Калинковичи - Брагин - Комарынь) тас жолдары өтеді. Қала Гомель, Брест, Жлобин және Овруч (Украина) қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол торабы болып табылады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=101_Kalinkovichi|title=Расположение - Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Калинковичи туралы алғашқы естеліктер 1560 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің Минск воеводствосындағы ауыл ретінде айтылады. 19 ғасырдың аяғына дейін бұл ағаш үйлерден тұратын шағын қоныс болған. 1882 жылы Калинковичи арқылы теміржол желісі тартылып, теміржол желісі салынып, ауылдың дамуына серпін берді. 1919 жылы 1 қаңтарда Калинковичи Беларусь КСР құрамына кірді. Алайда, 16 қаңтарда Калинковичи, шығыс Беларусьтің басқа жерлерімен бірге, РСФСР құрамына берілді. 1924 жылы 17 шілдеде Калинковичи Беларусь КСР-іне қайтарылды, онда ол аудан орталығы болды. 1925 жылы 3 шілдеде елді мекен ресми қала мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 тамызынан 1944 жылдың 14 қаңтарына дейін қала неміс оккупациясында болды. Оккупация басталғаннан кейін жергілікті еврейлер геттоға айдалып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде Калинковичиде «Смугнар» астыртын ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 14 қаңтарда Калинковичиді К.К.Рокоссовскийдің әскерлері азат етті. 1963 жылы 7 наурызда Калинковичи облыстық бағынысты қаланың ресми мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9283-Kalinkovichi.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Калинковичский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Тамақ өнеркәсібі (шошқа етінен жасалған өнімдер), шымтезек өндіру маңызды рөл атқарады (қоры 5,5 миллион тонна). Қалада «Калинкович ет өңдеу зауыты» ААҚ, «Калинковичи лебопродукт» ААҚ, «Калинковичи сүт зауыты» UP (1978 жылы құрылған), «Белсыр» SOOO (2002 жылы құрылған, тәулігіне 23 тонна ірімшік өндіреді), «Калинковичи жиһаз фабрикасы», «Калинковичи тұрмыстық химия зауыты» ААҚ т.б. кәсіпорындар жұмыс жасайды. Білім беру мекемелерінің қатарында Полесье мемлекеттік аграрлық колледжі, Калинкович мемлекеттік мелиорация колледжі, 7 жалпы білім беретін орта мектеп және бір негізгі мектеп, гимназия, музыка мектебі, 2 спорт мектебі: №1 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі және №2 Олимпиада резервінің балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, балалар мен жасөспірімдер шығармашылық орталығы және балалар көркемсурет мектебі бар. Аудандық және стоматологиялық клиниканы қамтитын Орталық аудандық аурухана бар. == Көрікті жерлері == *'''Озаричи өлім лагерінің мемориалы''' — Озаричиден солтүстік-батысқа қарай төрт шақырым жерде Озаричи өлім лагерінің тұтқындарына арналған мемориалдық кешен. 2004 жылдың 26 ​​маусымында мұнда Озаричи лагерлеріндегі фашизм құрбандарын еске алу мұражайы ашылды. *'''Әулие Михаил Архангел шіркеуі (Домановичи)''' — 2006 жылы тіркелген. 2011–2012 жылдары ауылда жаңа ақ кірпіштен шіркеу салынды. Бұл жерде алғашқы ағаш шіркеу болған болуы мүмкін. *'''Өлкетану мұражайы''' — Калинковичи мемлекеттік өлкетану мұражайы Калинковичи аймағының тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Мұражай көрмесінде аймақтың тарихын, дәстүрлерін және сәндік-қолданбалы өнерін көрсететін екі жүзден астам қызықты заттар мен құжаттар қойылған.<ref>{{citeweb|url=https://culttourism.ru/belarus/gomelskaya/kalinkovichi/|title=Калинковичи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Kalinkavichy Vakzal.jpg|Темір жол вокзалы Калинковичи. Памятник павшим в Афганистане..jpg|Ауғанстанда қаза тапқандарға арналған ескерткіш Калинковичи. Успенская церковь..JPG|Успен шіркеуі Калинковичи. Католический храм..JPG|Католик шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] j880xshou26c4ni89slzoszf2nwxb2x 0 781426 3605693 3605594 2026-05-16T16:00:42Z Daniyal.aidarov5 119690 /* Қор жұмысы */ 3605693 wikitext text/x-wiki '''Qyr Balasy қоғамдық қоры''' — Қазақстандағы [[Алаш]] идеясына негізделген, ғылыми-зерттеу әрі жастар қозғалысын біріктірген ұйым.<ref>https://e-history.kz/kz/news/show/50001403</ref> == Тарихы == Қор 2017 жылы құрылды. Ғылыми орталық, мәдени платформа және идеологиялық қозғалыс ретінде жұмыс істейді. Қордың негізін [[Алаштану|алаштанушы]] ғалым, [[жазушы]] [[Елдос Тоқтарбай]] қалаған. Сонымен қатар, қор құрылтайшылары — алаштанушы ғалымдар З.Кәрімхан, Ұ.Сәйдірахман, Е.Рахметуллин, А.Құмырзақұлы бар.<ref>https://farabishakirti.kz/qyr-balasy-o-amdy-oryna-5-zhyl-bir-beles/</ref> == Миссиясы == Қордың негізгі миссиясы – Алаш қайраткерлерінің мұрасын зерттеу арқылы ұлттық тарихи сананы жаңғырту және осы идеяны жаңа буынға жеткізу. Осы мақсатта ұйым архивтік зерттеулер жүргізіп, Қазақстан мен шетел қорларынан бұрын белгісіз болған деректерді жинайды. Бұл зерттеулер тек академиялық деңгейде қалмай, кітап, жинақ және ғылыми жарияланымдар арқылы қоғамға ұсынылады.<ref>Кәрімхан, З. QYR BALASY-ның мақсаты - белгісіз Алаш арыстарын ұлықтау [Мәтін] / З. Кәрімхан; З. Тілеуғазыұлы; әңг. З. Тілеуғазыұлы // Қазақ. - 2021. - 18 мамыр (№ 20). - 6 б..</ref> Qyr Balasy-ның маңызды ерекшелігі – оның институционалдық инфрақұрылым құруға ұмтылысы. Қор жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институтының жұмыс істеуі осының дәлелі. Бұл құрылым Алашқа қатысты деректерді жүйелеп, ғылыми айналымға енгізуді мақсат етеді. Сонымен қатар, қор цифрлық база қалыптастыру арқылы тарихи білімді қолжетімді етуді көздейді. == Қор жұмысы == === Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты === Qyr Balasy қоғамдық қоры жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты құрылған. Ғылыми-зерттеу институтын ғалым Ұшқын Сәйдірахман басқарады. === Кітаптары === Qyr Balasy қоғамдық қоры ұйымдастырған зерттеу жұмыстары аясында 174 кітап жарық көрді. "Алаш кітапханасы" сериясы аясында бұрын жеке кітап болып жарыққа шықпаған Алаш қайраткерлерінің еңбектерін шығаруды мақсат етті. Бұл серия аясында келесі кітаптар жарық көрді:<ref>https://qazaq1913.com/2021/05/19/za-ar-k-rimhan-qyr-balasy-ny-ma-saty-belgisiz-alash-arystaryn-ly-tau/</ref> * Абдолла Байтасұлы - Көркем әдебиет туралы * Байбатыр Ержанұлы - Тұр, қазақ! * Қапез Байғабылұлы - Алаш қонған ақбоз үй * Кенжеғали Ғабдоллаұлы - Қазақтың қамы * Сейдәзім Қадырбай - Ақы заңы * Жүсіпбек Аймауытұлы - Дәмелі * Біләл Малдыбайұлы - Кенесары заманынан * Ғазымбек Бірімжан - Келешектің түрленуі * Нұғыман Манай - Иман-ислам * Сейітбаттал Мұстафаұлы - Имам Ғазали * Елеусін Бұйраұлы - Ызың * Біләл Сүлейұлы - Үміт * Мұстақым Малдыбайұлы - Иман һәм намаз яки мұсылмандық * Мәннән Тұрғанбайұлы - Пайғамбар заманы * Аққағаз Досжанқызы - Жүкті әйелдерге кеңес * Ғабдолкәрім Тоқтабай - Оқу жайынан... == Дереккөздер == <references /> migloqahwkra6mk6hzl6n3khuvyd9r5 3605782 3605693 2026-05-16T20:58:54Z Kasymov 10777 3605782 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Qyr Balasy қоғамдық қоры''' — Қазақстандағы [[Алаш]] идеясына негізделген, ғылыми-зерттеу әрі жастар қозғалысын біріктірген ұйым.<ref>https://e-history.kz/kz/news/show/50001403</ref> == Тарихы == Қор 2017 жылы құрылды. Ғылыми орталық, мәдени платформа және идеологиялық қозғалыс ретінде жұмыс істейді. Қордың негізін [[Алаштану|алаштанушы]] ғалым, [[жазушы]] [[Елдос Тоқтарбай]] қалаған. Сонымен қатар, қор құрылтайшылары — алаштанушы ғалымдар З.Кәрімхан, Ұ.Сәйдірахман, Е.Рахметуллин, А.Құмырзақұлы бар.<ref>https://farabishakirti.kz/qyr-balasy-o-amdy-oryna-5-zhyl-bir-beles/</ref> == Миссиясы == Қордың негізгі миссиясы – Алаш қайраткерлерінің мұрасын зерттеу арқылы ұлттық тарихи сананы жаңғырту және осы идеяны жаңа буынға жеткізу. Осы мақсатта ұйым архивтік зерттеулер жүргізіп, Қазақстан мен шетел қорларынан бұрын белгісіз болған деректерді жинайды. Бұл зерттеулер тек академиялық деңгейде қалмай, кітап, жинақ және ғылыми жарияланымдар арқылы қоғамға ұсынылады.<ref>Кәрімхан, З. QYR BALASY-ның мақсаты - белгісіз Алаш арыстарын ұлықтау [Мәтін] / З. Кәрімхан; З. Тілеуғазыұлы; әңг. З. Тілеуғазыұлы // Қазақ. - 2021. - 18 мамыр (№ 20). - 6 б..</ref> Qyr Balasy-ның маңызды ерекшелігі – оның институционалдық инфрақұрылым құруға ұмтылысы. Қор жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институтының жұмыс істеуі осының дәлелі. Бұл құрылым Алашқа қатысты деректерді жүйелеп, ғылыми айналымға енгізуді мақсат етеді. Сонымен қатар, қор цифрлық база қалыптастыру арқылы тарихи білімді қолжетімді етуді көздейді. == Қор жұмысы == === Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты === Qyr Balasy қоғамдық қоры жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты құрылған. Ғылыми-зерттеу институтын ғалым Ұшқын Сәйдірахман басқарады. === Кітаптары === Qyr Balasy қоғамдық қоры ұйымдастырған зерттеу жұмыстары аясында 174 кітап жарық көрді. "Алаш кітапханасы" сериясы аясында бұрын жеке кітап болып жарыққа шықпаған Алаш қайраткерлерінің еңбектерін шығаруды мақсат етті. Бұл серия аясында келесі кітаптар жарық көрді:<ref>https://qazaq1913.com/2021/05/19/za-ar-k-rimhan-qyr-balasy-ny-ma-saty-belgisiz-alash-arystaryn-ly-tau/</ref> * Абдолла Байтасұлы - Көркем әдебиет туралы * Байбатыр Ержанұлы - Тұр, қазақ! * Қапез Байғабылұлы - Алаш қонған ақбоз үй * Кенжеғали Ғабдоллаұлы - Қазақтың қамы * Сейдәзім Қадырбай - Ақы заңы * Жүсіпбек Аймауытұлы - Дәмелі * Біләл Малдыбайұлы - Кенесары заманынан * Ғазымбек Бірімжан - Келешектің түрленуі * Нұғыман Манай - Иман-ислам * Сейітбаттал Мұстафаұлы - Имам Ғазали * Елеусін Бұйраұлы - Ызың * Біләл Сүлейұлы - Үміт * Мұстақым Малдыбайұлы - Иман һәм намаз яки мұсылмандық * Мәннән Тұрғанбайұлы - Пайғамбар заманы * Аққағаз Досжанқызы - Жүкті әйелдерге кеңес * Ғабдолкәрім Тоқтабай - Оқу жайынан... == Дереккөздер == <references /> d4xb58gy78oe30am6rdl7hlko4b1aww 3605913 3605782 2026-05-17T09:40:14Z Rasulbek Adil 176232 3605913 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Qyr Balasy қоғамдық қоры''' — Қазақстандағы [[Алаш]] идеясына негізделген, ғылыми-зерттеу әрі жастар қозғалысын біріктірген ұйым.<ref>https://e-history.kz/kz/news/show/50001403</ref> == Тарихы == Қор 2017 жылы құрылды. Ғылыми орталық, мәдени платформа және идеологиялық қозғалыс ретінде жұмыс істейді. Қордың негізін [[Алаштану|алаштанушы]] ғалым, [[жазушы]] [[Елдос Тоқтарбай]] қалаған. Сонымен қатар, қор құрылтайшылары — алаштанушы ғалымдар З. Кәрімхан, Ұ. Сәйдірахман, Е.Рахметуллин, А.Құмырзақұлы бар.<ref>https://farabishakirti.kz/qyr-balasy-o-amdy-oryna-5-zhyl-bir-beles/</ref> == Миссиясы == Қордың негізгі миссиясы – Алаш қайраткерлерінің мұрасын зерттеу арқылы ұлттық тарихи сананы жаңғырту және осы идеяны жаңа буынға жеткізу. Осы мақсатта ұйым архивтік зерттеулер жүргізіп, Қазақстан мен шетел қорларынан бұрын белгісіз болған деректерді жинайды. Бұл зерттеулер тек академиялық деңгейде қалмай, кітап, жинақ және ғылыми жарияланымдар арқылы қоғамға ұсынылады.<ref>Кәрімхан, З. QYR BALASY-ның мақсаты - белгісіз Алаш арыстарын ұлықтау [Мәтін] / З. Кәрімхан; З. Тілеуғазыұлы; әңг. З. Тілеуғазыұлы // Қазақ. - 2021. - 18 мамыр (№ 20). - 6 б..</ref> Qyr Balasy-ның маңызды ерекшелігі – оның институционалдық инфрақұрылым құруға ұмтылысы. Қор жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институтының жұмыс істеуі осының дәлелі. Бұл құрылым Алашқа қатысты деректерді жүйелеп, ғылыми айналымға енгізуді мақсат етеді. Сонымен қатар, қор цифрлық база қалыптастыру арқылы тарихи білімді қолжетімді етуді көздейді. == Қор жұмысы == === Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты === Qyr Balasy қоғамдық қоры жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты құрылған. Ғылыми-зерттеу институтын ғалым Ұшқын Сәйдірахман басқарады. === Кітаптары === Qyr Balasy қоғамдық қоры ұйымдастырған зерттеу жұмыстары аясында 174 кітап жарық көрді. "Алаш кітапханасы" сериясы аясында бұрын жеке кітап болып жарыққа шықпаған Алаш қайраткерлерінің еңбектерін шығаруды мақсат етті. Бұл серия аясында келесі кітаптар жарық көрді:<ref>https://qazaq1913.com/2021/05/19/za-ar-k-rimhan-qyr-balasy-ny-ma-saty-belgisiz-alash-arystaryn-ly-tau/</ref> * Абдолла Байтасұлы - Көркем әдебиет туралы * Байбатыр Ержанұлы - Тұр, қазақ! * Қапез Байғабылұлы - Алаш қонған ақбоз үй * Кенжеғали Ғабдоллаұлы - Қазақтың қамы * Сейдәзім Қадырбай - Ақы заңы * Жүсіпбек Аймауытұлы - Дәмелі * Біләл Малдыбайұлы - Кенесары заманынан * Ғазымбек Бірімжан - Келешектің түрленуі * Нұғыман Манай - Иман-ислам * Сейітбаттал Мұстафаұлы - Имам Ғазали * Елеусін Бұйраұлы - Ызың * Біләл Сүлейұлы - Үміт * Мұстақым Малдыбайұлы - Иман һәм намаз яки мұсылмандық * Мәннән Тұрғанбайұлы - Пайғамбар заманы * Аққағаз Досжанқызы - Жүкті әйелдерге кеңес * Ғабдолкәрім Тоқтабай - Оқу жайынан... == Дереккөздер == <references /> tnj10o1ud980ept6r8ilfxrmn5x4rvk 3605914 3605913 2026-05-17T09:40:27Z Rasulbek Adil 176232 3605914 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Qyr Balasy қоғамдық қоры''' — Қазақстандағы [[Алаш]] идеясына негізделген, ғылыми-зерттеу әрі жастар қозғалысын біріктірген ұйым.<ref>https://e-history.kz/kz/news/show/50001403</ref> == Тарихы == Қор 2017 жылы құрылды. Ғылыми орталық, мәдени платформа және идеологиялық қозғалыс ретінде жұмыс істейді. Қордың негізін [[Алаштану|алаштанушы]] ғалым, [[жазушы]] [[Елдос Тоқтарбай]] қалаған. Сонымен қатар, қор құрылтайшылары — алаштанушы ғалымдар З. Кәрімхан, Ұ. Сәйдірахман, Е. Рахметуллин, А. Құмырзақұлы бар.<ref>https://farabishakirti.kz/qyr-balasy-o-amdy-oryna-5-zhyl-bir-beles/</ref> == Миссиясы == Қордың негізгі миссиясы – Алаш қайраткерлерінің мұрасын зерттеу арқылы ұлттық тарихи сананы жаңғырту және осы идеяны жаңа буынға жеткізу. Осы мақсатта ұйым архивтік зерттеулер жүргізіп, Қазақстан мен шетел қорларынан бұрын белгісіз болған деректерді жинайды. Бұл зерттеулер тек академиялық деңгейде қалмай, кітап, жинақ және ғылыми жарияланымдар арқылы қоғамға ұсынылады.<ref>Кәрімхан, З. QYR BALASY-ның мақсаты - белгісіз Алаш арыстарын ұлықтау [Мәтін] / З. Кәрімхан; З. Тілеуғазыұлы; әңг. З. Тілеуғазыұлы // Қазақ. - 2021. - 18 мамыр (№ 20). - 6 б..</ref> Qyr Balasy-ның маңызды ерекшелігі – оның институционалдық инфрақұрылым құруға ұмтылысы. Қор жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институтының жұмыс істеуі осының дәлелі. Бұл құрылым Алашқа қатысты деректерді жүйелеп, ғылыми айналымға енгізуді мақсат етеді. Сонымен қатар, қор цифрлық база қалыптастыру арқылы тарихи білімді қолжетімді етуді көздейді. == Қор жұмысы == === Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты === Qyr Balasy қоғамдық қоры жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты құрылған. Ғылыми-зерттеу институтын ғалым Ұшқын Сәйдірахман басқарады. === Кітаптары === Qyr Balasy қоғамдық қоры ұйымдастырған зерттеу жұмыстары аясында 174 кітап жарық көрді. "Алаш кітапханасы" сериясы аясында бұрын жеке кітап болып жарыққа шықпаған Алаш қайраткерлерінің еңбектерін шығаруды мақсат етті. Бұл серия аясында келесі кітаптар жарық көрді:<ref>https://qazaq1913.com/2021/05/19/za-ar-k-rimhan-qyr-balasy-ny-ma-saty-belgisiz-alash-arystaryn-ly-tau/</ref> * Абдолла Байтасұлы - Көркем әдебиет туралы * Байбатыр Ержанұлы - Тұр, қазақ! * Қапез Байғабылұлы - Алаш қонған ақбоз үй * Кенжеғали Ғабдоллаұлы - Қазақтың қамы * Сейдәзім Қадырбай - Ақы заңы * Жүсіпбек Аймауытұлы - Дәмелі * Біләл Малдыбайұлы - Кенесары заманынан * Ғазымбек Бірімжан - Келешектің түрленуі * Нұғыман Манай - Иман-ислам * Сейітбаттал Мұстафаұлы - Имам Ғазали * Елеусін Бұйраұлы - Ызың * Біләл Сүлейұлы - Үміт * Мұстақым Малдыбайұлы - Иман һәм намаз яки мұсылмандық * Мәннән Тұрғанбайұлы - Пайғамбар заманы * Аққағаз Досжанқызы - Жүкті әйелдерге кеңес * Ғабдолкәрім Тоқтабай - Оқу жайынан... == Дереккөздер == <references /> jizh5yodozrcr5gguwfhqj8xz9g39n0 0 781427 3605642 3605641 2026-05-16T12:00:25Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605642 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] h3t6b4jhap2e5u3ef04m25x18sc8svh 3605643 3605642 2026-05-16T12:01:58Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605643 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] p2bfwop22nivg6qgf2iro7754ih0hqy 3605645 3605643 2026-05-16T12:04:18Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3605645 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 9cc2m635gftfiybis5p5h47zyeeinsy 3605646 3605645 2026-05-16T12:06:08Z 1nter pares 146705 3605646 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] k9ln4x6y9lf13nhgyom5cu8g8e56er6 3605647 3605646 2026-05-16T12:07:35Z 1nter pares 146705 3605647 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] ewpl8avii7dpi9kgqqjczklqriu880b 3605648 3605647 2026-05-16T12:10:35Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3605648 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын Эбола вирусы мен құтыру вирусы,<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын Ласса қызбасының вирусы мен хантавирустар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына қызылша вирусы мен паротит вирусы кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] emdeb9c0u62oam9g5b6bprp8jfusqbf 3605649 3605648 2026-05-16T12:11:25Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3605649 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде [[Рифт алқабы қызбасының вирусы]] мен [[қызанақтың дақты солу вирусы]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]] мен [[құтыру вирусы]],<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын [[Ласса қызбасы]]ның вирусы мен [[хантавирус]]тар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына [[қызылша вирусы]] мен [[паротит вирусы]] кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] ebbijpjglbg3t84l1783431yaxfneqd 3605650 3605649 2026-05-16T12:13:51Z 1nter pares 146705 /* Аурулары */ 3605650 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде [[Рифт алқабы қызбасының вирусы]] мен [[қызанақтың дақты солу вирусы]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]] мен [[құтыру вирусы]],<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын [[Ласса қызбасы]]ның вирусы мен [[хантавирус]]тар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына [[қызылша вирусы]] мен [[паротит вирусы]] кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] nzpxf2wvitwv8m4fpzqn93mlp7r5afh 3605651 3605650 2026-05-16T12:17:59Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3605651 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде [[Рифт алқабы қызбасының вирусы]] мен [[қызанақтың дақты солу вирусы]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]] мен [[құтыру вирусы]],<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын [[Ласса қызбасы]]ның вирусы мен [[хантавирус]]тар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына [[қызылша вирусы]] мен [[паротит вирусы]] кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Тарихы == −ssRNA-вирустар тудыратын көптеген аурулар тарих бойы белгілі болған, олардың қатарына хантавирустық инфекция, қызылша және құтыру жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/about/history.html|title=Measles history|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Velasco-Villa A, Mauldin MR, Shi M, Escobar LE, Gallardo-Romero NF, Damon I, Olson VA, Streicker DG, Emerson G|date=October 2017|title=The history of rabies in the Western Hemisphere|journal=Antiviral Res|volume=146|pages=221–232|doi=10.1016/j.antiviral.2017.03.013|pmc=5620125|pmid=28365457}}</ref> Қазіргі тарихта олардың кейбірі, мысалы [[Эбола ауруы|Эбола]] мен [[тұмау]], өлімге әкелген ірі ауру індеттерін тудырды.<ref>{{cite journal|vauthors=Zawilinska B, Kosz-Vnenchak M|date=2014|title=General introduction into the Ebola virus biology and disease|url=http://www.fmc.cm-uj.krakow.pl/pdf/54_3_57.pdf|journal=Folia Med Cracov|volume=54|issue=3|pages=57–65|pmid=25694096|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krammer F, Smith G, Fouchier R, Peiris M, Kedzierska K, Doherty PC, Palese P, Shaw ML, Treanor J, Webster RG, García-Sastre A|date=28 June 2018|title=Influenza|journal=Nat Rev Dis Primers|volume=4|issue=1|page=3|doi=10.1038/s41572-018-0002-y|pmc=7097467|pmid=29955068}}</ref> 1925 жылы алғаш рет оқшауланған везикулярлық стоматит вирусы жасуша өсінділерінде жақсы зерттеле алғандықтан, алғаш жан-жақты зерттелген жануар вирустарының бірі болды. Ол −ssRNA-вирус ретінде анықталды, бұл сол кезең үшін ерекше жаңалық еді, өйткені оған дейін анықталған басқа РНҚ-вирустар оң мағыналы болатын.<ref>{{cite web|url=https://www.swinehealth.org/wp-content/uploads/2016/03/Vesicular-stomatitis-virus-VSV.pdf|title=Vesicular stomatitis virus|author=<!--Not stated-->|date=November 2015|website=Swine Health Information Center|publisher=Center for Food Security and Public Health, College of Veterinary Medicine, Iowa State University|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kolakofsky D|date=April 2015|title=A short biased history of RNA viruses|url=https://rnajournal.cshlp.org/content/21/4/667.long|journal=RNA|volume=21|issue=4|pages=667–669|doi=10.1261/rna.049916.115|pmc=4371325|pmid=25780183|access-date=6 August 2020}}</ref> XXI ғасырдың басында −ssRNA-ға жататын ірі қара обасы вирусы тудыратын [[Сиыр обасы|риндерпест]] ауруы шешек ауруынан кейін толық жойылған екінші ауруға айналды; [[қара шешек|шешек]] ДНҚ-вирусымен туындатылған болатын.<ref>{{cite journal|vauthors=Greenwood B|date=12 May 2014|title=The contribution of vaccination to global health: past, present and future|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=369|issue=1645|article-number=20130433|doi=10.1098/rstb.2013.0433|pmc=4024226|pmid=24821919}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 1g8t6r4k5naqo18c4gw2dpmdv7ssa6y 3605652 3605651 2026-05-16T12:19:27Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3605652 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде [[Рифт алқабы қызбасының вирусы]] мен [[қызанақтың дақты солу вирусы]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]] мен [[құтыру вирусы]],<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын [[Ласса қызбасы]]ның вирусы мен [[хантавирус]]тар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына [[қызылша вирусы]] мен [[паротит вирусы]] кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Тарихы == −ssRNA-вирустар тудыратын көптеген аурулар тарих бойы белгілі болған, олардың қатарына хантавирустық инфекция, қызылша және құтыру жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/about/history.html|title=Measles history|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Velasco-Villa A, Mauldin MR, Shi M, Escobar LE, Gallardo-Romero NF, Damon I, Olson VA, Streicker DG, Emerson G|date=October 2017|title=The history of rabies in the Western Hemisphere|journal=Antiviral Res|volume=146|pages=221–232|doi=10.1016/j.antiviral.2017.03.013|pmc=5620125|pmid=28365457}}</ref> Қазіргі тарихта олардың кейбірі, мысалы [[Эбола ауруы|Эбола]] мен [[тұмау]], өлімге әкелген ірі ауру індеттерін тудырды.<ref>{{cite journal|vauthors=Zawilinska B, Kosz-Vnenchak M|date=2014|title=General introduction into the Ebola virus biology and disease|url=http://www.fmc.cm-uj.krakow.pl/pdf/54_3_57.pdf|journal=Folia Med Cracov|volume=54|issue=3|pages=57–65|pmid=25694096|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krammer F, Smith G, Fouchier R, Peiris M, Kedzierska K, Doherty PC, Palese P, Shaw ML, Treanor J, Webster RG, García-Sastre A|date=28 June 2018|title=Influenza|journal=Nat Rev Dis Primers|volume=4|issue=1|page=3|doi=10.1038/s41572-018-0002-y|pmc=7097467|pmid=29955068}}</ref> 1925 жылы алғаш рет оқшауланған везикулярлық стоматит вирусы жасуша өсінділерінде жақсы зерттеле алғандықтан, алғаш жан-жақты зерттелген жануар вирустарының бірі болды. Ол −ssRNA-вирус ретінде анықталды, бұл сол кезең үшін ерекше жаңалық еді, өйткені оған дейін анықталған басқа РНҚ-вирустар оң мағыналы болатын.<ref>{{cite web|url=https://www.swinehealth.org/wp-content/uploads/2016/03/Vesicular-stomatitis-virus-VSV.pdf|title=Vesicular stomatitis virus|author=<!--Not stated-->|date=November 2015|website=Swine Health Information Center|publisher=Center for Food Security and Public Health, College of Veterinary Medicine, Iowa State University|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kolakofsky D|date=April 2015|title=A short biased history of RNA viruses|url=https://rnajournal.cshlp.org/content/21/4/667.long|journal=RNA|volume=21|issue=4|pages=667–669|doi=10.1261/rna.049916.115|pmc=4371325|pmid=25780183|access-date=6 August 2020}}</ref> XXI ғасырдың басында −ssRNA-ға жататын ірі қара обасы вирусы тудыратын [[Сиыр обасы|риндерпест]] ауруы шешек ауруынан кейін толық жойылған екінші ауруға айналды; [[қара шешек|шешек]] ДНҚ-вирусымен туындатылған болатын.<ref>{{cite journal|vauthors=Greenwood B|date=12 May 2014|title=The contribution of vaccination to global health: past, present and future|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=369|issue=1645|article-number=20130433|doi=10.1098/rstb.2013.0433|pmc=4024226|pmid=24821919}}</ref> XXI ғасырда қоршаған ортадағы вирустарды анықтау үшін вирустық метагеномика кеңінен қолданыла бастады. −ssRNA-вирустарға қатысты бұл әдіс омыртқасыздарға, әсіресе буынаяқтыларға тән көптеген вирустарды анықтауға мүмкіндік берді және −ssRNA-вирустардың эволюциялық тарихын түсінуге көмектесті. RdRp-ға негізделген филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын көрсеткеннен кейін, 2018 жылы ''Negarnaviricota'' типі және оның екі кіші типі құрылып, олар сол кезде жаңадан енгізілген ''Riboviria'' доменіне орналастырылды.<ref name=proposal /><ref>{{cite web|title=ICTV Taxonomy history: Negarnaviricota|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=201906016|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] t2vmmdh53cvdv1v36pl50if8xrmnwkz 3605653 3605652 2026-05-16T12:21:05Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3605653 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде [[Рифт алқабы қызбасының вирусы]] мен [[қызанақтың дақты солу вирусы]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]] мен [[құтыру вирусы]],<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын [[Ласса қызбасы]]ның вирусы мен [[хантавирус]]тар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына [[қызылша вирусы]] мен [[паротит вирусы]] кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Тарихы == −ssRNA-вирустар тудыратын көптеген аурулар тарих бойы белгілі болған, олардың қатарына хантавирустық инфекция, қызылша және құтыру жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/about/history.html|title=Measles history|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Velasco-Villa A, Mauldin MR, Shi M, Escobar LE, Gallardo-Romero NF, Damon I, Olson VA, Streicker DG, Emerson G|date=October 2017|title=The history of rabies in the Western Hemisphere|journal=Antiviral Res|volume=146|pages=221–232|doi=10.1016/j.antiviral.2017.03.013|pmc=5620125|pmid=28365457}}</ref> Қазіргі тарихта олардың кейбірі, мысалы [[Эбола ауруы|Эбола]] мен [[тұмау]], өлімге әкелген ірі ауру індеттерін тудырды.<ref>{{cite journal|vauthors=Zawilinska B, Kosz-Vnenchak M|date=2014|title=General introduction into the Ebola virus biology and disease|url=http://www.fmc.cm-uj.krakow.pl/pdf/54_3_57.pdf|journal=Folia Med Cracov|volume=54|issue=3|pages=57–65|pmid=25694096|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krammer F, Smith G, Fouchier R, Peiris M, Kedzierska K, Doherty PC, Palese P, Shaw ML, Treanor J, Webster RG, García-Sastre A|date=28 June 2018|title=Influenza|journal=Nat Rev Dis Primers|volume=4|issue=1|page=3|doi=10.1038/s41572-018-0002-y|pmc=7097467|pmid=29955068}}</ref> 1925 жылы алғаш рет оқшауланған везикулярлық стоматит вирусы жасуша өсінділерінде жақсы зерттеле алғандықтан, алғаш жан-жақты зерттелген жануар вирустарының бірі болды. Ол −ssRNA-вирус ретінде анықталды, бұл сол кезең үшін ерекше жаңалық еді, өйткені оған дейін анықталған басқа РНҚ-вирустар оң мағыналы болатын.<ref>{{cite web|url=https://www.swinehealth.org/wp-content/uploads/2016/03/Vesicular-stomatitis-virus-VSV.pdf|title=Vesicular stomatitis virus|author=<!--Not stated-->|date=November 2015|website=Swine Health Information Center|publisher=Center for Food Security and Public Health, College of Veterinary Medicine, Iowa State University|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kolakofsky D|date=April 2015|title=A short biased history of RNA viruses|url=https://rnajournal.cshlp.org/content/21/4/667.long|journal=RNA|volume=21|issue=4|pages=667–669|doi=10.1261/rna.049916.115|pmc=4371325|pmid=25780183|access-date=6 August 2020}}</ref> XXI ғасырдың басында −ssRNA-ға жататын ірі қара обасы вирусы тудыратын [[Сиыр обасы|риндерпест]] ауруы шешек ауруынан кейін толық жойылған екінші ауруға айналды; [[қара шешек|шешек]] ДНҚ-вирусымен туындатылған болатын.<ref>{{cite journal|vauthors=Greenwood B|date=12 May 2014|title=The contribution of vaccination to global health: past, present and future|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=369|issue=1645|article-number=20130433|doi=10.1098/rstb.2013.0433|pmc=4024226|pmid=24821919}}</ref> XXI ғасырда қоршаған ортадағы вирустарды анықтау үшін вирустық метагеномика кеңінен қолданыла бастады. −ssRNA-вирустарға қатысты бұл әдіс омыртқасыздарға, әсіресе буынаяқтыларға тән көптеген вирустарды анықтауға мүмкіндік берді және −ssRNA-вирустардың эволюциялық тарихын түсінуге көмектесті. RdRp-ға негізделген филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын көрсеткеннен кейін, 2018 жылы ''Negarnaviricota'' типі және оның екі кіші типі құрылып, олар сол кезде жаңадан енгізілген ''Riboviria'' доменіне орналастырылды.<ref name=proposal /><ref>{{cite web|title=ICTV Taxonomy history: Negarnaviricota|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=201906016|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020}}</ref> == Галерея == <gallery class="center"> Сурет:Lassa virus.JPG|[[Lassa virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Lymphocytic choriomeningitis virus.jpg|[[Lymphocytic choriomeningitis virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|[[Hantavirus]] (''[[Hantaviridae]]'') Сурет:Marburg virus.jpg|[[Marburg virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Ebola virions.png|[[Ebola virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Influenza virus particle 8430 lores.jpg|[[Influenza]] (''[[Orthomyxoviridae]]'') Сурет:Measles virus.JPG|[[Measles]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Mumps virus, negative stained TEM 8758 lores.jpg|[[Mumps virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Respiratory Syncytial Virus (RSV) EM PHIL 2175 lores.jpg|[[Human respiratory syncytial virus]] (''[[Pneumoviridae]]'') Сурет:Parainfluenza virus TEM PHIL 271 lores.jpg|[[Parainfluenza]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Rabies Virus EM PHIL 1876.JPG|[[Rabies]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Vesicular stomatitis virus (VSV) EM 18 lores.jpg|[[Vesicular stomatitis virus]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Journal.pone.0199534.g002.C.png|[[Nipah virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] clse3cl3vwhji7jo9iuxquu2j9fn9pu 3605654 3605653 2026-05-16T12:21:42Z 1nter pares 146705 /* Галерея */ 3605654 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде [[Рифт алқабы қызбасының вирусы]] мен [[қызанақтың дақты солу вирусы]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]] мен [[құтыру вирусы]],<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын [[Ласса қызбасы]]ның вирусы мен [[хантавирус]]тар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына [[қызылша вирусы]] мен [[паротит вирусы]] кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Тарихы == −ssRNA-вирустар тудыратын көптеген аурулар тарих бойы белгілі болған, олардың қатарына хантавирустық инфекция, қызылша және құтыру жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/about/history.html|title=Measles history|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Velasco-Villa A, Mauldin MR, Shi M, Escobar LE, Gallardo-Romero NF, Damon I, Olson VA, Streicker DG, Emerson G|date=October 2017|title=The history of rabies in the Western Hemisphere|journal=Antiviral Res|volume=146|pages=221–232|doi=10.1016/j.antiviral.2017.03.013|pmc=5620125|pmid=28365457}}</ref> Қазіргі тарихта олардың кейбірі, мысалы [[Эбола ауруы|Эбола]] мен [[тұмау]], өлімге әкелген ірі ауру індеттерін тудырды.<ref>{{cite journal|vauthors=Zawilinska B, Kosz-Vnenchak M|date=2014|title=General introduction into the Ebola virus biology and disease|url=http://www.fmc.cm-uj.krakow.pl/pdf/54_3_57.pdf|journal=Folia Med Cracov|volume=54|issue=3|pages=57–65|pmid=25694096|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krammer F, Smith G, Fouchier R, Peiris M, Kedzierska K, Doherty PC, Palese P, Shaw ML, Treanor J, Webster RG, García-Sastre A|date=28 June 2018|title=Influenza|journal=Nat Rev Dis Primers|volume=4|issue=1|page=3|doi=10.1038/s41572-018-0002-y|pmc=7097467|pmid=29955068}}</ref> 1925 жылы алғаш рет оқшауланған везикулярлық стоматит вирусы жасуша өсінділерінде жақсы зерттеле алғандықтан, алғаш жан-жақты зерттелген жануар вирустарының бірі болды. Ол −ssRNA-вирус ретінде анықталды, бұл сол кезең үшін ерекше жаңалық еді, өйткені оған дейін анықталған басқа РНҚ-вирустар оң мағыналы болатын.<ref>{{cite web|url=https://www.swinehealth.org/wp-content/uploads/2016/03/Vesicular-stomatitis-virus-VSV.pdf|title=Vesicular stomatitis virus|author=<!--Not stated-->|date=November 2015|website=Swine Health Information Center|publisher=Center for Food Security and Public Health, College of Veterinary Medicine, Iowa State University|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kolakofsky D|date=April 2015|title=A short biased history of RNA viruses|url=https://rnajournal.cshlp.org/content/21/4/667.long|journal=RNA|volume=21|issue=4|pages=667–669|doi=10.1261/rna.049916.115|pmc=4371325|pmid=25780183|access-date=6 August 2020}}</ref> XXI ғасырдың басында −ssRNA-ға жататын ірі қара обасы вирусы тудыратын [[Сиыр обасы|риндерпест]] ауруы шешек ауруынан кейін толық жойылған екінші ауруға айналды; [[қара шешек|шешек]] ДНҚ-вирусымен туындатылған болатын.<ref>{{cite journal|vauthors=Greenwood B|date=12 May 2014|title=The contribution of vaccination to global health: past, present and future|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=369|issue=1645|article-number=20130433|doi=10.1098/rstb.2013.0433|pmc=4024226|pmid=24821919}}</ref> XXI ғасырда қоршаған ортадағы вирустарды анықтау үшін вирустық метагеномика кеңінен қолданыла бастады. −ssRNA-вирустарға қатысты бұл әдіс омыртқасыздарға, әсіресе буынаяқтыларға тән көптеген вирустарды анықтауға мүмкіндік берді және −ssRNA-вирустардың эволюциялық тарихын түсінуге көмектесті. RdRp-ға негізделген филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын көрсеткеннен кейін, 2018 жылы ''Negarnaviricota'' типі және оның екі кіші типі құрылып, олар сол кезде жаңадан енгізілген ''Riboviria'' доменіне орналастырылды.<ref name=proposal /><ref>{{cite web|title=ICTV Taxonomy history: Negarnaviricota|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=201906016|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020}}</ref> == Галерея == <gallery class="center"> Сурет:Lassa virus.JPG|[[Lassa virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Lymphocytic choriomeningitis virus.jpg|[[Lymphocytic choriomeningitis virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|[[Хантавирус|Hantavirus]] (''[[Hantaviridae]]'') Сурет:Marburg virus.jpg|[[Marburg virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Ebola virions.png|[[Ebola virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Influenza virus particle 8430 lores.jpg|[[Influenza]] (''[[Orthomyxoviridae]]'') Сурет:Measles virus.JPG|[[Measles]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Mumps virus, negative stained TEM 8758 lores.jpg|[[Mumps virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Respiratory Syncytial Virus (RSV) EM PHIL 2175 lores.jpg|[[Human respiratory syncytial virus]] (''[[Pneumoviridae]]'') Сурет:Parainfluenza virus TEM PHIL 271 lores.jpg|[[Parainfluenza]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Rabies Virus EM PHIL 1876.JPG|[[Rabies]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Vesicular stomatitis virus (VSV) EM 18 lores.jpg|[[Vesicular stomatitis virus]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Journal.pone.0199534.g002.C.png|[[Nipah virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] 5zbhftan6wslb8zadyp3rq5mgnhdm51 3605655 3605654 2026-05-16T12:23:55Z 1nter pares 146705 /* */ 3605655 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = * Теріс тізбекті РНҚ-вирустар<ref name=proposal >{{cite web|vauthors= Wolf Y, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolji V, Koonin EV|title=Megataxonomy of negative-sense RNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006M.A.v2.Negarnaviricota.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=21 August 2017}}</ref><ref name=luo >{{cite journal|vauthors=Luo M, Terrel JR, Mcmanus SA|date=30 July 2020|title=Nucleocapsid Structure of Negative Strand RNA Virus|journal=Viruses|volume=12|issue=8|page=835|doi=10.3390/v12080835|pmid=32751700|pmc=7472042|doi-access=free}}</ref> | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде [[Рифт алқабы қызбасының вирусы]] мен [[қызанақтың дақты солу вирусы]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]] мен [[құтыру вирусы]],<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын [[Ласса қызбасы]]ның вирусы мен [[хантавирус]]тар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына [[қызылша вирусы]] мен [[паротит вирусы]] кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Тарихы == −ssRNA-вирустар тудыратын көптеген аурулар тарих бойы белгілі болған, олардың қатарына хантавирустық инфекция, қызылша және құтыру жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/about/history.html|title=Measles history|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Velasco-Villa A, Mauldin MR, Shi M, Escobar LE, Gallardo-Romero NF, Damon I, Olson VA, Streicker DG, Emerson G|date=October 2017|title=The history of rabies in the Western Hemisphere|journal=Antiviral Res|volume=146|pages=221–232|doi=10.1016/j.antiviral.2017.03.013|pmc=5620125|pmid=28365457}}</ref> Қазіргі тарихта олардың кейбірі, мысалы [[Эбола ауруы|Эбола]] мен [[тұмау]], өлімге әкелген ірі ауру індеттерін тудырды.<ref>{{cite journal|vauthors=Zawilinska B, Kosz-Vnenchak M|date=2014|title=General introduction into the Ebola virus biology and disease|url=http://www.fmc.cm-uj.krakow.pl/pdf/54_3_57.pdf|journal=Folia Med Cracov|volume=54|issue=3|pages=57–65|pmid=25694096|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krammer F, Smith G, Fouchier R, Peiris M, Kedzierska K, Doherty PC, Palese P, Shaw ML, Treanor J, Webster RG, García-Sastre A|date=28 June 2018|title=Influenza|journal=Nat Rev Dis Primers|volume=4|issue=1|page=3|doi=10.1038/s41572-018-0002-y|pmc=7097467|pmid=29955068}}</ref> 1925 жылы алғаш рет оқшауланған везикулярлық стоматит вирусы жасуша өсінділерінде жақсы зерттеле алғандықтан, алғаш жан-жақты зерттелген жануар вирустарының бірі болды. Ол −ssRNA-вирус ретінде анықталды, бұл сол кезең үшін ерекше жаңалық еді, өйткені оған дейін анықталған басқа РНҚ-вирустар оң мағыналы болатын.<ref>{{cite web|url=https://www.swinehealth.org/wp-content/uploads/2016/03/Vesicular-stomatitis-virus-VSV.pdf|title=Vesicular stomatitis virus|author=<!--Not stated-->|date=November 2015|website=Swine Health Information Center|publisher=Center for Food Security and Public Health, College of Veterinary Medicine, Iowa State University|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kolakofsky D|date=April 2015|title=A short biased history of RNA viruses|url=https://rnajournal.cshlp.org/content/21/4/667.long|journal=RNA|volume=21|issue=4|pages=667–669|doi=10.1261/rna.049916.115|pmc=4371325|pmid=25780183|access-date=6 August 2020}}</ref> XXI ғасырдың басында −ssRNA-ға жататын ірі қара обасы вирусы тудыратын [[Сиыр обасы|риндерпест]] ауруы шешек ауруынан кейін толық жойылған екінші ауруға айналды; [[қара шешек|шешек]] ДНҚ-вирусымен туындатылған болатын.<ref>{{cite journal|vauthors=Greenwood B|date=12 May 2014|title=The contribution of vaccination to global health: past, present and future|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=369|issue=1645|article-number=20130433|doi=10.1098/rstb.2013.0433|pmc=4024226|pmid=24821919}}</ref> XXI ғасырда қоршаған ортадағы вирустарды анықтау үшін вирустық метагеномика кеңінен қолданыла бастады. −ssRNA-вирустарға қатысты бұл әдіс омыртқасыздарға, әсіресе буынаяқтыларға тән көптеген вирустарды анықтауға мүмкіндік берді және −ssRNA-вирустардың эволюциялық тарихын түсінуге көмектесті. RdRp-ға негізделген филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын көрсеткеннен кейін, 2018 жылы ''Negarnaviricota'' типі және оның екі кіші типі құрылып, олар сол кезде жаңадан енгізілген ''Riboviria'' доменіне орналастырылды.<ref name=proposal /><ref>{{cite web|title=ICTV Taxonomy history: Negarnaviricota|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=201906016|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020}}</ref> == Галерея == <gallery class="center"> Сурет:Lassa virus.JPG|[[Lassa virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Lymphocytic choriomeningitis virus.jpg|[[Lymphocytic choriomeningitis virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|[[Хантавирус|Hantavirus]] (''[[Hantaviridae]]'') Сурет:Marburg virus.jpg|[[Marburg virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Ebola virions.png|[[Ebola virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Influenza virus particle 8430 lores.jpg|[[Influenza]] (''[[Orthomyxoviridae]]'') Сурет:Measles virus.JPG|[[Measles]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Mumps virus, negative stained TEM 8758 lores.jpg|[[Mumps virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Respiratory Syncytial Virus (RSV) EM PHIL 2175 lores.jpg|[[Human respiratory syncytial virus]] (''[[Pneumoviridae]]'') Сурет:Parainfluenza virus TEM PHIL 271 lores.jpg|[[Parainfluenza]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Rabies Virus EM PHIL 1876.JPG|[[Rabies]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Vesicular stomatitis virus (VSV) EM 18 lores.jpg|[[Vesicular stomatitis virus]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Journal.pone.0199534.g002.C.png|[[Nipah virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] irmfdv82j96olcazpv29o46cko13kn7 3605656 3605655 2026-05-16T12:24:44Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Riboviria|Riboviria]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605656 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Negarnaviricota | суреті = Negarnaviricota montage.jpg | сурет сипаттамасы = Negarnaviricota типіне жататын кейбір вирустардың трансмиссиялық электрондық микрографияларынан жасалған монтаж. Масштабтары сақталмаған. Жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай: [[Zaire ebolavirus]], [[Sin Nombre orthohantavirus]], [[Human orthopneumovirus]], [[Hendra henipavirus]], анықталмаған [[рабдовирус]] және [[Measles morbillivirus]]. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | синонимдері = * Теріс тізбекті РНҚ-вирустар<ref name=proposal >{{cite web|vauthors= Wolf Y, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolji V, Koonin EV|title=Megataxonomy of negative-sense RNA viruses|url=https://ictv.global/ictv/proposals/2017.006M.A.v2.Negarnaviricota.zip|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020|language=en|format=docx|date=21 August 2017}}</ref><ref name=luo >{{cite journal|vauthors=Luo M, Terrel JR, Mcmanus SA|date=30 July 2020|title=Nucleocapsid Structure of Negative Strand RNA Virus|journal=Viruses|volume=12|issue=8|page=835|doi=10.3390/v12080835|pmid=32751700|pmc=7472042|doi-access=free}}</ref> | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Negarnaviricota''' — [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын теріс мағыналы бір тізбекті геномдары бар өзара туыстас [[вирустар]] типі. Олардың геномдары вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы матрицалық РНҚ (mRNA) синтезделетін комплементарлы тізбек ретінде қызмет етеді. Вирустық геномның репликациясы кезінде RdRp оң мағыналы антигеном синтездейді, кейін оны геномдық теріс мағыналы РНҚ түзу үшін матрица ретінде пайдаланады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар басқа да бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие: олардың көпшілігінде вирустық геномды қоршап тұратын капсидті сыртынан қаптайтын вирустық қабықша болады, −ssRNA-вирустар геномдары әдетте сызықтық болып келеді және олардың геномы жиі сегменттелген болады. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[Orthornavirae]] патшалығындағы және [[Riboviria]] доменіндегі '''Negarnaviricota''' [[Тип (биология)|типін]] құрайды. Олар арғы тегі екі тізбекті РНҚ-вирусы (dsRNA вирусы) болған ортақ ата-тектен тараған және екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады ретінде қарастырылады. Тип ішінде екі кіші типті құрайтын екі негізгі тармақ бар: мүшелері көбіне сегменттелмеген және матрицалық РНҚ-дағы қақпақшаларды синтездейтін RdRp кодтайтын [[Haploviricotina]], сондай-ақ мүшелері сегменттелген және иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаларды «тартып алатын» RdRp кодтайтын [[Polyploviricotina]]. Бұл тип құрамында жалпы алты класс танылған. Теріс тізбекті РНҚ-вирустар [[буынаяқтылар]]мен тығыз байланысты және оларды бейресми түрде екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылар вирустарынан тарағанымен, қазір буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалыларда көбейе алатын вирустар. Буынаяқтылар арқылы таралатын белгілі −ssRNA-вирустарға Рифт алқабы қызбасының вирусы мен қызанақтың дақты солу вирусы жатады. Омыртқалыларды жұқтыратын белгілі −ssRNA-вирустар қатарына [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]], [[хантавирус]]тар, тұмау вирустары, [[Ласса қызбасы]]ның вирусы және құтыру вирусы кіреді. == Этимологиясы == Negarnaviricota атауының алғашқы бөлігі [[латын тілі]]ндегі ''nega'' («теріс») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал соңғы ''-viricota'' бөлігі вирус типтеріне қолданылатын жұрнақ болып табылады. Haploviricotina кіші типінің атауындағы алғашқы ''Haplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἁπλός («қарапайым») сөзінен алынған, ал ''-viricotina'' — вирус кіші типтеріне арналған жұрнақ. Polyploviricotina кіші типінің атауы да осы үлгі бойынша құрылған: ''Polyplo'' бөлігі ежелгі грек тіліндегі πολύπλοκος («күрделі») сөзінен шыққан.<ref name=proposal /> == Сипаттамасы == === Геномы === [[Сурет:Fmicb-10-01490-g001.jpg|thumb|[[Везикулярлық стоматит вирусы]]ның (VSV) вирионы және [[Mononegavirales]] геномдары]] ''Negarnaviricota'' құрамындағы барлық вирустар теріс мағыналы бір тізбекті РНҚ-вирустар (−ssRNA вирустар) болып табылады. Олардың геномдары екі тізбекті емес, бір тізбекті РНҚ-дан тұрады. Геномдары теріс мағыналы болғандықтан, матрицалық РНҚ (mRNA) геномнан тікелей вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы синтезделе алады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады және барлық −ssRNA-вирустармен кодталады. [[Tenuivirus]] туысындағы вирустар мен [[Chuviridae]] тұқымдасындағы кейбір вирустарды қоспағанда, барлық −ssRNA-вирустардың геномдары сақиналы емес, сызықтық болып келеді және олар сегменттелген немесе сегменттелмеген болуы мүмкін.<ref name=proposal /><ref name=wolf /><ref name=kafer >{{cite journal|vauthors=Käfer S, Paraskevopoulou S, Zirkel F, Wieseke N, Donath A, Petersen M, Jones TC, Liu S, Zhou X, Middendorf M, Junglen S, Misof B, Drosten C|date=12 December 2019|title=Re-assessing the diversity of negative strand RNA viruses in insects|journal=PLOS Pathog|volume=15|issue=12|article-number=e1008224|doi=10.1371/journal.ppat.1008224|pmc=6932829|pmid=31830128 |doi-access=free }}</ref> Барлық −ssRNA-геномдарда геномның екі шетінде орналасқан палиндромды нуклеотидтік тізбектерден тұратын терминалдық инверсияланған қайталанулар болады.<ref name=li >{{cite journal|vauthors=Li CX, Shi M, Tian JH, Lin XD, Kang YJ, Chen LJ, Qin XC, Xu J, Holmes EC, Zhang YZ|date=29 January 2015|title=Unprecedented genomic diversity of RNA viruses in arthropods reveals the ancestry of negative-sense RNA viruses|journal=eLife|volume=4|issue=4|article-number=e05378|doi=10.7554/eLife.05378|pmc=4384744|pmid=25633976|doi-access=free }}</ref> === Репликациясы мен транскрипциясы === [[Сурет:Ijms-18-01554-g001.png|thumb|Тұмау вирусының репликация циклі]] −ssRNA-геномдардың репликациясы RdRp арқылы жүзеге асады; бұл фермент репликацияны геномның 3'-ұшындағы (әдетте «үш-прайм ұшы» деп айтылады) лидерлік тізбекпен байланысудан бастайды. Одан кейін RdRp оң мағыналы антигеномды синтездеу үшін теріс мағыналы геномды матрица ретінде пайдаланады. Антигеномды репликациялау кезінде RdRp алдымен антигеномның 3'-ұшындағы трейлерлік тізбекпен байланысады. Бұдан кейін RdRp антигеномдағы барлық транскрипциялық сигналдарды елемей, антигеномды матрица ретінде пайдалану арқылы геном көшірмесін синтездейді.<ref name=rep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация геном нуклеокапсидтің ішінде болған кезде жүзеге асады, ал RdRp репликация барысында капсидті ашып, геном бойымен қозғалады. RdRp жаңа нуклеотидтік тізбектерді синтездеген сайын, капсид ақуыздары жиналып, жаңадан репликацияланған вирустық РНҚ-ны қаптайды.<ref name=luo /> Геномнан матрицалық РНҚ-ны транскрипциялау антигеном түзілуімен бірдей бағыттық үлгі бойынша жүреді. Лидерлік тізбек аймағында RdRp 5'-ұштық (әдетте «бес-прайм ұшы» деп айтылады) трифосфатты лидерлік РНҚ синтездейді және Haploviricotina кіші типі жағдайында 5'-ұшты қақпақшамен жабады, ал Polyploviricotina кіші типі жағдайында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғайды. Бұл матрицалық РНҚ-ның иесі жасушасының [[рибосома]]лары арқылы [[Трансляция (биология)|трансляциялануына]] мүмкіндік береді.<ref name=trans >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=kuhn >{{cite journal|vauthors=Kuhn JH, Wolf YI, Krupovic M, Zhang YZ, Maes P, Dolja VV, Koonin EV|date=February 2019|title=Classify viruses - the gain is worth the pain|journal=Nature|volume=566|issue=7744|pages=318–320|doi=10.1038/d41586-019-00599-8|pmid=30787460|bibcode=2019Natur.566..318K|s2cid=67769904|pmc=11165669}}</ref> Матрицалық РНҚ қақпақшамен жабылғаннан кейін RdRp транскрипцияны геннің басталу сигналынан бастайды және геннің аяқталу сигналына жеткен кезде оны тоқтатады.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fearns|first1=Rachel|last2=Plemper|first2=Richard K|title=Polymerases of paramyxoviruses and pneumoviruses|date=2017-04-15|journal=Virus Research|volume=234|pages=87–102|doi=10.1016/j.virusres.2017.01.008|issn=0168-1702|pmc=5476513|pmid=28104450}}</ref> Транскрипция соңында RdRp матрицалық РНҚ-ның 3'-ұшында жүздеген адениннен тұратын полиаденилденген құйрық (poly(A)-құйрық) синтездейді; бұл процесс урацилдер тізбегінде «кідіріп қалу» арқылы жүзеге асуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Harmon|first1=Shawn B.|last2=Megaw|first2=A. George|last3=Wertz|first3=Gail W.|date=2001-01-01|title=RNA Sequences Involved in Transcriptional Termination of Respiratory Syncytial Virus|journal=Journal of Virology|volume=75|issue=1|pages=36–44|doi=10.1128/JVI.75.1.36-44.2001|pmc=113895|pmid=11119571}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacques|first1=J. P.|last2=Kolakofsky|first2=D.|date=1991-05-01|title=Pseudo-templated transcription in prokaryotic and eukaryotic organisms.|url=http://genesdev.cshlp.org/content/5/5/707|journal=Genes & Development|language=en|volume=5|issue=5|pages=707–713|doi=10.1101/gad.5.5.707|issn=0890-9369|pmid=2026325|doi-access=free}}</ref> Poly(A)-құйрық түзілгеннен кейін матрицалық РНҚ RdRp арқылы босатылады. Бірден көп транскрипцияланатын бөлік кодтайтын геномдарда RdRp келесі басталу тізбегіне дейін сканерлеуді жалғастырып, транскрипцияны әрі қарай жүргізе алады.<ref name=":0" /><ref name=trans /><ref name=polya >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар амбисенсті болып келеді, яғни теріс мағыналы геномдық тізбек пен оң мағыналы антигеном әртүрлі ақуыздарды жеке-жеке кодтайды. Амбисенсті вирустардың транскрипциясы үшін екі кезең жүргізіледі: алдымен матрицалық РНҚ тікелей геномнан түзіледі, кейін матрицалық РНҚ антигеномнан синтезделеді. Барлық амбисенсті вирустарда ақуыздың матрицалық РНҚ-сы транскрипцияланғаннан кейін транскрипцияны тоқтататын шашақ тәрізді ілмек құрылымы болады.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> === Морфологиясы === [[Сурет:Peribunyavirus virion structure.gif|thumb|[[Peribunyavirus]] құрылымы (сол жақта); [[California encephalitis virus]] вирусының трансмиссиялық электрондық микрографиясы (оң жақта)]] Теріс тізбекті РНҚ-вирустарда геномнан және геномның әрбір сегментіне байланысқан RdRp-дан тұратын [[Информосомалар|рибонуклеопротеиндік]] кешен болады; бұл кешен капсидпен қоршалған.<ref name=zhou >{{cite journal|vauthors=Zhou H, Sun Y, Guo Y, Lou Z|date=September 2013|title=Structural perspective on the formation of ribonucleoprotein complex in negative-sense single-stranded RNA viruses|journal=Trends Microbiol|volume=21|issue=9|pages=475–484|doi=10.1016/j.tim.2013.07.006|pmid=23953596}}</ref> Капсид [[N-терминал]]дық бөлікте бес альфа-спиральдан тұратын құрылымды (5-H-мотив) және [[C-терминал]]дық бөлікте үш альфа-спиральдан тұратын құрылымды (3-H-мотив) қамтитын ақуыздардан түзіледі. Капсид ішінде геном осы екі мотивтің арасында орналасады.<ref name=luo /> ''[[Aspiviridae]]'' тұқымдасын қоспағанда, −ssRNA-вирустарда капсидті қоршап тұратын сыртқы вирустық қабықша болады; бұл — липидтік мембрананың бір түрі. −ssRNA-вирустардың вирус бөлшегінің, яғни вирионның пішіні әртүрлі болып келеді және жіп тәрізді, плеоморфты, шар тәрізді немесе түтікше тәрізді болуы мүмкін.<ref>{{cite book|last=Fermin|first=G.|date=2018|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|publisher=Elsevier|pages=19–27, 43|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|isbn=9780128112571|s2cid=89706800}}</ref> === Эволюциясы === Геномның сегменттелуі көптеген −ssRNA-вирустардың айқын ерекшелігі болып табылады. −ssRNA-вирустар арасында бір сегментті геномға ие вирустардан бастап (бұл [[Mononegavirales]] жасағы өкілдеріне тән) он сегментті геномы бар вирустарға дейін кездеседі; мұндайға [[Tilapia tilapinevirus]] мысал болады.<ref name=li /><ref>{{cite journal|vauthors=Bacharach E, Mishra N, Briese T, Zody MC, Kembou Tsofack JE, Zamostiano R, Berkowitz A, Ng J, Nitido A, Corvelo A, Toussaint NC, Abel Nielsen SC, Hornig M, Del Pozo J, Bloom T, Ferguson H, Eldar A, Lipkin WI|date=5 April 2016|title=Characterization of a Novel Orthomyxo-like Virus Causing Mass Die-Offs of Tilapia|journal=mBio|volume=7|issue=2|article-number=e00431-16|doi=10.1128/mBio.00431-16|doi-access=free|pmc=4959514|pmid=27048802}}</ref> Геном сегменттерінің санын анықтайтын уақыт бойынша нақты үрдіс байқалмайды, ал −ssRNA-вирустардағы геном сегменттелуі бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болғандықтан, икемді қасиет ретінде қарастырылады. Haploviricotina кіші типі өкілдерінің көпшілігі сегменттелмеген, ал ''Polyploviricotina'' құрамында сегменттелу әмбебап сипатқа ие.<ref name=luo /><ref name=li /> == Филогенетикасы == [[Сурет:Journal.ppat.1008224.g002.png|thumb|−ssRNA-вирустар филогениясы]] RdRp негізіндегі филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын және олардың екі тізбекті РНҚ-вирустары болып табылатын реовирустардың туыстас клады болуы ықтимал екенін көрсетеді. Тип ішінде RdRp-ның вирустық матрицалық РНҚ-ға қақпақшаны өзі синтездеуіне немесе иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық матрицалық РНҚ-ға жалғауына қарай екі айқын тармақ ажыратылады; олар екі кіші типке бөлінген.<ref name=proposal /><ref name=wolf >{{cite journal|vauthors=Wolf YI, Kazlauskas D, Iranzo J, Lucia-Sanz A, Kuhn JH, Krupovic M, Dolja VV, Kooning EV|date=27 November 2018|title=Origins and Evolution of the Global RNA Virome|journal=mBio|volume=9|issue=6|article-number=e02329-18|doi=10.1128/mBio.02329-18|doi-access=free|pmc=6282212|pmid=30482837}}</ref> Тип ішінде буынаяқтыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар базальды топ және барлық басқа −ssRNA-вирустардың арғы тегі болып көрінеді. Буынаяқтылар жиі үлкен топтарда тіршілік етеді, бұл вирустардың оңай таралуына мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың жоғары деңгейдегі алуан түрлілікке ие болуына алып келді. Буынаяқтылар көптеген вирустардың иесі болғанымен, буынаяқтыларға тән −ssRNA-вирустардың әртүрлі түрлер арасында таралу дәрежесіне қатысты пікірталастар бар.<ref name=kafer /><ref name=li /> Өсімдіктер мен омыртқалыларды жұқтыратын −ssRNA-вирустар генетикалық тұрғыдан көбіне буынаяқтыларды жұқтыратын вирустармен байланысты болып келеді. Сонымен қатар буынаяқтылардан тыс кездесетін −ssRNA-вирустардың басым бөлігі буынаяқтылармен өзара әрекеттесетін түрлерден анықталған. Сондықтан буынаяқтылар −ssRNA-вирустардың негізгі иелерімен қатар, олардың таралуындағы маңызды тасымалдаушылар да болып табылады. Таралу ерекшеліктері тұрғысынан буынаяқтылардан тыс −ssRNA-вирустарды екі топқа бөлуге болады: таралуы үшін буынаяқтыларға тәуелді вирустар және буынаяқтылардың көмегінсіз омыртқалылар арасында айналым жасай алатын вирустар. Соңғы топ алғашқысынан пайда болып, кейін тек омыртқалылар арқылы таралуға бейімделген болуы ықтимал.<ref name=li /> == Жіктелуі == Negarnaviricota РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) кодтайтын барлық РНҚ-вирустарды қамтитын Orthornavirae патшалығына және Orthornavirae-мен қатар [[Pararnavirae]] патшалығындағы [[кері транскриптаза]] кодтайтын барлық вирустарды біріктіретін Riboviria доменіне жатады. Negarnaviricota құрамына екі кіші тип кіреді, олар өз кезегінде жалпы алты класты қамтиды; олардың төртеуі төменгі таксондарға дейін монотипті болып табылады:<ref name=luo /><ref name=kuhn /><ref>{{cite web|url=https://ictv.global/taxonomy|title=Virus Taxonomy: 2019 Release|website=talk.ictvonline.org|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=6 August 2020}}</ref> [[Сурет:MBio.02329-18.F6.large.jpg|thumb|Negarnaviricota филогенетикалық ағашы (жоғарыда), әртүрлі өкілдерінің геномдары мен негізгі консервативті ақуыздары (төменде)]] * Кіші тип: [[Haploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ-да қақпақша құрылымын синтездейтін RdRp кодтайтын және әдетте сегменттелмеген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''Chunquiviricetes'' *** Жасақ: ''Muvirales'' **** Тұқымдас: ''Qinviridae'' ***** Туыс: ''[[Yingvirus]]'' ** Класс: ''Milneviricetes'' *** Жасақ: ''Serpentovirales'' **** Тұқымдас: ''Aspviridae'' ***** Туыс: ''[[Ophiovirus]]'' ** Класс: ''[[Monjiviricetes]]'' ** Класс: ''Yunchangviricetes'' *** Жасақ: ''Goujianvirales'' **** Тұқымдас: ''Yueviridae'' ***** Туыс: ''[[Yuyuevirus]]'' * Кіші тип: [[Polyploviricotina]] — вирустық матрицалық РНҚ үшін қақпақша ретінде пайдалану мақсатында иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алатын» RdRp кодтайтын және сегменттелген геномдары бар −ssRNA-вирустарды қамтиды. ** Класс: ''[[Bunyaviricetes]]'' ** Класс: ''Insthoviricetes'' *** Жасақ: ''[[Articulavirales]]'' Теріс тізбекті РНҚ-вирустар Балтимор жіктеу жүйесінде V топқа жатады. Бұл жүйе вирустарды матрицалық РНҚ түзу тәсіліне қарай топтастырады және көбіне эволюциялық тарихқа негізделген стандартты вирус таксономиясымен қатар қолданылады. Сондықтан V топ пен Negarnaviricota өзара синоним болып табылады.<ref name=proposal /> == Аурулары == Теріс тізбекті РНҚ-вирустар көптеген кеңінен белгілі ауруларды тудырады. Олардың көпшілігі буынаяқтылар арқылы таралады, соның ішінде [[Рифт алқабы қызбасының вирусы]] мен [[қызанақтың дақты солу вирусы]] бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Hartman A|date=June 2017|title=Rift Valley Fever|journal=Clin Lab Med|volume=37|issue=2|pages=285–301|doi=10.1016/j.cll.2017.01.004|pmc=5458783|pmid=28457351}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Scholthof KB, Adkins S, Czosnek H, Palukaitis P, Jacquot E, Hohn T, Hohn B, Saunders K, Candresse T, Ahlquist P, Hemenway C, Foster GD|date=December 2011|title=Top 10 plant viruses in molecular plant pathology|journal=Mol Plant Pathol|volume=12|issue=9|pages=938–954|doi=10.1111/j.1364-3703.2011.00752.x|pmc=6640423|pmid=22017770}}</ref> Омыртқалылар арасында жарқанаттар мен кеміргіштер көптеген вирустардың кең таралған тасымалдаушылары болып табылады; бұған жарқанаттар және басқа омыртқалылар арқылы таралатын [[Эбола ауруы|Эбола вирусы]] мен [[құтыру вирусы]],<ref>{{cite journal|vauthors=Muñoz-Fontela C, McElroy AK|year=2017|title=Ebola Virus Disease in Humans: Pathophysiology and Immunity|journal=Curr Top Microbiol Immunol|volume=411|issue=|pages=141–169|doi=10.1007/82_2017_11|pmc=7122202|pmid=28653186}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fisher CR, Streicker DG, Schnell MJ|date=April 2018|title=The spread and evolution of rabies virus: conquering new frontiers|journal=Nat Rev Microbiol|volume=16|issue=4|pages=241–255|doi=10.1038/nrmicro.2018.11|pmc=6899062|pmid=29479072}}</ref> сондай-ақ кеміргіштер арқылы таралатын [[Ласса қызбасы]]ның вирусы мен [[хантавирус]]тар жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Yun NE, Walker DH|date=9 October 2012|title=Pathogenesis of Lassa fever|journal=Viruses|volume=4|issue=10|pages=2031–2048|doi=10.3390/v4102031|pmc=3497040|pmid=23202452|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Avsic-Zupanc T, Saksida A, Korva M|date=April 2019|title=Hantavirus infections|url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(15)00536-4/fulltext|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Тұмау вирустары құстар мен сүтқоректілер арасында кең таралған.<ref>{{cite journal|vauthors=Borkenhagen LK, Salman MD, Ma MJ, Gray GC|date=November 2019|title=Animal influenza virus infections in humans: A commentary|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(19)30327-3/fulltext|journal=Int J Infect Dis|volume=88|pages=113–119|doi=10.1016/j.ijid.2019.08.002|pmid=31401200|access-date=6 August 2020|doi-access=free}}</ref> Адамдарға ғана тән −ssRNA-вирустар қатарына [[қызылша вирусы]] мен [[паротит вирусы]] кіреді.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/transmission.html|title=Transmission of Measles|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rubin S, Eckhaus M, Rennick LJ, Bamford CG, [[William Paul Duprex|Duprex WP]]|date=January 2015|title=Molecular biology, pathogenesis and pathology of mumps virus|journal=J Pathol|volume=235|issue=2|pages=242–252|doi=10.1002/path.4445|pmc=4268314|pmid=25229387}}</ref> == Тарихы == −ssRNA-вирустар тудыратын көптеген аурулар тарих бойы белгілі болған, олардың қатарына хантавирустық инфекция, қызылша және құтыру жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/about/history.html|title=Measles history|author=<!--Not stated-->|date=5 February 2018|website=cdc.gov|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Velasco-Villa A, Mauldin MR, Shi M, Escobar LE, Gallardo-Romero NF, Damon I, Olson VA, Streicker DG, Emerson G|date=October 2017|title=The history of rabies in the Western Hemisphere|journal=Antiviral Res|volume=146|pages=221–232|doi=10.1016/j.antiviral.2017.03.013|pmc=5620125|pmid=28365457}}</ref> Қазіргі тарихта олардың кейбірі, мысалы [[Эбола ауруы|Эбола]] мен [[тұмау]], өлімге әкелген ірі ауру індеттерін тудырды.<ref>{{cite journal|vauthors=Zawilinska B, Kosz-Vnenchak M|date=2014|title=General introduction into the Ebola virus biology and disease|url=http://www.fmc.cm-uj.krakow.pl/pdf/54_3_57.pdf|journal=Folia Med Cracov|volume=54|issue=3|pages=57–65|pmid=25694096|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krammer F, Smith G, Fouchier R, Peiris M, Kedzierska K, Doherty PC, Palese P, Shaw ML, Treanor J, Webster RG, García-Sastre A|date=28 June 2018|title=Influenza|journal=Nat Rev Dis Primers|volume=4|issue=1|page=3|doi=10.1038/s41572-018-0002-y|pmc=7097467|pmid=29955068}}</ref> 1925 жылы алғаш рет оқшауланған везикулярлық стоматит вирусы жасуша өсінділерінде жақсы зерттеле алғандықтан, алғаш жан-жақты зерттелген жануар вирустарының бірі болды. Ол −ssRNA-вирус ретінде анықталды, бұл сол кезең үшін ерекше жаңалық еді, өйткені оған дейін анықталған басқа РНҚ-вирустар оң мағыналы болатын.<ref>{{cite web|url=https://www.swinehealth.org/wp-content/uploads/2016/03/Vesicular-stomatitis-virus-VSV.pdf|title=Vesicular stomatitis virus|author=<!--Not stated-->|date=November 2015|website=Swine Health Information Center|publisher=Center for Food Security and Public Health, College of Veterinary Medicine, Iowa State University|access-date=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kolakofsky D|date=April 2015|title=A short biased history of RNA viruses|url=https://rnajournal.cshlp.org/content/21/4/667.long|journal=RNA|volume=21|issue=4|pages=667–669|doi=10.1261/rna.049916.115|pmc=4371325|pmid=25780183|access-date=6 August 2020}}</ref> XXI ғасырдың басында −ssRNA-ға жататын ірі қара обасы вирусы тудыратын [[Сиыр обасы|риндерпест]] ауруы шешек ауруынан кейін толық жойылған екінші ауруға айналды; [[қара шешек|шешек]] ДНҚ-вирусымен туындатылған болатын.<ref>{{cite journal|vauthors=Greenwood B|date=12 May 2014|title=The contribution of vaccination to global health: past, present and future|journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume=369|issue=1645|article-number=20130433|doi=10.1098/rstb.2013.0433|pmc=4024226|pmid=24821919}}</ref> XXI ғасырда қоршаған ортадағы вирустарды анықтау үшін вирустық метагеномика кеңінен қолданыла бастады. −ssRNA-вирустарға қатысты бұл әдіс омыртқасыздарға, әсіресе буынаяқтыларға тән көптеген вирустарды анықтауға мүмкіндік берді және −ssRNA-вирустардың эволюциялық тарихын түсінуге көмектесті. RdRp-ға негізделген филогенетикалық талдау −ssRNA-вирустардың ортақ ата-тектен тарағанын көрсеткеннен кейін, 2018 жылы ''Negarnaviricota'' типі және оның екі кіші типі құрылып, олар сол кезде жаңадан енгізілген ''Riboviria'' доменіне орналастырылды.<ref name=proposal /><ref>{{cite web|title=ICTV Taxonomy history: Negarnaviricota|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=201906016|website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)|access-date=6 August 2020}}</ref> == Галерея == <gallery class="center"> Сурет:Lassa virus.JPG|[[Lassa virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Lymphocytic choriomeningitis virus.jpg|[[Lymphocytic choriomeningitis virus]] (''[[Arenaviridae]]'') Сурет:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|[[Хантавирус|Hantavirus]] (''[[Hantaviridae]]'') Сурет:Marburg virus.jpg|[[Marburg virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Ebola virions.png|[[Ebola virus]] (''[[Filoviridae]]'') Сурет:Influenza virus particle 8430 lores.jpg|[[Influenza]] (''[[Orthomyxoviridae]]'') Сурет:Measles virus.JPG|[[Measles]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Mumps virus, negative stained TEM 8758 lores.jpg|[[Mumps virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Respiratory Syncytial Virus (RSV) EM PHIL 2175 lores.jpg|[[Human respiratory syncytial virus]] (''[[Pneumoviridae]]'') Сурет:Parainfluenza virus TEM PHIL 271 lores.jpg|[[Parainfluenza]] (''[[Paramyxoviridae]]'') Сурет:Rabies Virus EM PHIL 1876.JPG|[[Rabies]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Vesicular stomatitis virus (VSV) EM 18 lores.jpg|[[Vesicular stomatitis virus]] (''[[Rhabdoviridae]]'') Сурет:Journal.pone.0199534.g002.C.png|[[Nipah virus]] (''[[Paramyxoviridae]]'') </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Negarnaviricota]] [[Санат:Riboviria]] tu8cs0jm31wdvgulvo42yh06jvini0s 14 781428 3605657 2026-05-16T12:25:13Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Вирустар]] 3605657 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вирустар]] akfjmnmg4ss63qje9554i5swixtvapl 0 781429 3605685 2026-05-16T15:35:31Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: '''КСРО тағам халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат продовольствия СССР}}) — КСРО-ның орталық мемлекеттік органы. 1923 жылы 6 шілдеде КСРО-ны құру туралы шарт негізінде құрылған. Азық-түлік халық комиссариатының міндеттеріне мыналар кірді: ауыл шаруаш... 3605685 wikitext text/x-wiki '''КСРО тағам халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат продовольствия СССР}}) — КСРО-ның орталық мемлекеттік органы. 1923 жылы 6 шілдеде КСРО-ны құру туралы шарт негізінде құрылған. Азық-түлік халық комиссариатының міндеттеріне мыналар кірді: ауыл шаруашылық өнімдерін (азық-түлік және өнеркәсіптік шикізат) дайындау, Бүкілресейлік орталық атқару комитетінің немесе Халық комиссарлары кеңесінің арнайы жарлықтарына сәйкес басқа да даярлау тапсырмаларын орындау, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер дайындаған және өндірген азық-түлік өнімдері мен ең қажетті заттарды халыққа тарату. 1924 жылы 9 мамырда ауыл шаруашылығына заттай салық салудан ақшалай салық салуға көшуге және нарықтық қатынастардың дамуына байланысты таратылды, бұл халықтың базар арқылы қамтамасыздануға мүмкіндік берді. КСРО тағам халық комиссариатының аппараты КСРО ішкі сауда халық комиссариатына ауыстырылды. == Тағам халық комиссары == * 1923—1924 — [[Николай Павлович Брюханов|Брюханов Николай Павлович]] (1878—1938) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} eoxd0r46dj0edity4d8euzq6ehm6b72 3605686 3605685 2026-05-16T15:36:49Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО тағам халық комиссариаты|КСРО тағам халық комиссариаты]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605686 wikitext text/x-wiki '''КСРО тағам халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат продовольствия СССР}}) — КСРО-ның орталық мемлекеттік органы. 1923 жылы 6 шілдеде КСРО-ны құру туралы шарт негізінде құрылған. Азық-түлік халық комиссариатының міндеттеріне мыналар кірді: ауыл шаруашылық өнімдерін (азық-түлік және өнеркәсіптік шикізат) дайындау, Бүкілресейлік орталық атқару комитетінің немесе Халық комиссарлары кеңесінің арнайы жарлықтарына сәйкес басқа да даярлау тапсырмаларын орындау, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер дайындаған және өндірген азық-түлік өнімдері мен ең қажетті заттарды халыққа тарату. 1924 жылы 9 мамырда ауыл шаруашылығына заттай салық салудан ақшалай салық салуға көшуге және нарықтық қатынастардың дамуына байланысты таратылды, бұл халықтың базар арқылы қамтамасыздануға мүмкіндік берді. КСРО тағам халық комиссариатының аппараты КСРО ішкі сауда халық комиссариатына ауыстырылды. == Тағам халық комиссары == * 1923—1924 — [[Николай Павлович Брюханов|Брюханов Николай Павлович]] (1878—1938) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО тағам халық комиссариаты]] 503pw5y0st3l6kc9v0xqvgt5pmc7b4q 3605687 3605686 2026-05-16T15:37:15Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО халық комиссариаттары|КСРО халық комиссариаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605687 wikitext text/x-wiki '''КСРО тағам халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат продовольствия СССР}}) — КСРО-ның орталық мемлекеттік органы. 1923 жылы 6 шілдеде КСРО-ны құру туралы шарт негізінде құрылған. Азық-түлік халық комиссариатының міндеттеріне мыналар кірді: ауыл шаруашылық өнімдерін (азық-түлік және өнеркәсіптік шикізат) дайындау, Бүкілресейлік орталық атқару комитетінің немесе Халық комиссарлары кеңесінің арнайы жарлықтарына сәйкес басқа да даярлау тапсырмаларын орындау, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер дайындаған және өндірген азық-түлік өнімдері мен ең қажетті заттарды халыққа тарату. 1924 жылы 9 мамырда ауыл шаруашылығына заттай салық салудан ақшалай салық салуға көшуге және нарықтық қатынастардың дамуына байланысты таратылды, бұл халықтың базар арқылы қамтамасыздануға мүмкіндік берді. КСРО тағам халық комиссариатының аппараты КСРО ішкі сауда халық комиссариатына ауыстырылды. == Тағам халық комиссары == * 1923—1924 — [[Николай Павлович Брюханов|Брюханов Николай Павлович]] (1878—1938) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО тағам халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] mhu3cv0knz68jqf2b12myniogaf8lqj 3605689 3605687 2026-05-16T15:43:03Z Орел Карл 81620 3605689 wikitext text/x-wiki '''КСРО тағам халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат продовольствия СССР}}) — КСРО-ның орталық мемлекеттік органы. 1923 жылы 6 шілдеде КСРО-ны құру туралы шарт<ref>{{cite web|title=Постановление 3-й сессии Центрального Исполнительного Комитета Союза С.С.Р. I созыва. О Положении о Народном Комиссариате Продовольствия Союза Советских Социалистических Республик. 12 ноября 1923 г.|url=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/359463-postanovlenie-3-y-sessii-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-soyuza-s-s-r-i-sozyva-o-polozhenii-o-narodnom-komissariate-prodovolstviya-soyuza-sovetskih-sotsialisticheskih-respublik-12-noyabrya-1923-g|website=Электронная библиотека исторических документов|access-date=2023-08-26|archive-date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826214110/http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/359463-postanovlenie-3-y-sessii-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-soyuza-s-s-r-i-sozyva-o-polozhenii-o-narodnom-komissariate-prodovolstviya-soyuza-sovetskih-sotsialisticheskih-respublik-12-noyabrya-1923-g|url-status=live}}</ref> негізінде құрылған. Азық-түлік халық комиссариатының міндеттеріне мыналар кірді: ауыл шаруашылық өнімдерін (азық-түлік және өнеркәсіптік шикізат) дайындау, Бүкілресейлік орталық атқару комитетінің немесе Халық комиссарлары кеңесінің арнайы жарлықтарына сәйкес басқа да даярлау тапсырмаларын орындау, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер дайындаған және өндірген азық-түлік өнімдері мен ең қажетті заттарды халыққа тарату<ref>{{cite web|title=№ 401. Декрет Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета. О Народном Комиссариате Продовольствия (Положение).|url=https://istmat.org/node/46514|website=Исторические материалы|date=1921.08.09|access-date=2023-08-26|archive-date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826214122/https://istmat.org/node/46514|url-status=live}}</ref>. 1924 жылы 9 мамырда ауыл шаруашылығына заттай салық салудан ақшалай салық салуға көшуге және нарықтық қатынастардың дамуына байланысты таратылды, бұл халықтың базар арқылы қамтамасыздануға мүмкіндік берді. КСРО тағам халық комиссариатының аппараты КСРО ішкі сауда халық комиссариатына ауыстырылды<ref>{{cite web|title=Декрет Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров. О ликвидации Народного Комиссариата Продовольствия Союза С.С.Р. и народных комиссариатов продовольствия союзных республик. Утвержден 9-го мая 1924 г.|url=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/358163-dekret-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-likvidatsii-narodnogo-komissariata-prodovolstviya-soyuza-s-s-r-i-narodnyh-komissariatov-prodovolstviya-soyuznyh-respublik-utverzhden-9-go-maya-1924-g|website=Электронная библиотека исторических документов|access-date=2023-08-26|archive-date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826214110/http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/358163-dekret-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-o-likvidatsii-narodnogo-komissariata-prodovolstviya-soyuza-s-s-r-i-narodnyh-komissariatov-prodovolstviya-soyuznyh-respublik-utverzhden-9-go-maya-1924-g|url-status=live}}</ref>. == Тағам халық комиссары == * 1923—1924 — [[Николай Павлович Брюханов|Брюханов Николай Павлович]] (1878—1938) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО тағам халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] qkh8npf4ks52enorm1tung0ly5ref3m 0 781430 3605692 2026-05-16T15:54:20Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО... 3605692 wikitext text/x-wiki '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ct04x1y161d4abrhtprskxzc7j4yaq4 3605695 3605692 2026-05-16T16:01:12Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3605695 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c8j4m5lmpzqdsnl3owouedzvo2okkgp 3605702 3605695 2026-05-16T16:24:12Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3605702 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bug7u4wv5y50muznuyzd2jxo7pj3wnm 3605703 3605702 2026-05-16T16:26:03Z Орел Карл 81620 /* Халық комиссариаты жетекшілігі */ 3605703 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 67ylofy4vj19dj17mvpq0lo5fijh6fb 3605704 3605703 2026-05-16T16:26:32Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3605704 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9wmig0ijo33bza9h5kttpi8mjkr1mz2 3605705 3605704 2026-05-16T16:33:20Z Орел Карл 81620 /* Айырым белгілері */ 3605705 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} omt0ix8z898zrwkdnrywz7fygkutg0x 3605706 3605705 2026-05-16T16:33:31Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты\|КСРО cыртқы істер халық комиссариаты\]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605706 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты\]] 9hqwgpfvm66e5n4vjvr8ryvk6m9o6p2 3605707 3605706 2026-05-16T16:33:45Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3605707 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] dl8azo9xm4z9r985uahewj5tthtro5y 3605708 3605707 2026-05-16T16:34:34Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО халық комиссариаттары|КСРО халық комиссариаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605708 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] nt3pgeg09zm9gjzbja1r71un3j1xtjw 3605709 3605708 2026-05-16T16:46:54Z Орел Карл 81620 /* Айырым белгілері */ 3605709 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 12px;" |- bgcolor="#CCCCCC"Тө !Описание|| colspan=11|КСРО Сыртқы істер халық комиссариатының, шетелдегі елшіліктері мен миссияларының дипломатиялық қызметкерлерінің айырым белгілері |- align="center" ! {{USSR}}<br>Иық белгілері ! rowspan=1 | [[Сурет:1947mid-p01.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p02.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p03.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p04.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p05.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p06.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p07.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p08.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p09.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p10.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p11.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p12.png|50px]] |- align="center" ! style="background:#ff8800; color:black;"|Ранг | КСРО Сыртқы істер халық комиссарының иық белгісі | Төтенше<br>және Өкiлеттi Елшi | 1 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 2 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 1 сыныпты<br>кеңесшi | 2 сыныпты<br>кеңесшi | 1 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 2 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 1 сыныпты<br>екінші хатшы | 2 сыныпты<br>екінші хатшы | Үшінші хатшы | [[Атташе]] |- align="center" style="background:#cfcfcf;" | Ескертпе ! colspan=12| <small>1954 жылы жойылды.</small> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] on6d5uuf3mh8xuhyqqq2cxir8bw15my 3605710 3605709 2026-05-16T16:48:10Z Орел Карл 81620 /* Айырым белгілері */ 3605710 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 12px;" |- bgcolor="#CCCCCC"Тө !Сипаттамасы|| colspan=11|КСРО Сыртқы істер халық комиссариатының, шетелдегі елшіліктері мен миссияларының дипломатиялық қызметкерлерінің айырым белгілері |- align="center" ! {{USSR}}<br>Иық белгілері ! rowspan=1 | [[Сурет:1947mid-p01.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p02.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p03.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p04.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p05.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p06.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p07.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p08.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p09.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p10.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p11.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p12.png|50px]] |- align="center" ! style="background:#ff8800; color:black;"|Дәреже | КСРО Сыртқы істер халық комиссарының иық белгісі | Төтенше<br>және Өкiлеттi Елшi | 1 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 2 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 1 сыныпты<br>кеңесшi | 2 сыныпты<br>кеңесшi | 1 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 2 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 1 сыныпты<br>екінші хатшы | 2 сыныпты<br>екінші хатшы | Үшінші хатшы | [[Атташе]] |- align="center" style="background:#cfcfcf;" | Ескертпе ! colspan=12| <small>1954 жылы жойылды.</small> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] cgn3qfte9m6ef2fya7jjurkdfz9xu8z 3605711 3605710 2026-05-16T16:49:41Z Орел Карл 81620 /* Айырым белгілері */ 3605711 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 12px;" |- bgcolor="#CCCCCC"Тө !Сипаттамасы|| colspan=11|КСРО Сыртқы істер халық комиссариатының, шетелдегі елшіліктері мен миссияларының дипломатиялық қызметкерлерінің айырым белгілері |- align="center" ! {{USSR}}<br>Иық белгілері ! rowspan=1 | [[Сурет:1947mid-p01.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p02.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p03.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p04.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p05.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p06.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p07.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p08.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p09.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p10.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p11.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p12.png|50px]] |- align="center" ! style="background:#ff8800; color:black;"|Дәреже | КСРО Сыртқы істер халық комиссарының иық белгісі | [[Төтенше және Өкілетті Елші|Төтенше<br>және Өкiлеттi Елшi]] | 1 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 2 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 1 сыныпты<br>кеңесшi | 2 сыныпты<br>кеңесшi | 1 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 2 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 1 сыныпты<br>екінші хатшы | 2 сыныпты<br>екінші хатшы | Үшінші хатшы | [[Атташе]] |- align="center" style="background:#cfcfcf;" | Ескертпе ! colspan=12| <small>1954 жылы жойылды.</small> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] 1der9foa6rsu0hgpqbk40894ipz7z0k 3605712 3605711 2026-05-16T16:50:18Z Орел Карл 81620 /* Айырым белгілері */ 3605712 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 12px;" |- bgcolor="#CCCCCC"Тө !Сипаттамасы|| colspan=11|КСРО Сыртқы істер халық комиссариатының, шетелдегі елшіліктері мен миссияларының дипломатиялық қызметкерлерінің айырым белгілері |- align="center" ! {{USSR}}<br>Иық белгілері ! rowspan=1 | [[Сурет:1947mid-p01.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p02.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p03.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p04.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p05.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p06.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p07.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p08.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p09.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p10.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p11.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p12.png|50px]] |- align="center" ! style="background:#ff8800; color:black;"|Дәреже | КСРО Сыртқы істер халық комиссары | [[Төтенше және Өкілетті Елші|Төтенше<br>және Өкiлеттi Елшi]] | 1 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 2 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 1 сыныпты<br>кеңесшi | 2 сыныпты<br>кеңесшi | 1 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 2 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 1 сыныпты<br>екінші хатшы | 2 сыныпты<br>екінші хатшы | Үшінші хатшы | [[Атташе]] |- align="center" style="background:#cfcfcf;" | Ескертпе ! colspan=12| <small>1954 жылы жойылды.</small> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] 4t6npt8aaux283ada1jnvuwdc3v35mv 3605716 3605712 2026-05-16T16:53:25Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3605716 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_01.02.1944_О_предоставлении_союзным_республикам_полномочий_в_области_внешних_сношений_... Закон СССР от 1 февраля 1944 года «О предоставлении союзным республикам полномочий в области внешних сношений и о преобразовании в связи с этим Народного комиссариата иностранных дел из общесоюзного в союзно-республиканский народный комиссариат»]</ref>. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 12px;" |- bgcolor="#CCCCCC"Тө !Сипаттамасы|| colspan=11|КСРО Сыртқы істер халық комиссариатының, шетелдегі елшіліктері мен миссияларының дипломатиялық қызметкерлерінің айырым белгілері |- align="center" ! {{USSR}}<br>Иық белгілері ! rowspan=1 | [[Сурет:1947mid-p01.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p02.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p03.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p04.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p05.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p06.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p07.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p08.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p09.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p10.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p11.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p12.png|50px]] |- align="center" ! style="background:#ff8800; color:black;"|Дәреже | КСРО Сыртқы істер халық комиссары | [[Төтенше және Өкілетті Елші|Төтенше<br>және Өкiлеттi Елшi]] | 1 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 2 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 1 сыныпты<br>кеңесшi | 2 сыныпты<br>кеңесшi | 1 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 2 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 1 сыныпты<br>екінші хатшы | 2 сыныпты<br>екінші хатшы | Үшінші хатшы | [[Атташе]] |- align="center" style="background:#cfcfcf;" | Ескертпе ! colspan=12| <small>1954 жылы жойылды.</small> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] m60lh4k3tz1jxcto7n32c5oqkagr54g 3605717 3605716 2026-05-16T16:54:21Z Орел Карл 81620 /* Айырым белгілері */ 3605717 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы cыртқы істер халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО СІМ |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел Союза Советских Социалистических Республик}} |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 6 шілде 1923 |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = 15 наурыз 1946 |ізбасары = [[КСРО сыртқы істер министрлігі]] |бағынады = |тағайындайды = |штаб-пәтері = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО халық комиссарлар кеңесі]] (үкімет; Кеңес Одағының ең жоғары атқарушы органы) |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО cыртқы істер халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат иностранных дел СССР}}) — 1923-1946 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] [[Сыртқы саясат|сыртқы саясатын]] жүзеге асыруға жауапты КСРО мемлекеттік органы. == Тарихы == [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО орталық атқару комитетінің]] (қысқартылған атауы: КСРО ОАК) екінші сессиясы 1923 жылы 6 шілдеде [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясын]] бекітіп, оны күшіне енгізді; Конституцияның 49 және 51-баптарына сәйкес бүкілодақтық '''КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқартылған атауы: '''Сыртісхалком'''; қысқартылған атауы: '''КСРО СІХК''') құрылды. 1923 жылы 12 қарашада КСРО ОАК 4-сессиясында КСРО СІХК туралы жаңа ереже бекітілді. Одақтық республикалардың Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаттары және олардың шетелдегі өкілдіктері таратылды, осылайша шетел мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар қатаң орталықтандырылып, [[Мәскеу|Мәскеуде]] орналасқан КСРО басқару органдарының толық бақылауына берілді. Сонымен бірге одақтас республикаларда КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариатының уәкілетті өкілдерінің басқармалары құрылды. 1923-1925 жылдары РКФСР халық комиссарлары кеңесі жанындағы КСРО Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты Уәкілетті басқармасы басшысы [[Виктор Леонтьевич Копп|Виктор Копп]], ал 1925-1927 жылдары [[Семен Иванович Аралов|Семен Аралов]] болды. 1930-жылдардың басында Кеңес мемлекетін мойындаудың екінші кезеңі басталды, сол кезде [[Испания|Испаниямен]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-пен]], [[Болгария|Болгариямен]], [[Мажарстан|Мажарстанмен]], [[Албания|Албаниямен]], [[Румыния|Румыниямен]], [[Чехословакия|Чехословакиямен]], [[Бельгия|Бельгиямен]], [[Люксембург|Люксембургпен]] және [[Колумбия|Колумбиямен]] [[Дипломатиялық қатынастар|дипломатиялық қатынастар]] орнады. 1936 жылдың желтоқсанында, [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы жаңа Конституцияның]] ережелеріне сәйкес, СІХК өз атауын өзгертті. Ол бұрынғыдай '''Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты''' емес, '''КСРО сыртқы істер халық комиссариаты''' болып аталды. 1944 жылы КСРО СІХК одақтықтан одақтық-республикалыққа айналды, ал одақтас республикалардың Сыртқы істер халық комиссариаттары қалпына келтірілді<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_01.02.1944_О_предоставлении_союзным_республикам_полномочий_в_области_внешних_сношений_... Закон СССР от 1 февраля 1944 года «О предоставлении союзным республикам полномочий в области внешних сношений и о преобразовании в связи с этим Народного комиссариата иностранных дел из общесоюзного в союзно-республиканский народный комиссариат»]</ref>. 1946 жылы 15 наурызда КСРО сыртқы істер халық комиссариаты '''[[КСРО сыртқы істер министрлігі]]''' болып қайта құрылды (қысқартылған атауы: '''КСРО СІМ'''). == Халық комиссариаты жетекшілігі == === Халық комиссарлары === {| class="wikitable" ! Халық комиссар !Жылдары |- |[[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]] |1917—1918 |- | [[Георгий Васильевич Чичерин|Георгий Чичерин]] |1918—1930 |- | [[Максим Максимович Литвинов|Максим Литвинов]] |1930—1939 |- | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] |1939—1946 |} === Бірінші орынбасарлары === * 193?—1937 — [[Николай Николаевич Крестинский|Николай Крестинский]] * 1937—1940 — [[Владимир Петрович Потемкин|Владимир Потемкин]] * 1940—1946 — [[Андрей Януарьевич Вышинский|Андрей Вышинский]] == Айырым белгілері == [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1943 жылғы 28 мамырдағы «КСРО Сыртқы Істер Халық Комиссариатының, елшіліктерінің және шетелдегі миссияларының дипломатиялық қызметкерлеріне арналған нысанды киімін енгізу туралы» қаулысы шыққан соң<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_СНК_СССР_от_28.05.1943_№_600 Постановление СНК СССР от 28 мая 1943 года № 600 «О введении форменной одежды для дипломатических работников Народного Комиссариата Иностранных Дел, Посольств и Миссий СССР за границей»]</ref>, КСРО сыртқы істер халық комиссариатының 1943 жылғы 7 қазандағы №213 мекемелік бұйрығы шығарылды, онда 1943 жылдың 1 қарашасынан бастап жаңа киім үлгісін кию көзделген еді. Бұрын салтанатты іс-шараларға арналған арнайы дипломатиялық киім болды (ол бүгінгі күнге дейін көптеген елдерде бар). Қабылданған кеңестік киім үлгісі (әскери киімдер сияқты) үздіксіз киюге арналған деп топшыланды. «Киім үлгісін кию ережелері бойынша нұсқаулық» та шығарылды; содан кейін КСРО СІМ 1948 жылғы 6 шілдедегі №236 бұйрығымен мерекелік киім киюге құқылы дипломаттардың тізімі кеңейтілді. {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 12px;" |- bgcolor="#CCCCCC"Тө !Сипаттамасы|| colspan=11|КСРО Сыртқы істер халық комиссариатының, шетелдегі елшіліктері мен миссияларының дипломатиялық қызметкерлерінің айырым белгілері |- align="center" ! {{USSR}}<br>Иық белгілері ! rowspan=1 | [[Сурет:1947mid-p01.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p02.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p03.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p04.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p05.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p06.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p07.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p08.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p09.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p10.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p11.png|50px]] ! rowspan=1 | [[Сурет:1943mid-p12.png|50px]] |- align="center" ! style="background:#ff8800; color:black;"|Дәреже | КСРО Сыртқы істер халық комиссары | [[Төтенше және Өкілетті Елші|Төтенше<br>және Өкiлеттi Елшi]] | 1 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 2 сыныпты<br>Төтенше<br>және Өкiлеттi Уәкіл | 1 сыныпты<br>кеңесшi | 2 сыныпты<br>кеңесшi | 1 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 2 сыныпты<br>бiрiншi хатшы | 1 сыныпты<br>екінші хатшы | 2 сыныпты<br>екінші хатшы | Үшінші хатшы | [[Атташе]] |- align="center" style="background:#cfcfcf;" | Ескертпе ! colspan=12| <small>1954 жылы жойылды.</small> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] j80cwbs54kjtq26x6cea1lhe0y5kffo 0 781431 3605713 2026-05-16T16:51:11Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3605713 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2kvidit65jjgs09n50lhb7tqi86rvhm 3605714 3605713 2026-05-16T16:52:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3605714 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] n6e2cw44opzq4oh54tjhb6j94mzpyn9 3605718 3605714 2026-05-16T16:54:49Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605718 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4xd82iltn3umgoyzounm0r62k1u2j1d 3605719 3605718 2026-05-16T16:56:17Z Мағыпар 100137 дереккөз 3605719 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 5819z49x8sqlbcdk9f5kz3lh4j1lstt 3605721 3605719 2026-05-16T16:59:29Z Мағыпар 100137 дереккөз 3605721 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] gglt8c43vohqwf2ica8ikteefds5kbh 3605722 3605721 2026-05-16T17:00:45Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3605722 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mtp2vurcu194szkvx8mixisht915xve 3605723 3605722 2026-05-16T17:14:34Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605723 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] bmifqbp87xoogk1iruz8zzkilsu9hg3 3605724 3605723 2026-05-16T17:16:10Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ толықтыру 3605724 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7hiozf79fssyziptdrsxg45jtjbxgwu 3605725 3605724 2026-05-16T17:19:11Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3605725 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. <ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4tc8mbbiip1kx1hhh7pj3vvuonpydaz 3605726 3605725 2026-05-16T17:20:21Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3605726 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. <ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 1dzvjyf0wnu9ecmkscja9alnarow0jk 3605732 3605726 2026-05-16T17:28:04Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3605732 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. <ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 9m2qxpila28ogsvnafkq3scsgqyu0tu 3605733 3605732 2026-05-16T17:30:45Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3605733 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] p9jte9dgi2cm5d8n2pysntq3zwnpyqj 3605734 3605733 2026-05-16T17:32:28Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605734 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7zlbbymb96sddi351l31jtxw83tswu3 3605736 3605734 2026-05-16T17:38:09Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3605736 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 9ngs01jdf3x39cfnz3lelf5mogdnt6s 3605737 3605736 2026-05-16T17:39:42Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3605737 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7aq5w917emmqacitzxw6toh36o9kin7 3605738 3605737 2026-05-16T17:43:25Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605738 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ani8uraichq6lvb2vq56qogx1qr0gbg 3605739 3605738 2026-05-16T17:45:15Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3605739 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jwgqas0fpvz86hm0luk7gzunaadx111 3605740 3605739 2026-05-16T17:46:45Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3605740 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 5cpq6jjf6h6elz8u8wj21uk5vnj0rmm 3605741 3605740 2026-05-16T17:48:41Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3605741 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] sicm9dyxrxop7gt4eroztjm0h6zv6u7 3605742 3605741 2026-05-16T17:50:06Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3605742 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] k7hkmkm7llj1i6hmtautyvijazgbdvy 3605743 3605742 2026-05-16T17:51:00Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ толықтыру 3605743 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mazxyccdp8fp8i5vresb1wvjlhco7kh 3605744 3605743 2026-05-16T17:52:11Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ дереккөз 3605744 wikitext text/x-wiki '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 0gwxpt3rnstqnr0df099fozz5e4clg7 3605745 3605744 2026-05-16T17:53:38Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3605745 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 9mxygbyr5a98rjqabrbne148xmi0pmj 3605746 3605745 2026-05-16T17:54:17Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3605746 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 9pi2v499x453lbvzhsirxni8jjudu15 3605747 3605746 2026-05-16T17:54:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3605747 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 2gqtu4pdpm065wrtv886fayy20mehu7 3605748 3605747 2026-05-16T17:55:20Z Мағыпар 100137 үлгі 3605748 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ba1i9t5czlna953tgcjlkes712g5u4g 3605749 3605748 2026-05-16T17:56:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3605749 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =03 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =14 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 6y4eaxqff1034bp6i5p9lk949bu4dh1 3605751 3605749 2026-05-16T17:58:18Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605751 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =03 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =14 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 236 |пошта индексі = 247771-247777, 247779 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 6ogzb9lz5f6azw14wiy8tcu5xtn3tl8 3605753 3605751 2026-05-16T18:02:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3605753 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =03 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =14 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1155 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1795 |жер аумағы = 50,18 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 170 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 111 324 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2392 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 236 |пошта индексі = 247771-247777, 247779 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mazyr |сайты = mozyrisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] oywiyzz7auedh27y28c6ma1ee60waua 3605754 3605753 2026-05-16T18:06:04Z Мағыпар 100137 сурет қою 3605754 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =03 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =14 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1155 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1795 |жер аумағы = 50,18 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 170 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 111 324 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2392 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 236 |пошта индексі = 247771-247777, 247779 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mazyr |сайты = mozyrisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="155"> Mazyr3.JPG|Ленин алаңы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 1k9ut7et03a3yom9di5rogo07i0ao23 3605756 3605754 2026-05-16T18:07:42Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ толықтыру 3605756 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =03 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =14 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1155 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1795 |жер аумағы = 50,18 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 170 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 111 324 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2392 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 236 |пошта индексі = 247771-247777, 247779 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mazyr |сайты = mozyrisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Mazyr3.JPG|Ленин алаңы Строительство драматического театра «Мазыр» тэатру.jpg|И.Мележ атындағы драма театры </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] bhfvmuwije9d8yjwvh4owhbscqtft05 3605757 3605756 2026-05-16T18:09:30Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3605757 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =03 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =14 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1155 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1795 |жер аумағы = 50,18 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 170 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 111 324 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2392 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 236 |пошта индексі = 247771-247777, 247779 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mazyr |сайты = mozyrisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Mazyr3.JPG|Ленин алаңы Будынак мазырскага драматычнага тэатру.jpg|И.Мележ атындағы драма театры Мозырь. Педагогический университет..JPG|Педагогикалық университет </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] f1npyiz553hgmw83l7ty2o3g6qji9tt 3605758 3605757 2026-05-16T18:10:23Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3605758 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мозырь |шынайы атауы = {{lang-be|Мазы́р}} |сурет = Mazyr Montage (2017).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |ту = Flag of Mazyr.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =03 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =14 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1155 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1795 |жер аумағы = 50,18 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 170 |климаты = қоңыржай континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 111 324 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 2392 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 236 |пошта индексі = 247771-247777, 247779 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mazyr |сайты = mozyrisp.gov.by |сайт тілі = }} '''Мозырь''' ({{lang-be|Мазы́р}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Мозырь ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Мозырь халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 111 324 адамды құрады. Мозырь Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 12-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-mozyr-9185.html|title=Население Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Припять өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан 294 км және [[Гомель]] қаласынан 144 км қашықтықта орналасқан. Беларусьтің негізгі жолдарының бірі, M10 (Ресей шекарасы (Селище) - Гомель - Кобрин), Мозырь маңынан өтеді. P31 (Бобруйск - Мозырь - Украина шекарасы (Новая Рудня), P35 (Калинковичи - Брагин - Комарын - Украина шекарасы (Комарин)) және P36 (Мозырь - Лельчицы - Милошевичи - Украина шекарасы (Глушковичи)) жолдары да қала арқылы өтеді. Калинковичи - Словечно теміржол желісі де қала арқылы өтеді. Мозырь мен оның айналасындағы жер бедері төбелі және көптеген сайлармен қиылысады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1155-Mozyr.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Мозырский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. == Тарихы == Мозырь — Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1155 жылы князь Юрий Долгорукий жерді князь Святослав Олеговичке берген кезде айтылады. Сол кезде қала Туров княздігінің құрамына кірді, ол өз кезегінде Киевке бағынды. Алайда, Туров тәуелсіз болған кезде Мозырь Киев князьдерінің билігінде қалды. Кейінірек, XIV ғасырда бұл жер Литва Ұлы Герцогтігіне өтті. Шежірелерде Мозырь бастапқыда бекініс орталығы мен сауда бекеті бар типтік славян қонысы болғаны айтылады. Дегенмен, XVI ғасырдың басында ағаш қамал мен шіркеу туралы сілтемелер пайда болады. Қамалдың бес мұнарасы болғаны және ор мен қорғандармен қоршалғаны белгілі. Мозырь Қырым татарларының жолы бойында жатқандықтан, олардың шабуылдарына жиі ұшырады. 1497 жылы олар қалаға кіріп, оны тонауға үлгерді. Дәл осындай жағдай 1508, 1521 және 1534 жылдары да болды. Аңыздарда татарларды жеңген батыл қолбасшылар туралы айтылады. 1508 жылы Мозырь көтерілісші князь Михаил Глинскийдің резиденциясына айналғаны белгілі, оны ақсүйектер қолдады. Сондай-ақ, қала ешқашан жеке меншікке берілмегенін және 1577 жылы елтаңба мен өзін-өзі басқару құқығын алған. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Мозырь аймағы Ресей империясының құрамына кірді. Наполеон соғыстары бұл аумаққа әсер еткен жоқ, бірақ Эртельдің резервтік корпусы қалада орналасты, оның сарбаздары қала тұрғындарының үйлерінде орналасты. Мозырь тұрғындары 1830-31 және 1863 жылдардағы көтерілістерге белсенді қатысты. Біріншісінде жергілікті тұрғындардан жасақ жиналды, бірақ бірыңғай жоспардың болмауына байланысты көп ұзамай жеңіліске ұшырады. 1917 жылдың желтоқсанында Мозырьде кеңес өкіметі орнады. 1918 жылдың ақпанынан желтоқсанына дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. 1918 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың наурызына дейін қала Украина Халық Республикасының құрамында болды, Полесье округінің орталығы болды. 1920 жылдың 5 наурызынан 29 маусымына дейін Мозырь қысқа уақытқа поляк әскерлерінің қолында болды. 1924 жылдан бастап Мозырь аудан орталығы болды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін және 1935 жылдан 1938 жылға дейін Мозырь Беларусь КСР-нің Мозырь округінің орталығы, ал 1938 жылдан 1954 жылға дейін Беларусь КСР-нің Полесье облысының орталығы болды. 1954 жылы Мозырь және Мозырь ауданы Гомель облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=111_Mozir|title=Расположение - Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мозырь — өнеркәсіптік қала. Мұнда машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, тамақ өңдеу, мұнай өңдеу және басқа да салалар дамыған. Мұнда мұнай өңдеу зауыты, мелиорация зауыты, Мозыркабель, жем ашытқысы зауыты, Мозырсельмаш, автожөндеу зауыты, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі бірлестігі, тоқыма бұйымдары мен қолөнер бірлестігі, киім фабрикасы, сүт зауыты, сыра қайнату зауыты, наубайхана, ағаш өңдеу өнеркәсібі компаниясы және тұз өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Мозырь маңында тас тұзының ірі кен орны табылды. Қала арқылы «Дружба» мұнай құбыры өтеді. Мозырь сонымен қатар Полесияның мәдени орталығы болып табылады. Қалада Иван Мележ драма театрын (бұрынғы Верасен эксперименттік театры, одан да бұрын Халық театры), қоғамдық орталықтар мен клубтар, кітапхананалар, кинотеатрлар, педагогикалық институты, политехникалық, музыкалық, медициналық және төрт техникалық колледждер, музыка мектптері және балалар көркемсурет мекемелері бар. Мозырьде өлкетану мұражайы, қолданбалы өнер мұражайы және қалалық көрме залы бар. 15 орта мектеп, гимназияда және балалар спорт мектептері, 35 балабақша жұмыс жасайды. Мозырь жұмысшыларының денсаулығын қорғаудан ауруханалар, екі емханада және 10 дәріхана жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/mozyr/|title=Мозырь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == *'''Мозырь қалалық әкімшілігі''' — 1880 жылдарға жататын әдемі қызыл кірпіштен салынған ғимарат. Онда қала әкімшілігі орналасқан және сағат мұнарасымен де танымал. *'''Өлкетану мұражайы''' — Мозырь мен оның айналасындағы аймақтың тарихын, мәдениетін және дәстүрлерін ашатын экспонаттардың кең коллекциясы бар мұражай. *'''Ленин алаңы''' — Мозырь қаласының орталық алаңы, ол Ленин мүсінімен безендірілген. Алаңның ортасындағы субұрқақ туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. *'''Әулие Михаил шіркеуі''' — Мозырдағы ең көне шіркеулердің бірі, соңғы жылдары бірнеше рет жөндеуден өтті. *'''Бірлік алаңы''' — ағаштар мен гүлдермен қоршалған қала орталығындағы саябақ. Саябақта жаяу жүргіншілер жолдары, орындықтар мен субұрқақтар бар. *'''Сахаров мұражайы''' — Мозырь қаласының тумасы, әйгілі кеңес физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың өмірі мен қызметіне арналған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-mozyr.htm|title=Карта Мозыря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-16|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Mazyr3.JPG|Ленин алаңы Будынак мазырскага драматычнага тэатру.jpg|И.Мележ атындағы драма театры Мозырь. Педагогический университет..JPG|Педагогикалық университет Мозырь. Центр города..JPG|Орталық алаң </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Гомель облысы}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jijbk5kkdrummxmtacckhnfa3ncw3nz 3 781432 3605727 2026-05-16T17:21:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3605727 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Yessennn}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:21, 2026 ж. мамырдың 16 (+05) rk9udkqomfi0u3sts9iarxbscwt5b81 0 781433 3605729 2026-05-16T17:22:43Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Татарстан Республикасы Райысы |шынайы атауы = {{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}} |ел = Ресей |эмблема = Standard for Tatarstan.svg{{!}}border |эмблема ені = 120px |эмблеманың аты = Татарстан Республикасы Райысының байрағы |... 3605729 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Татарстан Республикасы Райысы |шынайы атауы = {{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}} |ел = Ресей |эмблема = Standard for Tatarstan.svg{{!}}border |эмблема ені = 120px |эмблеманың аты = Татарстан Республикасы Райысының байрағы |қазіргі = [[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов|Рүстем Миңнеханов]] |тағайындалған = 2010 жылдың 25 наурызынан бастап |портреті = Rustam Minnikhanov official photo 06 (cropped).jpg |портреттің ені = 200px |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = {{байрақ|Татарстан}} |басқару түрі = |резиденция = [[Қазан кіремілі|Қазан кіреміліндегі]] [[Президент сарайы (Қазан)|Президент сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = Республика тұрғындарының тікелей сайлауы арқылы |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = айына 81 276 ₽ (2018) |орынбасары = |ізашары = КОКП Татарстан реском бірінші хатшысы |пайда болды = 1991 жылы 12 маусым |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев]] (президент ретінде)<br />[[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов]] (райыс ретінде) |соңғысы = |сайты = }} '''Татарстан Республикасы Райысы''' ({{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}}) — Республиканың (субъектінің, мемлекеттің) басшысы және [[Татарстан|Татарстандағы]] мемлекеттік биліктің атқарушы органдары жүйесін басқаратын ең жоғары лауазымды тұлға. 1991 жылдың 4 шілдесінен 2023 жылдың 6 ақпанына дейін республика басшысының лауазымы '''Татарстан Республикасының Президенті''' деп аталды. Татарстан президенті лауазымы 1991 жылы құрылды, оның тұңғыш президенті [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев|Минтимер Шәймиев]] болды. 2023 жылы лауазымның атауы «басшы (райыс)» болып өзгертілді. Татарстан басшысының резиденциясы — Татарстан Республикасының астанасы [[Қазан]] қаласында орналасқан [[Қазан кіремілі|Қазан кіреміліндегі]] [[Президент сарайы (Қазан)|Президент сарайы]]. Татарстанда биліктің нышаны болып Татарстан Республикасы басшысының (Райысының) қызметтік кабинеті мен резиденциялардың үстіне орналастырылған Байрағы. Байрақ — ортасында [[Татарстан елтаңбасы|Татарстанның мемлекеттік елтаңбасы]] бейнеленген [[Татарстан туы|Татарстанның мемлекеттік ту]] болып келеді. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ibvgshs1wt2dsumb9e1hds2w7egq55r 3605730 3605729 2026-05-16T17:24:36Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Татарстан басшылары|Татарстан басшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605730 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Татарстан Республикасы Райысы |шынайы атауы = {{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}} |ел = Ресей |эмблема = Standard for Tatarstan.svg{{!}}border |эмблема ені = 120px |эмблеманың аты = Татарстан Республикасы Райысының байрағы |қазіргі = [[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов|Рүстем Миңнеханов]] |тағайындалған = 2010 жылдың 25 наурызынан бастап |портреті = Rustam Minnikhanov official photo 06 (cropped).jpg |портреттің ені = 200px |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = {{байрақ|Татарстан}} |басқару түрі = |резиденция = [[Қазан кіремілі|Қазан кіреміліндегі]] [[Президент сарайы (Қазан)|Президент сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = Республика тұрғындарының тікелей сайлауы арқылы |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = айына 81 276 ₽ (2018) |орынбасары = |ізашары = КОКП Татарстан реском бірінші хатшысы |пайда болды = 1991 жылы 12 маусым |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев]] (президент ретінде)<br />[[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов]] (райыс ретінде) |соңғысы = |сайты = }} '''Татарстан Республикасы Райысы''' ({{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}}) — Республиканың (субъектінің, мемлекеттің) басшысы және [[Татарстан|Татарстандағы]] мемлекеттік биліктің атқарушы органдары жүйесін басқаратын ең жоғары лауазымды тұлға. 1991 жылдың 4 шілдесінен 2023 жылдың 6 ақпанына дейін республика басшысының лауазымы '''Татарстан Республикасының Президенті''' деп аталды. Татарстан президенті лауазымы 1991 жылы құрылды, оның тұңғыш президенті [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев|Минтимер Шәймиев]] болды. 2023 жылы лауазымның атауы «басшы (райыс)» болып өзгертілді. Татарстан басшысының резиденциясы — Татарстан Республикасының астанасы [[Қазан]] қаласында орналасқан [[Қазан кіремілі|Қазан кіреміліндегі]] [[Президент сарайы (Қазан)|Президент сарайы]]. Татарстанда биліктің нышаны болып Татарстан Республикасы басшысының (Райысының) қызметтік кабинеті мен резиденциялардың үстіне орналастырылған Байрағы. Байрақ — ортасында [[Татарстан елтаңбасы|Татарстанның мемлекеттік елтаңбасы]] бейнеленген [[Татарстан туы|Татарстанның мемлекеттік ту]] болып келеді. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Татарстан басшылары]] s564qqrdc6jqp51sgzbyxbk86cp5d4x 3605731 3605730 2026-05-16T17:25:14Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Татарстанның мемлекеттік құрылымы|Татарстанның мемлекеттік құрылымы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3605731 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Татарстан Республикасы Райысы |шынайы атауы = {{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}} |ел = Ресей |эмблема = Standard for Tatarstan.svg{{!}}border |эмблема ені = 120px |эмблеманың аты = Татарстан Республикасы Райысының байрағы |қазіргі = [[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов|Рүстем Миңнеханов]] |тағайындалған = 2010 жылдың 25 наурызынан бастап |портреті = Rustam Minnikhanov official photo 06 (cropped).jpg |портреттің ені = 200px |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = {{байрақ|Татарстан}} |басқару түрі = |резиденция = [[Қазан кіремілі|Қазан кіреміліндегі]] [[Президент сарайы (Қазан)|Президент сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = Республика тұрғындарының тікелей сайлауы арқылы |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = айына 81 276 ₽ (2018) |орынбасары = |ізашары = КОКП Татарстан реском бірінші хатшысы |пайда болды = 1991 жылы 12 маусым |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев]] (президент ретінде)<br />[[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов]] (райыс ретінде) |соңғысы = |сайты = }} '''Татарстан Республикасы Райысы''' ({{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}}) — Республиканың (субъектінің, мемлекеттің) басшысы және [[Татарстан|Татарстандағы]] мемлекеттік биліктің атқарушы органдары жүйесін басқаратын ең жоғары лауазымды тұлға. 1991 жылдың 4 шілдесінен 2023 жылдың 6 ақпанына дейін республика басшысының лауазымы '''Татарстан Республикасының Президенті''' деп аталды. Татарстан президенті лауазымы 1991 жылы құрылды, оның тұңғыш президенті [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев|Минтимер Шәймиев]] болды. 2023 жылы лауазымның атауы «басшы (райыс)» болып өзгертілді. Татарстан басшысының резиденциясы — Татарстан Республикасының астанасы [[Қазан]] қаласында орналасқан [[Қазан кіремілі|Қазан кіреміліндегі]] [[Президент сарайы (Қазан)|Президент сарайы]]. Татарстанда биліктің нышаны болып Татарстан Республикасы басшысының (Райысының) қызметтік кабинеті мен резиденциялардың үстіне орналастырылған Байрағы. Байрақ — ортасында [[Татарстан елтаңбасы|Татарстанның мемлекеттік елтаңбасы]] бейнеленген [[Татарстан туы|Татарстанның мемлекеттік ту]] болып келеді. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Татарстан басшылары]] [[Санат:Татарстанның мемлекеттік құрылымы]] p832wtfecpcyc6k7iwpxpvja4q3f5zo 3605735 3605731 2026-05-16T17:33:16Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3605735 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Татарстан Республикасы Райысы |шынайы атауы = {{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}} |ел = Ресей |эмблема = Standard for Tatarstan.svg{{!}}border |эмблема ені = 120px |эмблеманың аты = Татарстан Республикасы Райысының байрағы |қазіргі = [[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов|Рүстем Миңнеханов]] |тағайындалған = 2010 жылдың 25 наурызынан бастап |портреті = Rustam Minnikhanov official photo 06 (cropped).jpg |портреттің ені = 200px |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = {{байрақ|Татарстан}} |басқару түрі = |резиденция = [[Қазан кіремілі|Қазан кіреміліндегі]] [[Президент сарайы (Қазан)|Президент сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = Республика тұрғындарының тікелей сайлауы арқылы |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = айына 81 276 ₽ (2018) |орынбасары = |ізашары = КОКП Татарстан реском бірінші хатшысы |пайда болды = 1991 жылы 12 маусым |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев]] (президент ретінде)<br />[[Рүстем Нұрғалиұлы Миңнеханов]] (райыс ретінде) |соңғысы = |сайты = }} '''Татарстан Республикасы Райысы''' ({{lang-tt|Татарстан Республикасы Рәисе}}) — Республиканың (субъектінің, мемлекеттің) басшысы және [[Татарстан|Татарстандағы]] мемлекеттік биліктің атқарушы органдары жүйесін басқаратын ең жоғары лауазымды тұлға. 1991 жылдың 4 шілдесінен 2023 жылдың 6 ақпанына дейін республика басшысының лауазымы '''Татарстан Республикасының Президенті''' деп аталды. Татарстан президенті лауазымы 1991 жылы құрылды, оның тұңғыш президенті [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев|Минтимер Шәймиев]] болды. 2023 жылы лауазымның атауы «басшы (райыс)» болып өзгертілді. Татарстан басшысының резиденциясы — Татарстан Республикасының астанасы [[Қазан]] қаласында орналасқан [[Қазан кіремілі|Қазан кіреміліндегі]] [[Президент сарайы (Қазан)|Президент сарайы]]. Татарстанда биліктің нышаны болып Татарстан Республикасы басшысының (Райысының) қызметтік кабинеті мен резиденциялардың үстіне орналастырылған Байрағы. Байрақ — ортасында [[Татарстан елтаңбасы|Татарстанның мемлекеттік елтаңбасы]] бейнеленген [[Татарстан туы|Татарстанның мемлекеттік ту]] болып келеді. == Тарихы == Татарстанның ең жоғары лауазымды тұлғасының жаңа лауазымы Республика Жоғарғы Кеңесі Төралқасы Төрағасының орнына белгіленді (Шаймиев бұл қызметті 1990 жылдан бері атқарып келді). 1991 жылы 12 маусымда [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев]] баламасыз негізде (басқа кандидаттар өз кандидатураларын алып тастағаннан кейін) халықтық сайлауда басым дауыспен Татарстанның тұңғыш президенті болып сайланды. Содан соң Минтемир Шаймиев 1996 мен 2001 жылдары баламасыз және баламалы халықтық сайлауда басым дауыспен қайта сайланды. Ресей Федерациясындағы субъектілердің басшыларын тағайындаудың жаңа тәртібіне сәйкес, 2005 жылдың 25 наурызында Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] ұсынысы бойынша Татарстан Мемлекеттік кеңесі Минтимер Шәріпұлыны төртінші мерзімге Татарстан президенті етіп тағайындады. Минтимер Шәріпұлы Татарстан президенті қызметін 4 мерзім және 6862 күн (сол кезде Ресейдегі субъеклердің басшылары арасындағы рекордтық көрсеткіш) атқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Татарстан басшылары]] [[Санат:Татарстанның мемлекеттік құрылымы]] 8wu4y04idncdujanijc7yk8s8qbspf3 10 781434 3605752 2026-05-16T18:00:42Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-05-17|POTD 2026-05-17]]: filename only 3605752 wikitext text/x-wiki Zitrone -- 2025 -- 7294.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> kaq635gjxl9x2s8054gebwlgxckk5aa 3 781435 3605765 2026-05-16T19:30:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3605765 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Sarkyt Kudaibergenov}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 00:30, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) efmbbsso2iz9xsg3brqvb0r11qk0t5j 3 781436 3605788 2026-05-16T22:21:24Z Robertsky 164444 Robertsky [[Қатысушы талқылауы:Zbelios]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Zinewaves]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Zbelios|Zbelios]]" to "[[Special:CentralAuth/Zinewaves|Zinewaves]]" 3605788 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Zinewaves]] qp0ufvxuu3b7f6zeljb1wlctdffofk5 0 781437 3605819 2026-05-17T06:08:35Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3605819 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mp9hl2spcb9nv3hd6px20yvydokc9wv 3605820 3605819 2026-05-17T06:09:36Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605820 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] jdtxk5vjlgwmfwz21pj4yilqrjiaa5z 3605821 3605820 2026-05-17T06:11:05Z Мағыпар 100137 дереккөз 3605821 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 7hycgyfurpw8i2qxfsn0dnu11zbzhjf 3605822 3605821 2026-05-17T06:14:22Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605822 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, Минскіден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол станциясы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ptlrefbevb3lrbb3rj116vu9ankij09 3605823 3605822 2026-05-17T06:15:10Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3605823 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, Минскіден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол станциясы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] futbaivxvwnrqm4czp4xn656czydge1 3605824 3605823 2026-05-17T06:16:41Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ 3605824 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол станциясы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] kamh24pnbmfilwhc01cmc1mnd5svflu 3605826 3605824 2026-05-17T06:20:26Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ толықтыру 3605826 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] h37m6020u79hsrce2aix4ehtejgdvc9 3605827 3605826 2026-05-17T06:25:23Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3605827 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] oenosr0mcsvrmiqpn3l172ajarq06ew 3605828 3605827 2026-05-17T06:26:35Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3605828 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 3lsjmp6q41danbbpj8sb9lhsvpq3hme 3605829 3605828 2026-05-17T06:28:52Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3605829 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі. Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] s4hfsa02k7vwxva4ki3xwld5zv71kq8 3605830 3605829 2026-05-17T06:29:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3605830 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] rb9vwagoelelv7ekfsnf9g6sea3lc3k 3605831 3605830 2026-05-17T06:32:14Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ нақтылау 3605831 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] edv0tgt0h0g5koo84jbt3lp6xjt3xhv 3605835 3605831 2026-05-17T07:06:52Z ~2026-29481-75 181331 [[Арнайы:Үлесі/Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) істеген нөмір 3605831 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3605835 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] rb9vwagoelelv7ekfsnf9g6sea3lc3k 3605844 3605835 2026-05-17T07:50:55Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605844 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚ кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] t9jq1fayog73a0ljo16j36n6nuiep1g 3605845 3605844 2026-05-17T07:54:17Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3605845 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] b9iotq71jk3z6a5exquf3qi2qw4ndw2 3605846 3605845 2026-05-17T07:55:14Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3605846 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4js8armdxdeck6myv1ufiq92ixhhj0r 3605847 3605846 2026-05-17T08:03:30Z Мағыпар 100137 толықтыру 3605847 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] ds7cokbos6tfmn0uh10r0b9zx5raf1q 3605848 3605847 2026-05-17T08:04:21Z Мағыпар 100137 /* Көрікті жерлері */ дереккөз 3605848 wikitext text/x-wiki '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 6oornc4qoj13di7807dydpg2l7ix5n9 3605849 3605848 2026-05-17T08:06:39Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3605849 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат салдарынан Наровля радиоактивті ластану аймағына болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] e9ebjvakdqhdqt9xfh10vo9q6n3gq4z 3605851 3605849 2026-05-17T08:10:33Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3605851 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] hdlk69jpenw5bqma6fn89wswa2dppkg 3605853 3605851 2026-05-17T08:11:24Z Мағыпар 100137 үлгі 3605853 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] mbckyh670j9q77arzrhz14hz7axop6t 3605854 3605853 2026-05-17T08:12:32Z Мағыпар 100137 үлгі 3605854 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] tsj2jlr33nwm0dthjutd4k13zptxqxs 3605863 3605854 2026-05-17T08:25:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3605863 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4p74tlftwlrmyx6mpxpe1xfk4cnfoh0 3605864 3605863 2026-05-17T08:26:31Z Мағыпар 100137 үлгі 3605864 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4ta1f98ayiud4pape0lnfubig3uegot 3605865 3605864 2026-05-17T08:27:23Z ~2026-29781-25 181335 Қатені түзедім 3605865 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрды. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4f0p2rj0d1cphogfg9effkyk1zghx69 3605867 3605865 2026-05-17T08:27:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-29781-25|~2026-29781-25]] ([[User talk:~2026-29781-25|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды 3605864 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 4ta1f98ayiud4pape0lnfubig3uegot 3605871 3605867 2026-05-17T08:29:52Z Мағыпар 100137 3605871 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 026 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Naroŭla |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] igra73l7gejxqss44bax08tpwwfpper 3605879 3605871 2026-05-17T08:35:21Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3605879 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 026 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Naroŭla |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровляда мектепке дейінгі мекемелер, гимназия, екі орта мектеп, мемлекеттік колледж (бұрынғы кәсіптік лицей), көркемсурет мектебі және шығармашылық өнер орталықтары бар. Медициналық қызметтерді мемлекеттік қалалық емхана және аудандық аурухана, жедел жәрдем бөлімі және кәсіпорындардағы алғашқы медициналық көмек пункттері көрсетеді. == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 04avdouls34jlsx5qlur8czhepv5nv0 3605881 3605879 2026-05-17T08:37:13Z Мағыпар 100137 сурет қою 3605881 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 026 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Naroŭla |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровляда мектепке дейінгі мекемелер, гимназия, екі орта мектеп, мемлекеттік колледж (бұрынғы кәсіптік лицей), көркемсурет мектебі және шығармашылық өнер орталықтары бар. Медициналық қызметтерді мемлекеттік қалалық емхана және аудандық аурухана, жедел жәрдем бөлімі және кәсіпорындардағы алғашқы медициналық көмек пункттері көрсетеді. == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|«Красный Маянтин» АҚҚ </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] rf160pfaas99b7bv9co3wbavnyfonh9 3605884 3605881 2026-05-17T08:39:44Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3605884 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 026 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Naroŭla |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровляда мектепке дейінгі мекемелер, гимназия, екі орта мектеп, мемлекеттік колледж (бұрынғы кәсіптік лицей), көркемсурет мектебі және шығармашылық өнер орталықтары бар. Медициналық қызметтерді мемлекеттік қалалық емхана және аудандық аурухана, жедел жәрдем бөлімі және кәсіпорындардағы алғашқы медициналық көмек пункттері көрсетеді. == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|«Красный Маянтин» АҚҚ Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|Октябрь алаңы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] 9f7dfdwl77uifji8bo4clt29htp0kgw 3605885 3605884 2026-05-17T08:41:24Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3605885 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 026 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Naroŭla |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровляда мектепке дейінгі мекемелер, гимназия, екі орта мектеп, мемлекеттік колледж (бұрынғы кәсіптік лицей), көркемсурет мектебі және шығармашылық өнер орталықтары бар. Медициналық қызметтерді мемлекеттік қалалық емхана және аудандық аурухана, жедел жәрдем бөлімі және кәсіпорындардағы алғашқы медициналық көмек пункттері көрсетеді. == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|«Красный Маянтин» АҚҚ Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|Октябрь алаңы Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|Тарихи-этнографиялық мұражай. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] sx4ayrd3v6tffek7r64t8qs34pe8nf6 3605886 3605885 2026-05-17T08:42:38Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3605886 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Наровля |шынайы атауы = {{lang-be|Нароўля}} |сурет = Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Naroŭla, Belarus.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =48 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Гомель облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наровля ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 026 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2355 |пошта индексі = 247801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Naroŭla |сайты = narovlya.gov.by |сайт тілі = }} '''Наровля''' ({{lang-be|Нароўля}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Гомель облысы]]ндағы қала. [[Наровля ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Наровля халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 8 026 адамды құрады. Наровля Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 97-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-narovlya-9270.html|title=Население Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Ол Беларусь-Украина шекарасынан 45 км, [[Гомель]]ден 178 км, [[Минск]]іден 340 км қашықтықта орналасқан. R37 тас жолы (Михалки - Александровка) Мозырь қаласына көлік қатынасын және M10 тас жолына (Гомель - Брест) шығуды қамтамасыз етеді. Ең жақын теміржол стансасы Ельск R127 тас жолының бойымен батысқа қарай 25 шақырым жерде орналасқан. Наровля Припять өзенінің оң жағалауын алып жатыр, оған шағын Наровлянка өзені құяды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9287-Narovlja.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область. Наровлянский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Тарихы == Қоныстың шығу тегі туралы бірнеше жорамалдар бар. Біреулерінде ол көктемде айналаны су басатын Наровлянка өзенінің атымен аталған десе, екіншісінде оның атауы тегіс жазық жерде орналасқанына байланысты қойылған деседі.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/narovlya/?ysclid=mp99hg5isr70156175|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровля жазбаша дереккөздерде алғаш рет XVIII ғасырда аскерктерге (дворяндар отбасы) тиесілі қала ретінде аталған. 1750-1751 жылдары қалаға украин гайдамактары шабуыл жасады. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде Наровля Ресей империясының құрамына кірді, ал 1795 жылға қарай онда 37 үй болды. 1800 жылы қала маңында шыны зауыты мен спирт зауыты жұмыс істей бастады. 1897 жылғы халық санағы бойынша Наровляда шіркеу, мектеп және католик капелласы жұмыс істеді, ал 1913 жылы қант зауыты жұмыс істей бастады. 1919 жылы 1 қаңтарда қоныс Беларусь КСР құрамына, 16 қаңтарда Ресей КСР құрамына кірді. 1924 жылы Наровля Беларусь КСР-іне қайтарылды. 1930 жылдары Кеңес өкіметі қаланың XIX ғасырдағы католик капелласын қиратты. 1938 жылы 27 қыркүйекте қоныс қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 тамызынан 1943 жылдың 30 қарашасына дейін Наровля неміс оккупациясында болды. 1971 жылы 3 қарашада елді мекен қала мәртебесін алды. 1986 жылы Чернобыль атом электр стансасындағы апатқа байланысты қоныс аудару аймағының аумағында Полесье радиациялық-экологиялық қорығы құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=112_Narovlya|title=Наровля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада тамақ өнеркәсібі, орман шаруашылығы, мелиорация, құрылыс материалдары және гидравликалық жүйелер, коммуналдық қызметтер, тұтынушыларға қызмет көрсету және сауда саласындағы кәсіпорындар мен ұйымдар орналасқан. Мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындарға «Красный Маянтин» АҚҚ кіреді. Бүгінгі таңда кәсіпорын Беларусь Республикасында пастилка, екі түсті зефирдің жалғыз өндірушісі болып табылады. Компания ұзақ уақыт бойы Наровля кондитерлерінің басты өнімі болып келген кәмпиттерді шығаруды жалғастыруда. Басқа да фирмалық өнімдерге таяқшадағы «Загадочный» глазурленген зефирі, «Рознакальяровый», «Спакуса» және «Карусель» көп қабатты мармеладтары және «Джолли» желе мармелады жатады.<ref>{{citeweb|url=https://www.lelchitsy.by/2019/08/proshloe-i-nastoyashhee-narovlyanskogo-rajona/?ysclid=mp9ehq0c3j792813505|title=Прошлое и настоящее Наровлянского района|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> Наровляда мектепке дейінгі мекемелер, гимназия, екі орта мектеп, мемлекеттік колледж (бұрынғы кәсіптік лицей), көркемсурет мектебі және шығармашылық өнер орталықтары бар. Медициналық қызметтерді мемлекеттік қалалық емхана және аудандық аурухана, жедел жәрдем бөлімі және кәсіпорындардағы алғашқы медициналық көмек пункттері көрсетеді. == Көрікті жерлері == Қалада XIX ғасырдың аяғынан бергі тарихи ғимаратта орналасқан тарихи-этнографиялық мұражай бар. Көрмеде жергілікті тұрғындардың өмірі, күнделікті өмірі және қолөнері, тоқымашылықтан бастап халық қолөнеріне дейін фотосуреттер мен тұрмыстық заттар сияқты бірегей артефактілер бар.<br /> Мұражайға іргелес жазда фестивальдар мен концерттер өткізілетін аллеялары, субұрқақтары және пикник алаңдары бар орталық саябақ орналасқан.<br /> Қалада XX ғасырдың басында салынған бай тарихы бар ағаш шіркеу — Әулие Николай шіркеуі орналасқан. Оның интерьері фрескалармен безендірілген, ал қоңырау мұнарасы қаланың панорамалық көрінісін ұсынады.<br /> Днепр өзенде туристер қайықпен жүзіп және балық аулап уақытын өткізе алады.<ref>{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F?ysclid=mp9hg377wn662448590|title=Наровля: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-17|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|«Красный Маянтин» АҚҚ Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|Октябрь алаңы Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|Тарихи-этнографиялық мұражай. Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|Ленин алаңы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гомель облысы қалалары]] iozf5mzyvkatbr3o60m8v4h33tfdxqo 0 781438 3605832 2026-05-17T06:51:53Z Жанна Ж 156090 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Paul Cézanne 169.jpg|thumb|right|240px|]] '''Пердеше, көзе және табақша''' ({{lang-fr|Rideau, Cruchon et Compotier}}) — [[Поль Сезанн]] 1893–1894 жылы салған [[натюрморт]]. Өлшемдері — 60 × 73 см. Француз сур... 3605832 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Paul Cézanne 169.jpg|thumb|right|240px|]] '''Пердеше, көзе және табақша''' ({{lang-fr|Rideau, Cruchon et Compotier}}) — [[Поль Сезанн]] 1893–1894 жылы салған [[натюрморт]]. Өлшемдері — 60 × 73 см. Француз суретшісі өзі айтқандай, үйреншікті заттарды салу деген олардың көшірмесін жасау емес, бұл бақылаушының түйсінгенін жеткізе білумен тең. Яғни Сезанн мұнда жемістер, ыдыстар мен үстелдің оптикалық әсерлерін үйлесімді беруге тырысқан. [[Санат:Поль Сезанн суреттері]] [[Санат:1894 жылы салынған суреттер]] [[Санат:Натюрморттар]] 5m1jvkljoko3z408z1mhgxhhckx0k7m 3605836 3605832 2026-05-17T07:10:58Z Жанна Ж 156090 3605836 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Paul Cézanne 169.jpg|thumb|right|240px|]] '''Пердеше, көзе және табақша''' ({{lang-fr|Rideau, Cruchon et Compotier}}) — [[Поль Сезанн]] 1893–1894 жылы салған [[натюрморт]]. Өлшемдері — 60 × 73 см. Француз суретшісі өзі айтқандай, үйреншікті заттарды салу деген олардың көшірмесін жасау емес, бұл бақылаушының түйсінгенін жеткізе білумен тең. Яғни Сезанн мұнда жемістер, ыдыстар мен үстелдің оптикалық әсерлерін үйлесімді беруге тырысқан. Бұл суретке Сезанның әріптесі [[Поль Гоген]], кейін коллекционерлер Амбруаз Воллард, Поль Розенберг иелік еткен. 1999 жылғы 10 мамырда оны Нью-Йорктегі [[аукцион]]да 60 502 500 долларға сатқан. Жалпы, бұл натюрморттар үшін ең қымбат баға болып саналады.<ref>{{Cite web|date=1999-05-12|title=Paul Cezanne auction record|url=http://www.theguardian.com/uk/1999/may/12/michaelellison|access-date=2021-02-18|website=the Guardian|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Поль Сезанн суреттері]] [[Санат:1894 жылы салынған суреттер]] [[Санат:Натюрморттар]] 0nnrj4rm7m4lx62cxzfu81r1ybq2peo 14 781439 3605838 2026-05-17T07:27:30Z Жанна Ж 156090 Жаңа бетте: {{Commons|Category:Paintings by Paul Cézanne}} {{catmain|Поль Сезанн}} [[Санат:Поль Сезанн]] [[Санат:Суретшілер бойынша суреттер]] 3605838 wikitext text/x-wiki {{Commons|Category:Paintings by Paul Cézanne}} {{catmain|Поль Сезанн}} [[Санат:Поль Сезанн]] [[Санат:Суретшілер бойынша суреттер]] g15jtgmdxgclijt2rszx2aq7xswn7so 0 781440 3605855 2026-05-17T08:18:28Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | т... 3605855 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. ck80icfln43nzxriwvu85atd06prbkj 3605856 3605855 2026-05-17T08:19:18Z 1nter pares 146705 /* */ 3605856 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. 8p2dvt8xh9xnmzg6hixnmghh7dhmdhq 3605858 3605856 2026-05-17T08:20:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3605858 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: құс коронавирусының, полиовирустың, Qβ бактериофагының, эболавирустың, темекі мозаикасы вирусының, А тұмауы вирусының, ротавирустың және везикулярлық стоматит вирусының ТЭМ-суреттері. Ортасында: ортақ RdRp репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. o6k77xp075wedfbdni5jvscif70u6ab 3605859 3605858 2026-05-17T08:20:55Z 1nter pares 146705 /* */ 3605859 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. j9f35sr1qw11lcd26006gij92499pgi 3605862 3605859 2026-05-17T08:23:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3605862 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. tigjtw988skjp1rjx38jpuwhtml8ysm 3605866 3605862 2026-05-17T08:27:33Z 1nter pares 146705 3605866 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. 8sz7a7x7ujbyt1qflzezb0hfivbkdgg 3605868 3605866 2026-05-17T08:28:51Z 1nter pares 146705 3605868 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == nov7akg5wh1u3kssf400finzlf9kq6i 3605870 3605868 2026-05-17T08:29:37Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3605870 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> flfxsmwwgk9ehzqxb5c5uawnrgxlm8v 3605872 3605870 2026-05-17T08:30:43Z 1nter pares 146705 3605872 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nhuj2x8ol7hooz284mizwpah4hoaq3d 3605874 3605872 2026-05-17T08:32:34Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3605874 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамалары == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nuk1jtthd28jls8qf83d4dxxj6bjf2q 3605875 3605874 2026-05-17T08:32:42Z 1nter pares 146705 3605875 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c583pc5o2libnlrdgvopuqceyvy5hbp 3605878 3605875 2026-05-17T08:34:17Z 1nter pares 146705 /* Сипаттамасы */ 3605878 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o68lflj43tc79fsvf6i7jfwpzid0eqk 3605882 3605878 2026-05-17T08:37:45Z 1nter pares 146705 /* Сипаттамасы */ 3605882 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} djbq5y5xjd6udxh2cemq58h5t43btqd 3605888 3605882 2026-05-17T08:56:31Z 1nter pares 146705 /* Сипаттамасы */ 3605888 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} duawgozkqqvmqy4bzpvr95ledzv3qi1 3605889 3605888 2026-05-17T08:57:55Z 1nter pares 146705 /* Құрылымы */ 3605889 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6u99gzu2x7vs9xyedtiryh0g95ty5qb 3605890 3605889 2026-05-17T08:59:33Z 1nter pares 146705 /* Геномы */ 3605890 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pqagq3oi3015k5ibk61aaxfem7xhyyn 3605892 3605890 2026-05-17T09:01:02Z 1nter pares 146705 /* Геномы */ 3605892 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} se59v7l75sofdbecy9npzaye5ss8hfk 3605893 3605892 2026-05-17T09:02:15Z 1nter pares 146705 /* Репликациясы мен транскрипциясы */ 3605893 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qh0stk2bzcqav1nf1islb6fct5b7tn8 3605896 3605893 2026-05-17T09:05:05Z 1nter pares 146705 /* Репликациясы мен транскрипциясы */ 3605896 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lwkwqvn8r37zw7bgg56m81wre60ng34 3605898 3605896 2026-05-17T09:07:54Z 1nter pares 146705 /* Оң тізбекті РНҚ-вирустар */ 3605898 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oppwne7ovkysxazr41dvhlqmqzk8ygj 3605902 3605898 2026-05-17T09:12:35Z 1nter pares 146705 /* Теріс тізбекті РНҚ-вирустар */ 3605902 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5d6c8movz9ojyaifzhgbatxwomslcf4 3605903 3605902 2026-05-17T09:18:59Z 1nter pares 146705 3605903 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9nghd00omr3mezaf2guy7gefw4ngef0 3605904 3605903 2026-05-17T09:20:18Z 1nter pares 146705 /* Екі тізбекті РНҚ-вирустар */ 3605904 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sxh5aqpl9e11rcpcipoc5t8taq9n3rm 3605905 3605904 2026-05-17T09:22:12Z 1nter pares 146705 /* Екі тізбекті РНҚ-вирустар */ 3605905 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pqphoua7pcvwds3bux8rbmmgf8q1nra 3605906 3605905 2026-05-17T09:23:09Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605906 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген филогенетикалық ағаш. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jtp69lsxocp8e5v8d53rbh6axley3lr 3605908 3605906 2026-05-17T09:23:49Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605908 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 60mdflezjdjmr5prai8qyxynzileq6o 3605909 3605908 2026-05-17T09:27:27Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605909 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) Lenarviricota типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған Taraviricota тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bt010icz7d48fqowedvwij09tn48bxz 3605910 3605909 2026-05-17T09:28:21Z 1nter pares 146705 /* Филогенетикасы */ 3605910 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ec0qnzenao868i70aa4oi8g3b3if702 3605911 3605910 2026-05-17T09:29:30Z 1nter pares 146705 + [[Санат:РНҚ]],[[Санат:РНҚ вирустары]],[[Санат:Riboviria]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3605911 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Orthornavirae | суреті = Orthornavirae collage.png | сурет сипаттамасы = Жоғарғы сол жақтан сағат тілі бағытымен: [[құс коронавирусы]]ның, [[полиовирус]]тың, [[Qβ бактериофагы]]ның, [[эболавирус]]тың, [[темекі мозаикасы вирусы]]ның, [[А тұмауы вирусы]]ның, [[ротавирус]]тың және [[везикулярлық стоматит вирусы]]ның [[ТЭМ]]-суреттері. Ортасында: ортақ [[RdRp]] репликациялық ақуызының филогенетикалық ағашы. | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = | кіші тип = | класс = | жасақ = | тұқымдас = | кіші тұқымдас = | туыс = | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = <small><u>[[Positive-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Lenarviricota]]'' * ''[[Kitrinoviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** ''[[Pisoniviricetes]]'' ** ''[[Stelpaviricetes]]'' <small><u>[[Negative-strand RNA virus]]es</u></small> * ''[[Negarnaviricota]]'' <small><u>[[Double-stranded RNA viruses]]</u></small> * ''[[Artimaviricota]]'' * ''[[Duplornaviricota]]'' * ''[[Pisuviricota]]'' ** '' [[Duplopiviricetes]]'' <small><u>[[Ambisense RNA viruses]]</u></small> * ''[[Ambiviricota]]'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Orthornavirae''' — геномдары [[рибонуклеин қышқылы]]нан (РНҚ) тұратын және РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp) кодтайтын гендері бар [[вирустар]] патшалығы. RdRp вирустық РНҚ-геномды матрицалық РНҚ-ға (mRNA) [[Транскрипция (биология)|транскрипциялау]] және геномды репликациялау үшін пайдаланылады. Бұл патшалыққа жататын вирустар жылдам эволюцияға ықпал ететін бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие, соның ішінде генетикалық [[мутация]]лардың, [[Генетикалық рекомбинация|рекомбинацияның]] және реассортацияның жоғары деңгейі бар. Orthornavirae құрамындағы вирустар ''[[Riboviria]]'' доменіне жатады. Олар ортақ ата-тектен тараған. Патшалық геном түріне, иелерінің ауқымына және генетикалық ұқсастығына қарай мүшелерін ажырататын жеті типке бөлінеді. Оның құрамына геномның үш түріне ие вирустар кіреді: оң тізбекті РНҚ-вирустар, [[Negarnaviricota|теріс тізбекті РНҚ-вирустар]] және екі тізбекті РНҚ-вирустар. Ең кеңінен белгілі көптеген вирустық аурулар осы патшалық өкілдері арқылы туындайды, олардың қатарына [[коронавирустар]], [[Эбола вирусы]], тұмау вирустары, қызылша вирусы және құтыру вирусы, сондай-ақ алғаш ашылған вирус — темекі мозаикасы вирусы жатады. Қазіргі тарихта RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар көптеген ауру індеттерін туындатты және экономикалық маңызы зор көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарын жұқтырады. [[Эукариоттар|Эукариоттық]] вирустардың басым бөлігі, соның ішінде адам, жануар және өсімдік вирустарының көбі RdRp кодтайтын РНҚ-вирустар болып табылады. Ал [[Прокариоттар|прокариоттық]] вирустар бұл патшалықта салыстырмалы түрде аз кездеседі. == Этимологиясы == Orthornavirae атауының алғашқы бөлігі ежелгі [[грек тілі]]ндегі ὀρθός (orthós, «түзу») сөзінен шыққан, ортаңғы ''rna'' бөлігі РНҚ-ны білдіреді, ал ''-virae'' — вирус патшалықтарына қолданылатын жұрнақ.<ref name=2019a /> == Сипаттамасы == === Құрылымы === [[Сурет:18 2014 1695 Fig1 HTML.webp|thumb|Әртүрлі РНҚ-вирустардың геном түрлері мен репликация циклдері]] Orthornavirae құрамындағы РНҚ-вирустар әдетте көп мөлшерде ақуыз кодтамайды, алайда оң мағыналы бір тізбекті (+ssRNA) вирустардың көпшілігі мен кейбір екі тізбекті РНҚ-вирустар (dsRNA-вирустар) бір орам тәрізді қатпарға ие негізгі капсид ақуызын кодтайды; бұл атау ақуыздың қатпарланған құрылымы орамға ұқсайтындықтан берілген.<ref name="wolf" /> Олардың көпшілігінде сондай-ақ қабықша болады — бұл әдетте капсидті қоршап тұратын [[липидтер|липидтік]] мембрананың бір түрі. Әсіресе вирустық қабықша теріс мағыналы бір тізбекті (−ssRNA) вирустар арасында дерлік әмбебап сипатқа ие.<ref name="bud">{{cite web|title=Viral budding|url=https://viralzone.expasy.org/1947?outline=all_by_protein|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Fermin G |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128112571000024|title=Viruses: Molecular Biology, Host Interactions and Applications to Biotechnology|chapter=Chapter 2 - Virion Structure, Genome Organization, and Taxonomy of Viruses |date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-811257-1|pages=35–46|doi=10.1016/B978-0-12-811257-1.00002-4|s2cid=89706800|access-date=6 August 2020}}</ref> === Геномы === Orthornavirae құрамындағы вирустарда геномның үш түрлі типі болады: dsRNA, +ssRNA және −ssRNA. Бір тізбекті РНҚ-вирустарда оң немесе теріс мағыналы тізбек болады, ал dsRNA-вирустарда екеуі де кездеседі. Геномның бұл құрылымы вирустық матрицалық РНҚ-ны синтездеуге арналған транскрипция мен геном репликациясы үшін маңызды; бұл екі процесс те вирустық РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза (RdRp) ферменті арқылы жүзеге асады. Бұл фермент РНҚ-репликаза деп те аталады.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> === Репликациясы мен транскрипциясы === ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустар ==== Оң тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары матрицалық РНҚ ретінде қызмет ете алады, сондықтан транскрипция қажет емес. Алайда +ssRNA-вирустар геном репликациясы барысында dsRNA-пішіндерін түзеді. Осы dsRNA-дан қосымша оң тізбектер синтезделеді, олар матрицалық РНҚ ретінде немесе ұрпақ вирустардың геномы ретінде пайдаланылуы мүмкін. +ssRNA-вирустар аралық dsRNA-пішіндерін түзетіндіктен, репликациялану үшін иесінің иммундық жүйесінен жасырынуы қажет. +ssRNA-вирустар мұны репликациялық фабрикалар ретінде пайдаланылатын мембранамен байланысқан везикулалар ішінде репликациялану арқылы жүзеге асырады.<ref>{{cite journal | vauthors = Andronov L, Han M, Zhu Y, Balaji A, Roy AR, Barentine AE, Patel P, Garhyan J, Qi LS, Moerner WE | title = Nanoscale cellular organization of viral RNA and proteins in SARS-CoV-2 replication organelles | journal = Nature Communications | volume = 15 | issue = 1 | article-number = 4644 | date = May 2024 | pmid = 38821943 | pmc = 11143195 | doi = 10.1038/s41467-024-48991-x | bibcode = 2024NatCo..15.4644A }}</ref> Көптеген +ssRNA-вирустарда геномның субгеномдық бөліктері белгілі бір ақуыздарды трансляциялау үшін транскрипцияланады, ал кейбіреулерінде кейін жеке ақуыздарға ыдыратылатын полипротеин транскрипцияланады.<ref name=pssrna >{{cite web|title=Positive stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1116|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref><ref name=sgrna >{{cite web|title=Subgenomic RNA transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1876|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустар ==== Теріс тізбекті РНҚ-вирустардың геномдары RdRp арқылы тікелей матрицалық РНҚ синтезделетін матрица ретінде қызмет етеді.<ref name=nssrna >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus transcription|url=https://viralzone.expasy.org/1917|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Репликация дәл осы үдеріс бойынша жүреді, бірақ ол оң мағыналы антигеномда жүзеге асады; осы кезде RdRp толық −ssRNA-геном синтезделуі үшін барлық транскрипциялық сигналдарды елемейді.<ref name=ssrnarep >{{cite web|title=Negative stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1096|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> −ssRNA-вирустардың бір бөлігі транскрипцияны RdRp-ның геномның 5'-ұшында («бес-прайм ұшы») қақпақша түзуі арқылы бастайды, ал басқалары иесінің матрицалық РНҚ-сынан қақпақшаны «тартып алып», оны вирустық РНҚ-ға жалғайды.<ref name=cap >{{cite web|title=Cap snatching|url=https://viralzone.expasy.org/839?outline=all_by_species|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Көптеген −ssRNA-вирустарда транскрипция соңында RdRp геномдағы [[урацил]]де «кідіріп қалып», матрицалық РНҚ үшін полиаденилденген құйрық түзу барысында қатарынан жүздеген [[аденин]] синтездейді.<ref name=stutter >{{cite web|title=Negative-stranded RNA virus polymerase stuttering|url=https://viralzone.expasy.org/1916|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> Кейбір −ssRNA-вирустар іс жүзінде амбисенсті болып келеді және олардың ақуыздары әрі оң, әрі теріс тізбектермен кодталады, сондықтан матрицалық РНҚ геномнан да, комплементарлы тізбектен де синтезделеді.<ref name=ambi >{{cite web|title=Ambisense transcription in negative stranded RNA viruses|url=https://viralzone.expasy.org/1945|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics|access-date=6 August 2020}}</ref> ==== Екі тізбекті РНҚ-вирустар ==== dsRNA-вирустарда RdRp матрицалық РНҚ-ны теріс тізбекті матрица ретінде пайдалану арқылы транскрипциялайды. Геномдық dsRNA түзу үшін оң тізбектер де теріс тізбектерді синтездеуге арналған матрица ретінде пайдаланылуы мүмкін. dsRNA жасушалар түзетін молекула болмағандықтан, жасушалық тіршілік вирустық dsRNA-ны анықтап, белсенділігін жоятын механизмдерді дамытқан. Бұған қарсы тұру үшін dsRNA-вирустар иесінің иммундық жүйесінен жасырыну мақсатында өз геномдарын әдетте вирустық капсидтің ішінде сақтайды.<ref name="dsrnarep">{{cite web|title=Double-stranded RNA virus replication|url=https://viralzone.expasy.org/1936|access-date=6 August 2020|website=ViralZone|publisher=Swiss Institute of Bioinformatics}}</ref> == Филогенетикасы == [[Сурет:MBio.02329-18.F1.large.jpg|thumb|Тип тармақтары ерекшеленген [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Negarnaviricota (қоңыр), Duplornaviricota (жасыл), Kitrinoviricota (қызғылт), Pisuviricota (көк) және Lenarviricota (сары).]] Orthornavirae шығу тегі нақты анықталмаған, алайда вирустық RdRp ферменті RT кодтайтын II топ интрондарының және ретротранспозондардың кері транскриптаза (RT) ферменттерімен туыстық байланыс көрсетеді; ретротранспозондар — өздерін сол ДНҚ молекуласының басқа бөліктеріне енгізе алатын өздігінен репликацияланатын ДНҚ-тізбектер.<ref name=2019a /><ref name=wolf /> Жаңа тармақтар (типтер) сипатталған ауқымдырақ зерттеу (2022) РНҚ-вирустар РНҚ әлемінен шыққан деп болжайды және ретроэлементтер (ретротранспозондар мен II топ интрондары) [[Lenarviricota]] типімен туыстас ата-тектен пайда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар бұл зерттеу жаңадан анықталған [[Taraviricota]] тармағының (типінің) өкілдері барлық РНҚ-вирустардың арғы тегі болған деп ұсынады. Осы зерттеуге сәйкес dsRNA, +ssRNA және −ssRNA геномдары бір-бірінен тәуелсіз түрде эволюцияланып, эволюция барысында бірнеше рет өзгеріске ұшыраған.<ref name=Zayed>{{cite journal | vauthors = Zayed AA, Wainaina JM, Dominguez-Huerta G, Pelletier E, Guo J, Mohssen M, Tian F, Pratama AA, Bolduc B, Zablocki O, Cronin D, Solden L, Delage E, Alberti A, Aury JM, Carradec Q, da Silva C, Labadie K, Poulain J, Ruscheweyh HJ, Salazar G, Shatoff E, Bundschuh R, Fredrick K, Kubatko LS, Chaffron S, Culley AI, Sunagawa S, Kuhn JH, Wincker P, Sullivan MB, Acinas SG, Babin M, Bork P, Boss E, Bowler C, Cochrane G, de Vargas C, Gorsky G, Guidi L, Grimsley N, Hingamp P, Iudicone D, Jaillon O, Kandels S, Karp-Boss L, Karsenti E, Not F, Ogata H, Poulton N, Pesant S, Sardet C, Speich S, Stemmann L, Sullivan MB, Sungawa S, Wincker P | title = Cryptic and abundant marine viruses at the evolutionary origins of Earth's RNA virome | journal = Science | volume = 376 | issue = 6589 | pages = 156–162 | date = April 2022 | pmid = 35389782 | pmc = 10990476 | doi = 10.1126/science.abm5847 | s2cid = 248025736 | bibcode = 2022Sci...376..156Z }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:РНҚ]] [[Санат:РНҚ вирустары]] [[Санат:Riboviria]] g5trmtbgyqwmejxvfu5b0n0fm88nz9e 2 781441 3605869 2026-05-17T08:29:13Z ~2026-29781-25 181335 Жаңа бетте: Мен Erasyl Erkinov 3605869 wikitext text/x-wiki Мен Erasyl Erkinov r9ecigjyfoddgwj6pc02xbm1k7qyc6k 0 781442 3605894 2026-05-17T09:03:44Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Ұйғырабад |шынайы атауы = {{lang-ky|Уйгур-Абад}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту... 3605894 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} {{Елді мекен |статусы = Ауыл |қазақша атауы = Ұйғырабад |шынайы атауы = {{lang-ky|Уйгур-Абад}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 34|lat_sec = 50 |lon_dir = E|lon_deg = 72|lon_min = 23|lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Ош облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Араван ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1,85 |биiктiктiң түрi = Теңіз деңгейінен биіктігі |орталығының биiктігі = 602 |климаты = құрғақ континенталды |ресми тілі = қырғыз тілі |тұрғыны = 2807<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = [[2026 жыл|2026]] |тығыздығы = 1517 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қырғыздар]], [[өзбектер]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]] |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = 723107<ref>[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-aravanskij-rajon-oshskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері — Ош облысы, Араван ауданының пошталық индекстері]</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = {{ту|Қырғызстан}} KG 06 |идентификатор түрі = ОКАТО |сандық идентификаторы = 41706211823050 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ұйғырабад''' ({{lang-ky|Уйгур-Абад}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Ош облысы]]ның [[Араван ауданы]]ндағы ауыл. Халқы — 2807 адам<ref name="KYRGYZSTAN RESPUBLICASYNYN 2026 JYLQY HALYQ SANY">{{cite web |url = https://mega.nz/file/HBFUlJpD#HJuojdiEPo5fdW1m4m3WFcTywmlZALLqN9FCEjjYq-I |title = Қырғыз Республикасының облыстарының, аудандарының, қалаларының, ауылдық аймақтарының және ауылдарының тұрақты халқының саны. |website = stat.gov (mega.nz) |access-date = 2026 }}</ref> ([[2026 жыл|2026]]) == Орналасуы == Ұйғырабад [[Араван (Араван ауданы)|Араван]] ауылынан 7 шақырым жерде орналасады. [[Өзбекстан]] шекарасына өте жақын орналасқан. Арақашықтығы 1,1 шақырым. Облыс орталығы — [[Ош]] қаласынан 33 шақырым жерде, ал [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] елордасы [[Бішкек]]тен 313 шақырым қашықтықта жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі 602 метрді құрайды. == Климаты == Ұйғырабад климаты құрғақ континенттік болып келеді. Жазы ұзақ, ыстық әрі құрғақ, ал қысы салыстырмалы түрде жұмсақ. Жауын-шашын мөлшері аз, негізінен көктем мезгілінде түседі. Жаз айларында ауа температурасы кей жылдары +39°C-қа дейін жетеді. Ұйғырабад [[Ферғана аңғары]] аймағында орналасқандықтан, климаты егіншілікке қолайлы болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 62d96b19ito5ee4qt84tqcj0a3g90c6 0 781444 3605907 2026-05-17T09:23:20Z Жанна Ж 156090 Жаңа бетте: [[Сурет:Bord de la Marne, par Paul Cézanne, Hermitage Museum, Yorck.jpg|thumb|right|240px|]] '''Марна жағалауы''' ({{lang-fr|Bords de Marne}}) — [[Санкт-Петербург]]тың [[Эрмитаж]] мұражайындағы [[Поль Сезанн]] салған сурет. Өлшемдері — 65,5 × 81,3 см. 1888 жылы салынған бұл суретте [[Сена]]ға құятын [[Марна]] өзені бойындағы... 3605907 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Bord de la Marne, par Paul Cézanne, Hermitage Museum, Yorck.jpg|thumb|right|240px|]] '''Марна жағалауы''' ({{lang-fr|Bords de Marne}}) — [[Санкт-Петербург]]тың [[Эрмитаж]] мұражайындағы [[Поль Сезанн]] салған сурет. Өлшемдері — 65,5 × 81,3 см. 1888 жылы салынған бұл суретте [[Сена]]ға құятын [[Марна]] өзені бойындағы тоғайлы алқап және ағаштар арасындағы екіқабатты үй бейнеленген. Бұл француз кескіндемешісінің пейзажға қызыққан кездің туындысы. Басында сурет Амбруаз Воллар галереясында көрсетілген. Кейін оны орыс коллекционері [[Иван Абрамович Морозов]] сатып алған. [[Санат:Поль Сезанн суреттері]] [[Санат:1888 жылы салынған суреттер]] [[Санат:Пейзаждар]] 9dz39wzbokdntrjp43h8vbcubyz1u8g 3605912 3605907 2026-05-17T09:38:31Z Жанна Ж 156090 3605912 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Bord de la Marne, par Paul Cézanne, Hermitage Museum, Yorck.jpg|thumb|right|240px|]] '''Марна жағалауы''' ({{lang-fr|Bords de Marne}}) — [[Санкт-Петербург]]тың [[Эрмитаж]] мұражайындағы [[Поль Сезанн]] салған сурет. Өлшемдері — 65,5 × 81,3 см. 1888 жылы салынған бұл суретте [[Сена]]ға құятын [[Марна]] өзені бойындағы тоғайлы алқап және ағаштар арасындағы екіқабатты үй бейнеленген. Бұл француз кескіндемешісінің пейзажға қызыққан кездің туындысы. Басында сурет Амбруаз Воллар галереясында көрсетілген. Кейін оны орыс коллекционері [[Иван Абрамович Морозов]] сатып алған. Композициялық жағынан ұқсас Марна жағалауы тақырыбындағы Сезанның тағы бір суреті [[Вашингтон]]дағы [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үйде]] сақталынып тұр.<ref>[https://library.whitehousehistory.org/fotoweb/archives/5056-White-House-Collection/Main%20Index/Artwork/476.tif.info#preview-media White House Collection. — «House on the Marne»]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Поль Сезанн суреттері]] [[Санат:1888 жылы салынған суреттер]] [[Санат:XIX ғасыр пейзаждары]] ggn3xbw06vx7orkxyyj3sxjrj6mwjpn 3 781445 3605920 2026-05-17T11:00:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3605920 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Төкенов Берікқан Рақымжанұлы}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 16:00, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) 1uhsednudzflz4xehpd27sxda87jbdd 2 781446 3605922 2026-05-17T11:35:47Z Төкенов Берікқан Рақымжанұлы 181339 Өмірбаян 3605922 wikitext text/x-wiki '''ТӨКЕНОВ БЕРІКҚАН РАҚЫМЖАНҰЛЫ''' Төкенов Берікқан Рақымжанұлы 1973 жылы, 23 мамырда Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Тасбұлақ ауылында дүниеге келген. 1980 жылы мектеп табалдырығын аттап, 1990 жылы орта мектепті аяқтады. 1997 жылы Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік өнер академиясына Қазақстанның халық әртісі Тұңғышбай Жаманқұловтың шеберханасына оқуға түсіп, 2001 жылы театр және кино актері мамандығын тәмамдап шықты. Ұстазы Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов — Қазақстанның халық әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, профессор, актер, режиссер, театр педагогы. Өнертану ғылымдарының кандидаты, «Парасат» және «Достық» ордендерінің иегері. ----'''ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫ''' 2001–2014 жылдары І.Омаров атындағы Қостанай облыстық қазақ драма театрында актер қызметін атқарды. Театр сахнасында көптеген күрделі әрі тарихи образдарды сомдады. Сахнадағы рөлдері: • «Абылай хан» — Қалден Серен • «Әке тағдыры» — Ақылбай • «Хан Кене» — Қоңырқұлжа • «Махамбет» — Қарауылқожа • «Дала шамшырағы» — Нұржан • «Абай» — Абай Театр өнеріне және мәдениет саласына қосқан үлесі үшін бірнеше мәрте марапатталды. • 2005 жылы Қостанай облысының мәдениеті мен өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін Қостанай облысы әкімінің грамотасымен марапатталды. • 2007 жылы Қостанай облысының мәдениеті мен өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін Қостанай облысы әкімінің грамотасымен марапатталды. • 2009 жылы Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» төсбелгісімен марапатталды. ----'''ӨНЕР МЕКТЕБІ ЖӘНЕ КИНОСТУДИЯ''' 2015 жылы Астана қаласында «NAI Production» киностудиясының негізін қалады. Сол киностудия жанынан ұстазы Қазақстанның халық әртісі Тұңғышбай Жаманқұловтың құрметіне «Өнерге бағыт-бағдар беретін Т.Жаманқұлов актерлік мектебін» ашты. Бұл мектептің басты мақсаты — жастарды актерлік өнерге баулу, сахна мәдениетін қалыптастыру және өнер арқылы тұлға тәрбиелеу болды. ----'''ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ҚОЙЫЛЫМДАРЫ''' 2016 жылы Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған «Ұлы дала – ұрпағы» атты I Республикалық байқауға қатысып, өзі жетекшілік еткен театр ұжымдары жоғары жетістіктерге жетті. • «Заңғар» театр үйірмесі қойған «Алаштың Әлиханы» спектаклі Алтын медаль иеленді. • Астана қаласындағы №68 орта мектебінің оқушылар театр үйірмесі қойған «Міржақып» спектаклі Бас жүлдені жеңіп алды. 2017 жылы Нұр-Сұлтан қаласында «Ғасыр» театрын ашты. Театрдың шымылдығы Б.Әлімжановтың «Ойран» спектаклімен түрілді. Сол жылы Шымкент қаласында өткен «Ашық алаң» Республикалық тәуелсіз театрлар фестиваліне қатысып, дипломант атанды. Берікқан Рақымжанұлының шығармашылық ізденісіндегі басты бағыттардың бірі — ұлт руханиятына қызмет еткен тарихи тұлғалардың өмірі мен мұрасын сахна тілі арқылы жаңғырту. 2025 жылы режиссер ретінде қазақ руханиятының көрнекті қайраткері Өзбекәлі Жәнібекке арналған театр қойылымын республика көлемінде сахналады. Аталған спектакль ұлттық құндылықтарды дәріптеу, тарихи сананы жаңғырту және жас ұрпаққа рухани тәрбие беру бағытында көрермен тарапынан жоғары бағаланды. Қойылым барысында қазақ мәдениетінің, ұлттық болмыстың және тарихи жадының маңыздылығы терең көркемдік шешім арқылы көрініс тапты. Қазіргі таңда режиссер Берікқан Рақымжанұлы қазақ жастарының көшбасшысы, қоғам қайраткері Ғани Мұратбаевтың өмірі мен тағдырына арналған жаңа театрлық жобамен жұмыс жүргізуде. Болашақ қойылымның негізгі мақсаты — Ғани Мұратбаевтың тарихи тұлғасын бүгінгі ұрпаққа жаңа көзқарас тұрғысынан таныту, оның ұлт болашағы жолындағы күресін, азаматтық ұстанымын және ішкі драмасын сахна арқылы көрсету. Жоба тарихи деректер мен көркемдік ізденісті ұштастыра отырып, көрерменге тек өмірбаяндық баяндау емес, дәуірдің күрделі рухани-психологиялық атмосферасын жеткізуді мақсат етеді. Сонымен қатар қойылым ұлттық театр өнеріндегі заманауи режиссерлік шешімдер мен драматургиялық ізденістерге негізделеді. Берікқан Рақымжанұлының бұл шығармашылық жұмыстары ұлттық тарихты сахна өнері арқылы насихаттауға, жас буынның тарихи тұлғаларға деген қызығушылығын арттыруға және қазақ театр өнерінің рухани кеңістігін дамытуға бағытталған маңызды мәдени жобалардың бірі болып табылады. Берікқан Рақымжанұлының шығармашылық бағытындағы негізгі ұстанымдарының бірі — ұлт тарихында із қалдырған тұлғалардың өмірі мен тағдырын театр тілі арқылы халық санасына қайта жеткізу, тарихи жадыны жаңғырту және рухани құндылықтарды дәріптеу болып табылады. Осы бағыттағы іргелі жұмыстардың бірі ретінде 2025 жылы қазақ руханиятының көрнекті қайраткері, этнограф, мәдениет жанашыры Өзбекәлі Жәнібекке арналған театр қойылымы сахналанды. Аталған жоба тек бір реттік спектакль ретінде емес, ел көлеміндегі рухани-мәдени бастама ретінде жүзеге асырылды. Қойылым Қазақстанның бірнеше өңірінде көрерменге жол тартып, халықпен тікелей жүздескен гастрольдік форматта ұйымдастырылды. Спектакльдің негізгі мақсаты — Өзбекәлі Жәнібек сынды ұлт жанашырының тарихи еңбегін жас ұрпаққа таныту, ұлттық рухты күшейту және мәдени мұраға деген құрметті арттыру болды. Қойылым барысында қазақтың салт-дәстүрі, тарихи жады, ұлттық болмыс және рухани сабақтастық тақырыптары терең көркемдік шешімдер арқылы көрініс тапты. Ел аралаған гастрольдік сапарлар барысында спектакль көрермен тарапынан жоғары бағаланып, түрлі буын өкілдерінің ыстық ықыласына ие болды. Аталған шығармашылық тәжірибе режиссер Берікқан Рақымжанұлы үшін тарихи тұлғаларды сахна кеңістігінде жаңа көзқараспен ашудың маңызды кезеңіне айналды. Бүгінде осы рухани бағыттың жалғасы ретінде қазақ жастарының көшбасшысы, қоғам қайраткері Ғани Мұратбаевтың өмірі мен күресіне арналған жаңа театрлық жоба дайындалу үстінде. Болашақ қойылымда Ғани Мұратбаев тұлғасы тек тарихи кейіпкер ретінде емес, күрделі тағдыр иесі, заманымен арпалысқан қайраткер, ұлт болашағына алаңдаған жас реформатор ретінде көркемдік тұрғыдан терең ашылмақ. Қойылымда тарихи деректер мен драмалық шешімдер үйлестіріліп, сол кезеңнің қоғамдық ахуалы, рухани тартыстары және адам болмысының ішкі қайшылықтары сахна тілі арқылы жеткізіледі. Жобаның басты мақсаты — бүгінгі жас буынға Ғани Мұратбаевтың тұлғасын жаңа қырынан таныстыру, тарихи сананы қалыптастыру және ұлттық рухты нығайту. Сонымен қатар бұл қойылымды республика көлемінде гастрольдік сапармен көрсету жоспарлануда. Өткен жылғы Өзбекәлі Жәнібек туралы қойылым секілді, бұл жоба да өңірлерді аралап, халықпен рухани байланыс орнататын кең ауқымды мәдени бастамаға айналмақ. Берікқан Рақымжанұлының тарихи тұлғаларға арналған бұл шығармашылық жобалары қазақ театр өнеріндегі рухани бағыттың дамуына үлес қосып қана қоймай, ұлттық құндылықтарды заманауи сахна тілі арқылы жаңа деңгейде насихаттауға бағытталған маңызды мәдени жұмыстардың бірі болып табылады. ----'''КИНО САЛАСЫНДАҒЫ ЖОБАЛАРЫ''' 2017 жылы режиссер әрі сценарист Жандос Құсайыновпен бірге «ASTANA FILM ACADEMY» киностудиясында бас продюсер болып қызмет атқарды. Осы кезеңде бірнеше кино және әлеуметтік жобалар дүниеге келді: • «Әли» • «Бір келіншек» • «Тәлім TREND» • «Тамыз» • «Менің болашағым» • Bilim Foundation әлеуметтік роликтері • «Жақсы адам» Бұл жобалар қоғамдағы өзекті мәселелерді көтеріп, жас буынның шығармашылық көзқарасын қалыптастыруға бағытталды. ----'''ТЕАТР ЖЕТЕКШІСІ РЕТІНДЕ''' 2018 жылы Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің «Оқушылар сарайы» МКҚК жанынан «I-BALA» театрын ашып, театрдың жетекшісі әрі қоюшы режиссері қызметін атқарды. Қойған спектакльдері: • «Қара шекпен» • «Жаралы гүлдер» • тағы басқа қойылымдар. ----'''ALMATY FILM ACADEMY''' 2019 жылы Алматы қаласында «ALMATY FILM ACADEMY» шығармашылық орталығының негізін қалады. Орталық құрамында: • «Өнерге бағыт-бағдар беретін Т.Жаманқұлов актерлік мектебі» • «Ғасыр» театры • кәсіби актерлік база • кино және театр шығармашылық ұжымы жұмыс жасайды. Бүгінде «ALMATY FILM ACADEMY» — кино және театр саласына мамандар даярлайтын, шығармашыл жастардың басын қосқан ірі орталықтардың бірі. Орталықта: • актерлік шеберлік • сахна тілі • сахна қозғалысы • камерамен жұмыс • сценарий жазу • монтаж жасау бағыттары бойынша білім беріледі. Академия аясында 700-ден астам тәлімгер білім алып, өнер әлеміне қадам басты. Сонымен қатар орталықтың 3000-нан астам актерден құралған ауқымды актерлік базасы қалыптасты. ----'''БОЛАШАҚ ЖОСПАР''' «ALMATY FILM ACADEMY» басшылығы шағын бюджетпен сапалы отандық фильмдер мен сахналық қойылымдар жасауды мақсат етеді. Алдағы уақытта: • толықметражды фильмдер • қысқаметражды фильмдер • театр қойылымдары • әлеуметтік жобалар • жас таланттарды қолдау бағытындағы жұмыстар жүзеге асырылмақ. ----'''ҚОРЫТЫНДЫ СӨЗ''' Біз өнер — адамды тәрбиелейтін, ой салатын, жүрекке әсер ететін үлкен күш екеніне сенеміз. Театр мен кино — тек сахна немесе экран емес. Ол — халықтың үні, уақыттың айнасы, ұлттың рухы. Сондықтан өнерге жасалған әрбір қолдау — болашаққа жасалған қадам. Елім деген азаматтар мен өнер жанашырлары бұл бастаманың маңызын түсініп, бірге қолдау көрсетеді деп сенеміз. '''Өнер әлеміне бірге самғайық!''' 59qpr7tap59o38nbwqstozvt4xysfsl 3605925 3605922 2026-05-17T11:52:51Z Төкенов Берікқан Рақымжанұлы 181339 3605925 wikitext text/x-wiki 'Төкенов Берікқан Рақымжанұлы''' — қазақ актері, режиссер, педагог, Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері.''' Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының түлегі. Тұңғышбай Жаманқұловтың актерлік шеберлік мектебінде білім алған. Қазіргі таңда «ALMATY FILM ACADEMY» киностудиясының жетекшісі. 2025 жылы Қазақстан бойынша гастрольдік сапармен өткен «Өзбекәлі» театр қойылымының қоюшы режиссері болды. == Білімі == Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы == Қызметі == Актер Режиссер Педагог == Дереккөздер == https://instagram.com/almaty_film_academy '''ТӨКЕНОВ БЕРІКҚАН РАҚЫМЖАНҰЛЫ''' Төкенов Берікқан Рақымжанұлы 1973 жылы, 23 мамырда Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Тасбұлақ ауылында дүниеге келген. 1980 жылы мектеп табалдырығын аттап, 1990 жылы орта мектепті аяқтады. 1997 жылы Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік өнер академиясына Қазақстанның халық әртісі Тұңғышбай Жаманқұловтың шеберханасына оқуға түсіп, 2001 жылы театр және кино актері мамандығын тәмамдап шықты. Ұстазы Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов — Қазақстанның халық әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, профессор, актер, режиссер, театр педагогы. Өнертану ғылымдарының кандидаты, «Парасат» және «Достық» ордендерінің иегері. ----'''ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫ''' 2001–2014 жылдары І.Омаров атындағы Қостанай облыстық қазақ драма театрында актер қызметін атқарды. Театр сахнасында көптеген күрделі әрі тарихи образдарды сомдады. Сахнадағы рөлдері: • «Абылай хан» — Қалден Серен • «Әке тағдыры» — Ақылбай • «Хан Кене» — Қоңырқұлжа • «Махамбет» — Қарауылқожа • «Дала шамшырағы» — Нұржан • «Абай» — Абай Театр өнеріне және мәдениет саласына қосқан үлесі үшін бірнеше мәрте марапатталды. • 2005 жылы Қостанай облысының мәдениеті мен өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін Қостанай облысы әкімінің грамотасымен марапатталды. • 2007 жылы Қостанай облысының мәдениеті мен өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесі үшін Қостанай облысы әкімінің грамотасымен марапатталды. • 2009 жылы Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» төсбелгісімен марапатталды. ----'''ӨНЕР МЕКТЕБІ ЖӘНЕ КИНОСТУДИЯ''' 2015 жылы Астана қаласында «NAI Production» киностудиясының негізін қалады. Сол киностудия жанынан ұстазы Қазақстанның халық әртісі Тұңғышбай Жаманқұловтың құрметіне «Өнерге бағыт-бағдар беретін Т.Жаманқұлов актерлік мектебін» ашты. Бұл мектептің басты мақсаты — жастарды актерлік өнерге баулу, сахна мәдениетін қалыптастыру және өнер арқылы тұлға тәрбиелеу болды. ----'''ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ҚОЙЫЛЫМДАРЫ''' 2016 жылы Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған «Ұлы дала – ұрпағы» атты I Республикалық байқауға қатысып, өзі жетекшілік еткен театр ұжымдары жоғары жетістіктерге жетті. • «Заңғар» театр үйірмесі қойған «Алаштың Әлиханы» спектаклі Алтын медаль иеленді. • Астана қаласындағы №68 орта мектебінің оқушылар театр үйірмесі қойған «Міржақып» спектаклі Бас жүлдені жеңіп алды. 2017 жылы Нұр-Сұлтан қаласында «Ғасыр» театрын ашты. Театрдың шымылдығы Б.Әлімжановтың «Ойран» спектаклімен түрілді. Сол жылы Шымкент қаласында өткен «Ашық алаң» Республикалық тәуелсіз театрлар фестиваліне қатысып, дипломант атанды. Берікқан Рақымжанұлының шығармашылық ізденісіндегі басты бағыттардың бірі — ұлт руханиятына қызмет еткен тарихи тұлғалардың өмірі мен мұрасын сахна тілі арқылы жаңғырту. 2025 жылы режиссер ретінде қазақ руханиятының көрнекті қайраткері Өзбекәлі Жәнібекке арналған театр қойылымын республика көлемінде сахналады. Аталған спектакль ұлттық құндылықтарды дәріптеу, тарихи сананы жаңғырту және жас ұрпаққа рухани тәрбие беру бағытында көрермен тарапынан жоғары бағаланды. Қойылым барысында қазақ мәдениетінің, ұлттық болмыстың және тарихи жадының маңыздылығы терең көркемдік шешім арқылы көрініс тапты. Қазіргі таңда режиссер Берікқан Рақымжанұлы қазақ жастарының көшбасшысы, қоғам қайраткері Ғани Мұратбаевтың өмірі мен тағдырына арналған жаңа театрлық жобамен жұмыс жүргізуде. Болашақ қойылымның негізгі мақсаты — Ғани Мұратбаевтың тарихи тұлғасын бүгінгі ұрпаққа жаңа көзқарас тұрғысынан таныту, оның ұлт болашағы жолындағы күресін, азаматтық ұстанымын және ішкі драмасын сахна арқылы көрсету. Жоба тарихи деректер мен көркемдік ізденісті ұштастыра отырып, көрерменге тек өмірбаяндық баяндау емес, дәуірдің күрделі рухани-психологиялық атмосферасын жеткізуді мақсат етеді. Сонымен қатар қойылым ұлттық театр өнеріндегі заманауи режиссерлік шешімдер мен драматургиялық ізденістерге негізделеді. Берікқан Рақымжанұлының бұл шығармашылық жұмыстары ұлттық тарихты сахна өнері арқылы насихаттауға, жас буынның тарихи тұлғаларға деген қызығушылығын арттыруға және қазақ театр өнерінің рухани кеңістігін дамытуға бағытталған маңызды мәдени жобалардың бірі болып табылады. Берікқан Рақымжанұлының шығармашылық бағытындағы негізгі ұстанымдарының бірі — ұлт тарихында із қалдырған тұлғалардың өмірі мен тағдырын театр тілі арқылы халық санасына қайта жеткізу, тарихи жадыны жаңғырту және рухани құндылықтарды дәріптеу болып табылады. Осы бағыттағы іргелі жұмыстардың бірі ретінде 2025 жылы қазақ руханиятының көрнекті қайраткері, этнограф, мәдениет жанашыры Өзбекәлі Жәнібекке арналған театр қойылымы сахналанды. Аталған жоба тек бір реттік спектакль ретінде емес, ел көлеміндегі рухани-мәдени бастама ретінде жүзеге асырылды. Қойылым Қазақстанның бірнеше өңірінде көрерменге жол тартып, халықпен тікелей жүздескен гастрольдік форматта ұйымдастырылды. Спектакльдің негізгі мақсаты — Өзбекәлі Жәнібек сынды ұлт жанашырының тарихи еңбегін жас ұрпаққа таныту, ұлттық рухты күшейту және мәдени мұраға деген құрметті арттыру болды. Қойылым барысында қазақтың салт-дәстүрі, тарихи жады, ұлттық болмыс және рухани сабақтастық тақырыптары терең көркемдік шешімдер арқылы көрініс тапты. Ел аралаған гастрольдік сапарлар барысында спектакль көрермен тарапынан жоғары бағаланып, түрлі буын өкілдерінің ыстық ықыласына ие болды. Аталған шығармашылық тәжірибе режиссер Берікқан Рақымжанұлы үшін тарихи тұлғаларды сахна кеңістігінде жаңа көзқараспен ашудың маңызды кезеңіне айналды. Бүгінде осы рухани бағыттың жалғасы ретінде қазақ жастарының көшбасшысы, қоғам қайраткері Ғани Мұратбаевтың өмірі мен күресіне арналған жаңа театрлық жоба дайындалу үстінде. Болашақ қойылымда Ғани Мұратбаев тұлғасы тек тарихи кейіпкер ретінде емес, күрделі тағдыр иесі, заманымен арпалысқан қайраткер, ұлт болашағына алаңдаған жас реформатор ретінде көркемдік тұрғыдан терең ашылмақ. Қойылымда тарихи деректер мен драмалық шешімдер үйлестіріліп, сол кезеңнің қоғамдық ахуалы, рухани тартыстары және адам болмысының ішкі қайшылықтары сахна тілі арқылы жеткізіледі. Жобаның басты мақсаты — бүгінгі жас буынға Ғани Мұратбаевтың тұлғасын жаңа қырынан таныстыру, тарихи сананы қалыптастыру және ұлттық рухты нығайту. Сонымен қатар бұл қойылымды республика көлемінде гастрольдік сапармен көрсету жоспарлануда. Өткен жылғы Өзбекәлі Жәнібек туралы қойылым секілді, бұл жоба да өңірлерді аралап, халықпен рухани байланыс орнататын кең ауқымды мәдени бастамаға айналмақ. Берікқан Рақымжанұлының тарихи тұлғаларға арналған бұл шығармашылық жобалары қазақ театр өнеріндегі рухани бағыттың дамуына үлес қосып қана қоймай, ұлттық құндылықтарды заманауи сахна тілі арқылы жаңа деңгейде насихаттауға бағытталған маңызды мәдени жұмыстардың бірі болып табылады. ----'''КИНО САЛАСЫНДАҒЫ ЖОБАЛАРЫ''' 2017 жылы режиссер әрі сценарист Жандос Құсайыновпен бірге «ASTANA FILM ACADEMY» киностудиясында бас продюсер болып қызмет атқарды. Осы кезеңде бірнеше кино және әлеуметтік жобалар дүниеге келді: • «Әли» • «Бір келіншек» • «Тәлім TREND» • «Тамыз» • «Менің болашағым» • Bilim Foundation әлеуметтік роликтері • «Жақсы адам» Бұл жобалар қоғамдағы өзекті мәселелерді көтеріп, жас буынның шығармашылық көзқарасын қалыптастыруға бағытталды. ----'''ТЕАТР ЖЕТЕКШІСІ РЕТІНДЕ''' 2018 жылы Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің «Оқушылар сарайы» МКҚК жанынан «I-BALA» театрын ашып, театрдың жетекшісі әрі қоюшы режиссері қызметін атқарды. Қойған спектакльдері: • «Қара шекпен» • «Жаралы гүлдер» • тағы басқа қойылымдар. ----'''ALMATY FILM ACADEMY''' 2019 жылы Алматы қаласында «ALMATY FILM ACADEMY» шығармашылық орталығының негізін қалады. Орталық құрамында: • «Өнерге бағыт-бағдар беретін Т.Жаманқұлов актерлік мектебі» • «Ғасыр» театры • кәсіби актерлік база • кино және театр шығармашылық ұжымы жұмыс жасайды. Бүгінде «ALMATY FILM ACADEMY» — кино және театр саласына мамандар даярлайтын, шығармашыл жастардың басын қосқан ірі орталықтардың бірі. Орталықта: • актерлік шеберлік • сахна тілі • сахна қозғалысы • камерамен жұмыс • сценарий жазу • монтаж жасау бағыттары бойынша білім беріледі. Академия аясында 700-ден астам тәлімгер білім алып, өнер әлеміне қадам басты. Сонымен қатар орталықтың 3000-нан астам актерден құралған ауқымды актерлік базасы қалыптасты. ----'''БОЛАШАҚ ЖОСПАР''' «ALMATY FILM ACADEMY» басшылығы шағын бюджетпен сапалы отандық фильмдер мен сахналық қойылымдар жасауды мақсат етеді. Алдағы уақытта: • толықметражды фильмдер • қысқаметражды фильмдер • театр қойылымдары • әлеуметтік жобалар • жас таланттарды қолдау бағытындағы жұмыстар жүзеге асырылмақ. ----'''ҚОРЫТЫНДЫ СӨЗ''' Біз өнер — адамды тәрбиелейтін, ой салатын, жүрекке әсер ететін үлкен күш екеніне сенеміз. Театр мен кино — тек сахна немесе экран емес. Ол — халықтың үні, уақыттың айнасы, ұлттың рухы. Сондықтан өнерге жасалған әрбір қолдау — болашаққа жасалған қадам. Елім деген азаматтар мен өнер жанашырлары бұл бастаманың маңызын түсініп, бірге қолдау көрсетеді деп сенеміз. '''Өнер әлеміне бірге самғайық!''' 96nako1z9btnm3lga7sy82c14pevbjd